महाभारत · अध्याय 7.93
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
7.93.1
हते सुदक्षिणे राजन्वीरे चैव श्रुतायुधे ।
जवेनाभ्यद्रवन्पार्थं कुपिताः सैनिकास्तव ॥ ७.९३.१ ॥
हे राजन्, सुदक्षिणा और वीर श्रुतायुध के मारे जाने पर आपके क्रोधित सैनिक वेग से पार्थ (अर्जुन) पर टूट पड़े।
7.93.2
अभीषाहाः शूरसेनाः शिबयोऽथ वसातयः ।
अभ्यवर्षंस्ततो राजञ्शरवर्षैर्धनञ्जयम् ॥ ७.९३.२ ॥
हे राजन्, तब अभीषाह, शूरसेन, शिबि और वसाति योद्धाओं ने बाणों की वर्षा से धनंजय (अर्जुन) को ढक दिया।
7.93.3
तेषां षष्टिशतानन्यान्प्रामथ्नात्पाण्डवः शरैः ।
ते स्म भीताः पलायन्ते व्याघ्रात्क्षुद्रमृगा इव ॥ ७.९३.३ ॥
पाण्डव ने उनमें से छह सौ अन्य योद्धाओं को बाणों से मार गिराया; वे भयभीत होकर वैसे ही भाग गए जैसे बाघ से छोटे मृग भागते हैं।
7.93.4
ते निवृत्ताः पुनः पार्थं सर्वतः पर्यवारयन् ।
रणे सपत्नान्निघ्नन्तं जिगीषन्तं परान्युधि ॥ ७.९३.४ ॥
वे फिर लौटकर सब ओर से पार्थ (अर्जुन) को घेर लिए; रण में शत्रुओं को मारते और युद्ध में विजय की इच्छा रखते हुए उसे।
7.93.5
तेषामापततां तूर्णं गाण्डीवप्रेषितैः शरैः ।
शिरांसि पातयामास बाहूंश्चापि धनञ्जयः ॥ ७.९३.५ ॥
उन आक्रमण करते हुओं के सिर गाण्डीव से छूटे बाणों ने तुरंत गिरा दिए, और धनंजय ने उनकी भुजाएँ भी काट डालीं।
7.93.6
शिरोभिः पातितैस्तत्र भूमिरासीन्निरन्तरा ।
अभ्रच्छायेव चैवासीद्ध्वाङ्क्षगृध्रबलैर्युधि ॥ ७.९३.६ ॥
वहाँ गिरे हुए सिरों से भूमि इतनी ढकी हो गई कि कहीं खाली न रही; युद्ध में कौवों और गिद्धों की सेनाओं से वह बादलों की छाया जैसी हो गई।
7.93.7
तेषु तूत्साद्यमानेषु क्रोधामर्षसमन्वितौ ।
स्रुतायुश्चाश्रुतायुश्च धनञ्जयमयुध्यताम् ॥ ७.९३.७ ॥
उनके नष्ट होते रहने पर क्रोध और अमर्ष से भरे हुए श्रुतायु और अश्रुतायु ने धनंजय से युद्ध किया।
7.93.8
बलिनौ स्पर्धिनौ वीरौ कुलजौ बाहुशालिनौ ।
तावेनं शरवर्षाणि सव्यदक्षिणमस्यताम् ॥ ७.९३.८ ॥
बलवान, स्पर्धा करने वाले, वीर, कुलीन और भुजाओं पर गर्व करने वाले वे दोनों दाएँ-बाएँ दोनों हाथों से उस पर बाणों की वर्षा करने लगे।
7.93.9
त्वरायुक्तौ महराज प्रार्थयानौ महद्यशः ।
अर्जुनस्य वधप्रेप्सू पुत्रार्थे तव धन्विनौ ॥ ७.९३.९ ॥
हे महाराज! जल्दी में लगे, महान यश की कामना करने वाले, अर्जुन का वध चाहने वाले, आपके पुत्र के लिए दोनों धनुर्धर।
7.93.10
तावर्जुनं सहस्रेण पत्रिणां नतपर्वणाम् ।
पूरयामासतुः क्रुद्धौ तटाकं जलदौ यथा ॥ ७.९३.१० ॥
क्रुद्ध होकर उन दोनों ने अर्जुन को झुके हुए जोड़ों वाले सहस्रों बाणों से वैसे ही भर दिया, जैसे बादल तालाब को भर देते हैं।
7.93.11
श्रुतायुश्च ततः क्रुद्धस्तोमरेण धनञ्जयम् ।
आजघान रथश्रेष्ठः पीतेन निशितेन च ॥ ७.९३.११ ॥
फिर क्रुद्ध होकर श्रुतायु, जो रथियों में श्रेष्ठ थे, तोमर और पीत तथा तीखे (बाण) से धनंजय पर प्रहार किया।
7.93.12
सोऽतिविद्धो बलवता शत्रुणा शत्रुकर्शनः ।
जगाम परमं मोहं मोहयन्केशवं रणे ॥ ७.९३.१२ ॥
वह, शत्रुओं को पीड़ा देने वाला, बलवान शत्रु द्वारा अत्यन्त घायल होकर, युद्ध में केशव को भी मोहित करते हुए, परम मोह को प्राप्त हो गया।
7.93.13
एतस्मिन्नेव काले तु सोऽश्रुतायुर्महारथः ।
शूलेन भृशतीक्ष्णेन ताडयामास पाण्डवम् ॥ ७.९३.१३ ॥
इसी समय महारथी अश्रुतायु ने अत्यन्त तीक्ष्ण शूल से पाण्डुपुत्र पर प्रहार किया।
7.93.14
क्षते क्षारं स हि ददौ पाण्डवस्य महात्मनः ।
पार्थोऽपि भृशसंविद्धो ध्वजयष्टिं समाश्रितः ॥ ७.९३.१४ ॥
उसने महात्मा पाण्डव के घाव पर क्षार लगा दिया। पार्थ भी अत्यन्त घायल होकर ध्वजदण्ड का सहारा लेकर खड़े रह गए।
7.93.15
ततः सर्वस्य सैन्यस्य तावकस्य विशाम्पते ।
सिंहनादो महानासीद्धतं मत्वा धनञ्जयम् ॥ ७.९३.१५ ॥
तब हे राजन्, आपकी सारी सेना में महान सिंहनाद उठा, यह मानकर कि धनञ्जय मारा गया।
7.93.16
कृष्णश्च भृशसन्तप्तो दृष्ट्वा पार्थं विचेतनम् ।
आश्वासयत्सुहृद्याभिर्वाग्भिस्तत्र धनञ्जयम् ॥ ७.९३.१६ ॥
और कृष्ण अत्यन्त व्यथित होकर अचेत पार्थ को देखकर वहाँ धनञ्जय को मित्रवत् वचनों से आश्वस्त करने लगे।
7.93.17
ततस्तौ रथिनां श्रेष्ठौ लब्धलक्षौ धनञ्जयम् ।
वासुदेवं च वार्ष्णेयं शरवर्षैः समन्ततः ॥ ७.९३.१७ ॥
तब उन दोनों रथियों में श्रेष्ठ, लक्ष्य पाकर, धनञ्जय और वार्ष्णेय वासुदेव पर सब ओर से बाणों की वर्षा करने लगे।
7.93.18
सचक्रकूबररथं साश्वध्वजपताकिनम् ।
अदृश्यं चक्रतुर्युद्धे तदद्भुतमिवाभवत् ॥ ७.९३.१८ ॥
उन्होंने युद्ध में चक्र, कूबर, अश्व, ध्वज और पताका सहित उस रथ को अदृश्य कर दिया, और वह अद्भुत-सा हो गया।
7.93.19
प्रत्याश्वस्तस्तु बीभत्सुः शनकैरिव भारत ।
प्रेतराजपुरं प्राप्य पुनः प्रत्यागतो यथा ॥ ७.९३.१९ ॥
फिर धीरे-धीरे होश में आकर, हे भारत, बीभत्सु (अर्जुन) वैसे ही लौट आए जैसे यमराज की नगरी तक पहुँचकर कोई वापस लौट आता है।
7.93.20
सञ्छन्नं शरजालेन रथं दृष्ट्वा सकेशवम् ।
शत्रू चाभिमुखौ दृष्ट्वा दीप्यमानाविवानलौ ॥ ७.९३.२० ॥
शरों के जाल से ढके हुए रथ को केशव सहित देखकर, और सामने खड़े दो शत्रुओं को प्रज्वलित अग्नियों के समान देखकर—
7.93.21
प्रादुश्चक्रे ततः पार्थः शाक्रमस्त्रं महारथः ।
तस्मादासन्सहस्राणि शराणां नतपर्वणाम् ॥ ७.९३.२१ ॥
तब महारथी पार्थ ने इन्द्र का अस्त्र प्रकट किया। उससे नतपर्व बाणों के हज़ारों सहस्र प्रकट हुए।
7.93.22
ते जघ्नुस्तौ महेष्वासौ ताभ्यां मुक्तांश्च सायकान् ।
विचेरुराकाशगताः पार्थचापविनिःसृताः ॥ ७.९३.२२ ॥
वे बाण उन दोनों महान धनुर्धरों को लगे, और उन दोनों द्वारा छोड़े गए बाण भी आकाश में विचरते रहे, जो पार्थ के धनुष से निकले थे।
7.93.23
प्रतिहत्य सरांस्तूर्णं शरवेगेन पाण्डवः ।
प्रतस्थे तत्रतत्रैव योधयन्वै महारथान् ॥ ७.९३.२३ ॥
पाण्डव ने शीघ्र ही बाणों के वेग से उन बाणों को रोककर, वहाँ-वहाँ महारथियों से युद्ध करते हुए, आगे बढ़ाया।
7.93.24
तौ च फल्गुनबाणौघैर्विबाहुशिरसौ कृतौ ।
वसुधामन्वपद्येतां वातनुन्नाविव द्रुमौ ॥ ७.९३.२४ ॥
फल्गुन के बाणों के प्रवाह से उन दोनों की भुजाएँ और सिर कट गए, और वे दोनों वायु से गिराए गए वृक्षों की भाँति पृथ्वी पर गिर पड़े।
7.93.25
श्रुतायुषश्च निधनं वधश्चेवाश्रुतायुषः ।
लोकविस्मापनमभूत्समुद्रस्येव शोषणम् ॥ ७.९३.२५ ॥
श्रुतायु की मृत्यु और अश्रुतायु का वध भी संसार को चकित करने वाला हुआ, मानो समुद्र का सूख जाना हो।
7.93.26
तयोः पदानुगान्हत्वा पुनः पञ्चशतं रथान् ।
प्रत्यगाद्भारतीं सेनां निघ्नन्पार्थो वरान्वरान् ॥ ७.९३.२६ ॥
उन दोनों के पैदल अनुचरों और फिर पाँच सौ रथों को मारकर पार्थ श्रेष्ठ योद्धाओं को मारते हुए भारतों की सेना की ओर लौट आया।
7.93.27
श्रुतायुषं च निहतं प्रेक्ष्य चैवाश्रुतायुषम् ।
नियतायुश्च सङ्क्रुद्धो दीर्घायुश्चैव भारत ॥ ७.९३.२७ ॥
हे भरतवंशी, श्रुतायु और अश्रुतायु को मारा गया देखकर नियतायु और दीर्घायु भी अत्यंत क्रोधित हो उठे।
7.93.28
पुत्रौ तयोर्नरश्रेष्ठौ कौन्तेयं प्रति जग्मतुः ।
किरन्तौ विविधान्बाणान्पितृव्यसनकर्शितौ ॥ ७.९३.२८ ॥
उन दोनों के वीर पुत्र, कौन्तेय की ओर बढ़े, नाना प्रकार के बाण बरसाते हुए, अपने चाचा की विपत्ति से पीड़ित होकर।
7.93.29
तावर्जुनो मुहूर्तेन शरैः सन्नतपर्वभिः ।
प्रैषयत्परमक्रुद्धो यमस्य सदनं प्रति ॥ ७.९३.२९ ॥
उन दोनों को अर्जुन ने एक ही क्षण में, झुके हुए जोड़ों वाले बाणों से, अत्यंत क्रुद्ध होकर यमलोक की ओर भेज दिया।
7.93.30
लोडयन्तमनीकानि द्विपं पद्मसरो यथा ।
नाशक्नुवन्वारयितुं पार्थं क्षत्रियपुङ्गवाः ॥ ७.९३.३० ॥
जैसे हाथी कमल-सरोवर को मथ डालता है, वैसे ही सेनाओं को मथते हुए पार्थ को क्षत्रिय-श्रेष्ठ रोक न सके।
7.93.31
अङ्गास्तु गजसङ्घैश्च पाण्डवं पर्यवारयन् ।
क्रुद्धाः सहस्रशो राजञ्शिक्षिता हस्तिसादिनः ॥ ७.९३.३१ ॥
अंग देश के राजा हाथियों के झुंडों के साथ पाण्डुपुत्र को घेरने लगे। हे राजन्, क्रोध में भरे, सहस्रों प्रशिक्षित हाथी-सवार।
7.93.32
दुर्योधनसमादिष्टाः कुञ्जरैः पर्वतोपमैः ।
प्राच्याश्च दाक्षिणात्याश्च कलिङ्गप्रमुखा नृपाः ॥ ७.९३.३२ ॥
दुर्योधन की आज्ञा से पर्वत-समान हाथियों के साथ पूर्व और दक्षिण के कलिंग-प्रमुख राजा।
7.93.33
तेषामापततां शीघ्रं गाण्डीवप्रेषितैः शरैः ।
निचकर्त शिरांस्युग्रो बाहूनपि सुभूषणान् ॥ ७.९३.३३ ॥
उन पर तेज़ी से टूटते हुए, गाण्डीव से छोड़े गए बाणों से उग्र (अर्जुन) ने सिर काट डाले, और सुंदर आभूषणों वाली भुजाएँ भी।
7.93.34
तैः शिरोभिर्मही कीर्णा बाहुभिश्च सहाङ्गदैः ।
बभौ कनकपाषाणा भुजगैरिव संवृता ॥ ७.९३.३४ ॥
उन सिरों और अंगदों सहित भुजाओं से पटी धरती ऐसी चमकी, मानो सोने की चट्टानें सर्पों से ढकी हों।
7.93.35
बाहवो विशिखैश्छिन्नाः शिरांस्युन्मथितानि च ।
पतमानान्यदृश्यन्त द्रुमेभ्य इव पक्षिणः ॥ ७.९३.३५ ॥
बाणों से कटी भुजाएँ और उखड़े हुए सिर गिरते दिखाई दिए, मानो वृक्षों से पक्षी गिर रहे हों।
7.93.36
शरैः सहस्रशो विद्धा द्विपाः प्रसृतशोणिताः ।
अदृश्यन्ताद्रयः काले गैरिकाम्बुस्रवा इव ॥ ७.९३.३६ ॥
हज़ारों बाणों से बिंधे हुए, रक्त बहाते हाथी ऐसे दिखे, मानो ऋतु में गैरिक जल बहाते पर्वत हों।
7.93.37
निहताः शेरते स्मान्ये बीभत्सोर्निशितैः शरैः ।
गजपृष्ठगता म्लेच्छा नानाविकृतदर्शनाः ॥ ७.९३.३७ ॥
अर्जुन के तीखे बाणों से मारे गए अन्य लोग भी पड़े हैं — हाथियों की पीठ पर सवार म्लेच्छ, जिनके रूप नाना प्रकार से विकृत दिखते थे।
7.93.38
नानावेषधरा राजन्नानाशस्त्रौघसंवृताः ।
रुधिरेणानुलिप्ताङ्गा भान्ति चित्रैः शरैर्हताः ॥ ७.९३.३८ ॥
हे राजन्, नाना वेश धारण किए, नाना शस्त्रों के समूह से ढके हुए, रुधिर से लिपटे शरीरवाले, विचित्र बाणों से मारे गए वे चमक रहे हैं।
7.93.39
शोणितं निर्वमन्ति स्म द्विपाः पार्थशराहताः ।
सहस्रशश्छिन्नगात्राः सारोहाः सपदानुगाः ॥ ७.९३.३९ ॥
पार्थ के बाणों से आहत हाथी रक्त उगल रहे थे; सहस्रों के अंग कट गए थे — सवारों और पैदल सैनिकों सहित।
7.93.40
चुक्रुशुश्च निपेतुश्च बभ्रमुश्चापरे दिशः ।
भृशं त्रस्ताश्च बहवः स्वानेव ममृदुर्गजाः ॥ ७.९३.४० ॥
वे चिंघाड़े और गिर पड़े, और दूसरे दिशाओं में भटकने लगे। अत्यंत भयभीत बहुत से हाथी अपने ही लोगों को कुचल रहे थे।
7.93.41
सोत्तरायुधिनश्चैव द्विपास्तीक्ष्णविषोपमाः ।
विदन्त्यसुरमायां ये सुघोरा घोरचक्षुषः ॥ ७.९३.४१ ॥
और वे हाथी, जो उत्तरीय और आयुधों सहित थे, तीखे विष के समान थे; वे असुरों की माया जानते हैं — अत्यंत भयंकर, भयानक नेत्रों वाले।
7.93.42
यवनाः पारदाश्चैव शकाश्च सह बाह्लिकैः ।
काकवर्णा दुराचाराः स्त्रीलोलाः कलहप्रियाः ॥ ७.९३.४२ ॥
यवन, पारद और शक, तथा बाह्लिकों के साथ — कौए के रंग वाले, दुराचारी, स्त्रियों के लोभी, कलह-प्रिय।
7.93.43
द्राविडास्तत्र युध्यन्ते मत्तमातङ्गविक्रमाः ।
गोयोनिप्रभवा म्लेच्छाः कालकल्पाः प्रहारिणः ॥ ७.९३.४३ ॥
वहाँ द्राविड़ लड़ रहे थे, मतवाले हाथियों के समान पराक्रमी, गाय की योनि से उत्पन्न म्लेच्छ, काल के समान प्रहार करने वाले।
7.93.44
दार्वातिसारा दरदाः पुण्ड्राश्चैव सहस्रशः ।
ते न शक्याः स्म सङ्ख्यातुं व्राताः शतसहस्रशः ॥ ७.९३.४४ ॥
दार्व, अतिसार, दरद और पुण्ड्र, हजारों की संख्या में; वे गिने नहीं जा सकते थे, लाखों की टुकड़ियों में।
7.93.45
अभ्यवर्षन्त ते सर्वे पाण्डवं निशितैः शरैः ।
अवाकिरंश्च ते म्लेच्छा नानायुद्धविशारदाः ॥ ७.९३.४५ ॥
उन सबने पाण्डव पर तीखे बाणों की वर्षा की; और उन म्लेच्छों ने, जो अनेक प्रकार के युद्ध में कुशल थे, बाण बरसाए।
7.93.46
तेषामपि ससर्जाशु शरवृष्टिं धनञ्जयः ।
सृष्टिस्तथाविधा ह्यासीच्छलभानामिवायतिः ॥ ७.९३.४६ ॥
उन पर भी धनञ्जय ने शीघ्र ही बाणों की वर्षा छोड़ी; उनकी वह वर्षा उल्काओं के विस्तार के समान थी।
7.93.47
अभ्रच्छायामिव शरैः सैन्ये कृत्वा धनञ्जयः ।
मुण्डार्धमुण्डाञ्जटिलानशुचीञ्जटिलाननान्।
म्लेच्छानशातयत्सर्वान्समेतानस्त्रतेजसा ॥ ७.९३.४७ ॥
धनञ्जय ने सेना में बाणों से मेघ-छाया जैसा वितान रचकर, आधे-मुँडे, जटाधारी, अपवित्र, जटायुक्त मुखवाले सब म्लेच्छों को, जो एकत्र थे, अस्त्र के तेज से मार गिराया।
7.93.48
शरैश्च शतशो विद्धास्ते सङ्घा गिरिचारिणः ।
प्राद्रवन्त रणे भीता गिरिगह्वरवासिनः ॥ ७.९३.४८ ॥
सैकड़ों बाणों से विद्ध वे दल, पर्वतों में विचरने वाले, युद्ध में भयभीत होकर भाग निकले, पर्वत-गुफाओं में रहने वाले।
7.93.49
गजाश्वसादिम्लेच्छानां पतितानां शितैः शरैः ।
बकाः कङ्का वृका भूमावपिबन्रुधिरं मुदा ॥ ७.९३.४९ ॥
हाथी, घोड़े और घुड़सवार म्लेच्छों के, जो तीखे बाणों से गिरे पड़े थे, उनका रक्त बगुले, कंक पक्षी और भेड़ियों ने भूमि पर प्रसन्नतापूर्वक पिया।
7.93.50
पत्त्यश्वरथनागैश्च प्रच्छन्नकृतसङ्क्रमाम् ।
शरवर्षप्लवां घोरां केशशैवलशाद्वलाम्।
प्रावर्तयन्नदीमुग्रां शोणितौघतरङ्गिणीम् ॥ ७.९३.५० ॥
पैदल, घोड़ों, रथों और हाथियों से छिपे मार्गों वाली, बाणवर्षा रूपी नावों वाली, केश रूपी सेवार और घास वाली, भयानक, उग्र और रक्त-प्रवाह की लहरों वाली नदी उन्होंने बहा दी।
7.93.51
छिन्नाङ्गुलीक्षुद्रमत्स्यां युगान्ते कालसन्निभाम् ।
प्राकरोद्गजसम्बाधां नदीमुत्तरशोणिताम् ॥ ७.९३.५१ ॥
कटी उँगलियाँ जिसकी छोटी मछलियाँ थीं, युगांत के काल के समान, हाथियों से भरी, और ऊपर रक्त बहता हुआ — ऐसी नदी उन्होंने बना डाली।
7.93.52
देहेभ्यो राजपुत्राणां नागाश्वरथसादिनाम् ।
यथा स्थलं च निम्नं च न स्याद्वर्षति वासवे।
तथाऽऽसीत्पृथिवी सर्वा शोणितेन परिप्लुता ॥ ७.९३.५२ ॥
राजपुत्रों और हाथी, घोड़े, रथ पर सवार योद्धाओं के शरीरों से — जैसे इन्द्र के वर्षा करने पर ऊँची-नीची कोई भूमि न रहती — वैसे ही सारी पृथ्वी रक्त से आप्लावित हो गई।
7.93.53
षट्सहस्रान्हयान्वीरान्पुनर्दशशतान्वरान् ।
प्राहिणोन्मृत्युलोकाय क्षत्रियान्क्षत्रियर्षभः ॥ ७.९३.५३ ॥
छह हज़ार घुड़सवार वीरों को, फिर एक हज़ार श्रेष्ठ वीरों को — क्षत्रियों में वृषभ उस वीर ने मृत्युलोक को भेज दिया।
7.93.54
शरैः सहस्रशो विद्धा विधिवत्कल्पिता द्विपाः ।
शेरते भूमिमासाद्य शैला वज्रहता इव ॥ ७.९३.५४ ॥
बाणों से सहस्रों बार बिंधे हुए, विधिपूर्वक सजाए गए हाथी भूमि पर पड़े हैं — मानो वज्र से आहत पर्वत हों।
7.93.55
स वाजिरथमातङ्गान्निघ्नन्व्यचरदर्जुनः ।
प्रभिन्न इव मातङ्गो मृद्गन्नलवनं यथा ॥ ७.९३.५५ ॥
वह अर्जुन घोड़ों, रथों और हाथियों को मारता हुआ इस प्रकार विचरने लगा, जैसे मद से उन्मत्त हाथी कमल-वन को रौंद डाले।
7.93.56
भुरिद्रुमलतागुल्मं शुष्केन्धनतृणोलपम् ।
निर्दहेदनलोऽरण्यं यथा वायुसमीरितः ॥ ७.९३.५६ ॥
जैसे वायु से प्रेरित अग्नि पेड़ों, लताओं और झाड़ियों से भरे, सूखे ईंधन और तिनकों वाले वन को जला डालती है।
7.93.57
सेनारण्यं तव तथा कृष्णानिलसमीरितः ।
शरार्चिरदहत्क्रुद्धः पाण्डवोऽग्निर्धनञ्जयः ॥ ७.९३.५७ ॥
इसी प्रकार आपकी सेना रूपी वन को कृष्ण की वायु से प्रेरित, क्रुद्ध पाण्डव धनञ्जय ने बाणों की ज्वालाओं से अग्नि की भाँति जला डाला।
7.93.58
शून्यान्कुर्वन्रथोपस्थान्मानवैः संस्तरन्महीम् ।
प्रानृत्यदिव सम्बाधे चापहस्तो धनञ्जयः।
वज्रकल्पैः शरैर्भूमिं कुर्वन्नुत्तरशोणिताम् ॥ ७.९३.५८ ॥
रथों के आसन खाली करते, मनुष्यों से धरती पाटते, मानो भीड़ में नाचते हुए धनञ्जय धनुष हाथ में लिए, वज्र समान बाणों से धरती को रक्त से भरते हुए आगे बढ़े।
7.93.59
ततः प्रावर्तत नदी शोणितौघतरङ्गिणी ।
नराश्वद्विपकायेभ्यः पर्वतेभ्य इवापगा ॥ ७.९३.५९ ॥
तब मनुष्यों, घोड़ों और हाथियों के शरीरों से रक्त-प्रवाह की लहरों वाली नदी ऐसे बह निकली, जैसे पर्वतों से नदी बहती है।
7.93.60
अस्थिशर्करसम्बाधा ध्वजवृक्षा रथहदा ।
सञ्छिन्नशीर्षपाणाणा हस्तिहस्तमहाग्रहा ॥ ७.९३.६० ॥
हड्डियों और कंकड़ों से भरी, ध्वज-वृक्षों वाली, रथों रूपी सरोवरों वाली, कटे सिरों और हाथों के पत्थरों वाली, हाथियों की सूँड़ रूपी बड़े मगरमच्छों वाली (वह नदी थी)।
7.93.61
मांसमज्जास्थिपङ्काढ्यां हताश्वमकराकुला ।
उष्णीषफेनसञ्छन्ना शरघोरझषाकुला ॥ ७.९३.६१ ॥
मांस, मज्जा, हड्डियों और कीचड़ से भरी, मरे हुए घोड़ों रूपी मगरमच्छों से व्याप्त, पगड़ियों के झाग से ढकी, बाणों रूपी भयानक मछलियों से भरी।
7.93.62
रुद्रस्याक्रीडसदृशीं भूमिं कुर्वन्विभीषणाम् ।
प्राविशद्भारतीं सेनां सङ्क्रुद्धो वै धनञ्जयः ॥ ७.९३.६२ ॥
रुद्र के क्रीड़ा-स्थल के समान भयानक भूमि बनाते हुए, क्रोधित धनंजय ने भारतीय सेना में प्रवेश किया।
7.93.63
तं श्रुतायुस्तथाम्बष्ठो व्रजमानं न्यवारयत् ॥ ७.९३.६३ ॥
उस आगे बढ़ते हुए अर्जुन को श्रुतायु और अंबष्ठ ने भी रोक लिया।
7.93.64
तस्यार्जुनः शरैस्तीक्ष्णैः कङ्कपत्रपरिच्छदैः ।
न्यपातयद्धयाञ्शीघ्रं यतमानस्य मारिष।
धनुश्चास्यापरैश्छित्त्वा शरैः पार्थो विचक्रमे ॥ ७.९३.६४ ॥
उसके प्रयत्न करते हुए, हे मारिष, अर्जुन ने कंक पक्षी के पंखों से सजे तीखे बाणों से शीघ्र ही उसके घोड़े गिरा दिए, और दूसरे बाणों से उसका धनुष काटकर पार्थ ने (रणभूमि में) विचरण किया।
7.93.65
अम्बष्ठस्तु गदां गृह्य क्रोधपर्याकुलेक्षणः ।
आससाद रणे पार्थं केशवं च महारथम् ॥ ७.९३.६५ ॥
परन्तु अंबष्ठ ने गदा लेकर, क्रोध से व्याकुल नेत्रों वाला होकर, रणभूमि में पार्थ, केशव और महारथी (अर्जुन) के पास पहुँच गया।
7.93.66
ततः सम्प्रहरन्वीरो गदामुद्यम्य भारत ।
रथमावार्य गदया केशवं समताडयत् ॥ ७.९३.६६ ॥
फिर, हे भारत, वीर ने गदा उठाकर प्रहार करते हुए रथ को रोककर गदा से केशव पर पूरा प्रहार किया।
7.93.67
गदया ताडितं दृष्ट्वा केशवं परवीरहा ।
अर्जुनोऽथ भृशं क्रुद्धः सोऽम्बष्ठं प्रति भारत ॥ ७.९३.६७ ॥
गदा से केशव को प्रहार खाया देखकर शत्रुवीरों का संहारक अर्जुन अत्यन्त क्रुद्ध हो उठा। हे भारत, वह अम्बष्ठ की ओर बढ़ा।
7.93.68
ततः शरैर्हेमपुङ्खैः सगदं रथिनां वरम् ।
छादयामास समरे मेघः सूर्यमिवोदितम् ॥ ७.९३.६८ ॥
तब सोने के पंखों वाले बाणों से उसने समर में गदा सहित रथियों में श्रेष्ठ उस योद्धा को ढक दिया, जैसे मेघ उदित सूर्य को ढक लेता है।
7.93.69
अथापरैः शरैश्चापि गदां तस्य महात्मनः ।
अचूर्णयत्तदा पार्थस्तिदद्भुतमिवाभवत् ॥ ७.९३.६९ ॥
तब पार्थ ने अन्य बाणों से उस महात्मा की गदा को चूर-चूर कर दिया; वह कर्म अद्भुत-सा हो गया।
7.93.70
अथ तां पतितां दृष्ट्वा गृह्यान्यां च महागदाम् ।
अर्जुनं वासुदेवं च पुनः पुनरताडयत् ॥ ७.९३.७० ॥
फिर उस गदा को गिरा हुआ देखकर उसने एक और महागदा उठाई और बारम्बार अर्जुन तथा वासुदेव पर प्रहार किया।
7.93.71
तस्यार्जुनः क्षुरप्राभ्यां सगदावुद्यतौ भुजौ ।
चिच्छेदेन्द्रध्वजाकारौ शिरश्चान्येन पत्रिणा ॥ ७.९३.७१ ॥
अर्जुन ने उसके दोनों उठे हुए बाहु, जो गदा सहित थे और इन्द्रध्वज के समान थे, क्षुरप्र बाणों से काट डाले, और दूसरे पत्री बाण से उसका सिर भी।
7.93.72
स पपात हतो राजन्वसुधामनुनादयन् ।
इन्द्रध्वज इवोत्सृष्टो यन्त्रनिर्मुक्तबन्धनः ॥ ७.९३.७२ ॥
हे राजन्, वह मारा जाकर पृथ्वी को गुँजाता हुआ गिर पड़ा, जैसे यन्त्र के बन्धन से मुक्त होकर गिरा इन्द्रध्वज।
7.93.73
अम्बष्ठे तु तदा भग्ने तव सैन्यमभज्यत ॥ ७.९३.७३ ॥
तब अम्बष्ठ सेना के भग्न होने पर आपकी सेना भी टूट गई।
7.93.74
रथानीकावगाढश्च वारणाश्वशतैर्वृतः ।
अदृश्यत पदा पार्थो घनैः सूर्य इवावृतः ॥ ७.९३.७४ ॥
रथों की सेना में घुसे हुए, सैकड़ों हाथियों और घोड़ों से घिरे पार्थ पैदल दिखाई दिए, मानो बादलों से ढका सूर्य हो।