Vedyatra वेदयात्रा
खोजें

महाभारत · अध्याय 7.94

हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย

अर्थ सहित पढ़ें

7.94.1

ततः प्रविष्टे कौन्तेये सिन्धुराजजिघांसया ।
द्रोणानीकं विनिर्भिद्य भोजानीकं च दुस्तरम् ॥ ७.९४.१ ॥

तब सिन्धुराज को मारने की इच्छा से कौन्तेय (अर्जुन) ने प्रवेश करके द्रोण की सेना और दुर्लंघ्य भोज-सेना को भेद डाला।

7.94.2

काम्भोजस्य च दायादे हते राजन्सुदक्षिणे ।
श्रुतायुषि च विक्रान्ते निहते सव्यसाचिना ॥ ७.९४.२ ॥

हे राजन्! काम्भोज के उत्तराधिकारी सुदक्षिण और पराक्रमी श्रुतायु सव्यसाची (अर्जुन) द्वारा मारे गए।

7.94.3

विप्रद्रुतेष्वनीकेषु विध्वस्तेषु समन्ततः ।
प्रभग्नं स्वबलं दृष्ट्वा पुत्रस्ते द्रोणमभ्ययात् ॥ ७.९४.३ ॥

सेनाएँ चारों ओर बिखरकर नष्ट हो गईं; अपनी सेना को भग्न देखकर आपके पुत्र द्रोण के पास पहुँचे।

7.94.4

त्वरन्नेकरथेनैव समेत्य द्रोणमब्रवीत् ।
गतः स पुरुषव्याघ्रः प्रमथ्यैतां महाचमूम् ॥ ७.९४.४ ॥

शीघ्रता से अकेले रथ पर द्रोण के पास पहुँचकर उसने कहा: "वह पुरुषव्याघ्र (अर्जुन) इस महान सेना को रौंदकर आगे निकल गया है।"

7.94.5

अथ बुद्ध्या समीक्षस्व किन्नु कार्यमनन्तरम् ।
अर्जुनस्य विघाताय दारुणेऽस्मिञ्जनक्षये ॥ ७.९४.५ ॥

अब बुद्धि से विचार कीजिए कि इस भयंकर जनसंहार में अर्जुन को रोकने के लिए अगला कर्तव्य क्या है।

7.94.6

यथा स पुरुषव्याघ्रो न हन्येत जयद्रथः ।
तथा विधत्स्व भद्रं ते त्वं हि नः परमा गतिः ॥ ७.९४.६ ॥

ऐसा कीजिए कि जयद्रथ उस पुरुषव्याघ्र (अर्जुन) के हाथों न मारा जाए। आपका भला हो; आप ही हमारे परम आश्रय हैं।

7.94.7

असौ धनञ्जयाग्निर्हि कोपमारुतचोदितः ।
सेनाकक्षं दहति मे वह्निः कक्षमिवोत्थितः ॥ ७.९४.७ ॥

यह धनञ्जय-अग्नि क्रोध की वायु से प्रेरित होकर उठी हुई आग के समान मेरी सेना के वन को जला रहा है।

7.94.8

अतिक्रान्ते हि कौन्तेये भित्त्वा सैन्यं परन्तप ।
जयद्रथस्य गोप्तारः संशयं परमं गताः ॥ ७.९४.८ ॥

हे परन्तप, कौन्तेय सेना को भेदकर आगे निकल जाने पर जयद्रथ के रक्षक घोर संशय में पड़ गए हैं।

7.94.9

स्थिरा बुद्धिर्नरेन्द्राणमासीद्ब्रह्मविदां वर ।
नातिक्रमिष्यति द्रोणं जातु जीवन्धनञ्जयः ॥ ७.९४.९ ॥

हे ब्रह्मविदों में श्रेष्ठ, राजाओं की बुद्धि दृढ़ थी कि जीवित रहते धनञ्जय कभी द्रोण को पार नहीं कर पाएगा।

7.94.10

योऽसौ पाथो व्यतिक्रान्तो मिषतस्ते महाद्युते ।
सर्वं ह्यद्यातुरं मन्ये नेदमस्ति बलं मम ॥ ७.९४.१० ॥

हे महाद्युति, वह पार्थ आपके देखते-देखते आगे निकल गया। मैं मानता हूँ कि आज सब कुछ अस्त-व्यस्त है, मेरे पास यह बल नहीं रहा।

7.94.11

जानामि त्वां महाभाग पाण्डवानां हिते रतम् ।
ततो मुह्यामि च ब्रह्मन्कार्यवत्तां विचिन्तयन् ॥ ७.९४.११ ॥

हे महाभाग, मैं जानता हूँ कि आप पाण्डवों के हित में लगे रहते हैं। फिर भी, हे ब्रह्मन, कार्य की उचितता पर विचार करते हुए मैं मोहित हो जाता हूँ।

7.94.12

यथाशक्ति च ते ब्रह्मन्वर्धयन्वृत्तिमुत्तमाम् ।
प्रीणामि च यथाशक्ति तच्च त्वं नावबुध्यसे ॥ ७.९४.१२ ॥

हे ब्रह्मन, मैं अपनी शक्ति के अनुसार आपकी उत्तम जीविका बढ़ाता हूँ और अपनी शक्ति भर आपको प्रसन्न करता हूँ; परन्तु वह आप नहीं समझते।

7.94.13

अस्मान्न त्वं सदा भक्तानिच्छस्यमितविक्रम ।
पाण्डवान्सततं प्रीणास्यास्माकं विप्रिये रतान् ॥ ७.९४.१३ ॥

हे अमित पराक्रमी, तुम सदा हमारे भक्तों को नहीं चाहते; तुम पाण्डवों को निरन्तर प्रसन्न करते हो, और हमारे अप्रिय में रत रहते हो।

7.94.14

अस्मानेवोपजीवंस्त्वमस्माकं विप्रिये रतः ।
न ह्यहं त्वां विजानामि मधुदिग्धमिव क्षुरम् ॥ ७.९४.१४ ॥

तुम हमारे ही आश्रय से जीते हो, और हमारे अप्रिय में रत रहते हो। मैं तुम्हें वैसे नहीं जानता जैसे शहद से लिपटे उस्तरे को।

7.94.15

नह्यहं त्वां विजानामि सर्वं मण्डूकराविणम् ।
नादास्यच्चेद्वरं मह्यं भवान्पाण्डवनिग्रहे।
नावारयिष्यं गच्छन्तमहं सिन्धुपतिं गृहान् ॥ ७.९४.१५ ॥

मैं तुम्हें पूरी तरह नहीं जानता, जो मेंढक की तरह टर्राते हो। यदि तुम पाण्डवों के दमन में मुझे कोई वर न देते, तो मैं अपने घर लौटते सिन्धुपति को नहीं रोकता।

7.94.16

मया त्वाशंसमानेन त्वत्तस्त्राणमबुद्धिना ।
आश्वासितः सिन्धुपतिर्मोहाद्दत्तश्च मृत्यवे ॥ ७.९४.१६ ॥

तुम्हारी ओर से रक्षा की आशा रखते हुए मैंने, अबुद्धिमान ने, सिन्धुपति को आश्वस्त किया, और मोह से उसे मृत्यु को सौंप दिया गया।

7.94.17

यमदंष्ट्रान्तरं प्राप्तो मुच्येतापि हि मानवः ।
नार्जुनस्य वशं प्राप्तो मुच्येताजौ जयद्रथः ॥ ७.९४.१७ ॥

यमराज के दाँतों के बीच पहुँचा मनुष्य भी मुक्त हो सकता है, परन्तु अर्जुन के वश में पड़ा जयद्रथ युद्ध में मुक्त नहीं होगा।

7.94.18

स तथा कुरु शोणश्व यथा मुच्येत सैन्धवः ।
मम चार्तप्रलापानां माक्रुधः पाहि सैन्धवम् ॥ ७.९४.१८ ॥

तो हे शोण-अश्व, वैसा करो कि सैन्धव मुक्त हो जाए। मेरे पीड़ित विलापों से क्रुद्ध मत होना, सैन्धव की रक्षा करो।

7.94.19

नाभ्यसूयामि ते वाक्यमश्वत्थाम्नाऽसि मे समः ।
सत्यं तु ते प्रवक्ष्यामि तज्जुषस्व विशाम्पते ॥ ७.९४.१९ ॥

मैं तुम्हारे वचन का बुरा नहीं मानता, तुम मेरे लिए अश्वत्थामा के समान हो। पर मैं तुम्हें सत्य बताऊँगा, हे प्रजापति, उसे ध्यान से सुनो।

7.94.20

सारथिः प्रवरः कृष्णः शीघ्राश्चास्य हयोत्तमाः ।
अल्पं च विवरं कृत्वा पूर्णं याति धनञ्जयः ॥ ७.९४.२० ॥

कृष्ण उसके सारथि हैं, सर्वश्रेष्ठ, और उसके उत्तम घोड़े बड़े वेगवान हैं। थोड़ा-सा अंतर बनाकर धनंजय पूरे वेग से आगे बढ़ रहा है।

7.94.21

किं न पश्यसि बाणौघान्क्रोशमात्रे किरीटिनः ।
पश्चाद्रथस्य पतितान्क्षिप्ताञ्शीघ्रं हि गच्छतः ॥ ७.९४.२१ ॥

क्या तुम देखते नहीं कि एक कोस की दूरी पर किरीटधारी के बाणों की बाढ़ है, जो उसके तेज़ चलते रथ के पीछे गिरती और फेंकी जाती है?

7.94.22

न ताबं शीघ्रयानेऽद्य समर्थो वयसान्वितः ।
सेनामुखे च पार्थानामेतद्बलमुपस्थितम् ॥ ७.९४.२२ ॥

आज मैं उम्र से दबा हुआ इस तेज़ रथ-यात्रा में समर्थ नहीं हूँ, और सेना के आगे पृथा के पुत्रों की यह सेना उपस्थित है।

7.94.23

युधिष्ठिरश्च मे ग्राह्यो मिषतां सर्वधन्विनाम् ।
एवं मया प्रतिज्ञातं क्षत्रमध्ये महाभुज ॥ ७.९४.२३ ॥

और मुझे युधिष्ठिर को पकड़ना है, जबकि सभी धनुर्धर देखते रहें। हे महाबाहु, मैंने क्षत्रियों के बीच यही प्रतिज्ञा की है।

7.94.24

धनञ्जयेन चोत्सृष्टो वर्तते प्रमुखे नृप ।
तस्माद्व्यूहमुखं हित्वा नाहं यास्यामि फल्गुनम् ॥ ७.९४.२४ ॥

और धनंजय द्वारा छोड़ा गया वह मेरे सामने डटा है, हे राजन्। इसलिए मैं व्यूह का मुख छोड़कर फाल्गुन की ओर नहीं जाऊँगा।

7.94.25

तुल्याभिजनकर्माणं शत्रुमेकं सहायवान् ।
गत्वा योधय मा भैस्त्वं त्वं ह्यस्य जगतः पतिः ॥ ७.९४.२५ ॥

समान कुल और कर्म वाले एक शत्रु के विरुद्ध सहायकों के साथ जाकर युद्ध करो, मत डरो; तुम तो इस संसार के स्वामी ही हो।

7.94.26

राजा शूरः कृती दक्षो वैरमुत्पाद्य पाण्डवैः ।
वीरः स्वयं प्रयाह्याशु यत्र पार्थो धनञ्जयः ॥ ७.९४.२६ ॥

हे राजन, तुम शूरवीर, कुशल और चतुर हो, पाण्डवों से वैर उत्पन्न करके वीर स्वयं शीघ्र वहाँ जाओ जहाँ पार्थ धनञ्जय है।

7.94.27

कथं त्वामप्यतिक्रान्तः सर्वशस्त्रभृतां वरम् ।
धनञ्जयो मया शक्य आचार्य प्रतिबाधितुम् ॥ ७.९४.२७ ॥

आचार्य, आप जैसे सभी शस्त्रधारियों में श्रेष्ठ को भी लाँघ जाने वाले धनञ्जय को मैं कैसे रोक सकता हूँ?

7.94.28

अपि शक्यो रणे जेतुं वज्रहस्तः पुरन्दरः ।
नार्जुनः समरे शक्यो जेतुं परपुरञ्जयः ॥ ७.९४.२८ ॥

वज्रधारी पुरन्दर (इन्द्र) को भी युद्ध में जीता जा सकता है, परन्तु शत्रुनगरों को जीतने वाला अर्जुन युद्ध में जीता नहीं जा सकता।

7.94.29

येन भोजश्च हार्दिक्यो भवांश्च त्रिदशोपमः ।
अस्त्रप्रतापेन जितौ श्रुतायुश्च निबर्हितः ॥ ७.९४.२९ ॥

जिसने अपने अस्त्रों के प्रताप से भोज और हार्दिक्य को जीत लिया, और आप जैसे देवतुल्य को भी; तथा श्रुतायु को मार डाला।

7.94.30

सुदक्षिणश्च निहतः स च राजा श्रुतायुधः ।
श्रुतायुश्चाश्रुतायुश्च भ्लेच्छाश्चायुतशो हताः ॥ ७.९४.३० ॥

सुदक्षिण भी मारा गया, और वह राजा श्रुतायुध भी; श्रुतायु और अश्रुतायु भी, तथा म्लेच्छ दसियों हज़ार मारे गए।

7.94.31

तं कथं पाण्डवं युद्धे दहन्तमिव पावकम् ।
प्रतियोत्स्यामि दुर्धर्षं तन्ममाचक्ष्व सत्तम्। ॥ ७.९४.३१ ॥

युद्ध में अग्नि के समान जलाते हुए उस दुर्धर्ष पाण्डव का मैं कैसे सामना करूँगा? हे सत्तम, वह मुझे बताइए।

7.94.32

क्षमं चेन्मन्यसे युद्धं मम तेनाद्य शाधि माम् ।
परवानस्मि भवतः प्रेष्यवद्रक्ष मे यशः ॥ ७.९४.३२ ॥

यदि आप मुझे इस युद्ध के योग्य मानते हैं, तो आज मुझे निर्देश दीजिए। मैं आपके अधीन हूँ, सेवक की भाँति हूँ; मेरे यश की रक्षा कीजिए।

7.94.33

सत्यं वदसि कौरव्य दुराधर्षो धनञ्जयः ।
अहं तु तत्करिष्यामि यथैनं प्रसहिष्यसि ॥ ७.९४.३३ ॥

हे कौरव्य, तुम सत्य कहते हो; धनञ्जय दुर्धर्ष है। परन्तु मैं वही करूँगा, जिससे तुम उसका सामना कर सको।

7.94.34

अद्भुतं चाद्य पश्यन्तु लोके सर्वधनुर्धराः ।
विषक्तं त्वयि कौन्तेयं वासुदेवस्य पश्यतः ॥ ७.९४.३४ ॥

आज संसार के सभी धनुर्धर एक अद्भुत दृश्य देखें — वासुदेव के देखते हुए कौन्तेय तुम्हारे साथ भिड़ा हुआ है।

7.94.35

एष ते कवचं राजंस्तथा बध्नामि काञ्चनम् ।
यथा न बाणा नास्त्राणि प्रहरिष्यन्ति ते रणे ॥ ७.९४.३५ ॥

हे राजन्, यह स्वर्णमय कवच मैं तुम्हें बाँधता हूँ, ताकि युद्ध में बाण और अस्त्र तुम पर प्रहार न कर सकें।

7.94.36

यदि त्वां सासुरसुराः सयक्षोरगराक्षसाः ।
योधयन्ति त्रयो लोकाः सनरा नास्ति ते भयम् ॥ ७.९४.३६ ॥

यदि असुर और देवता, यक्ष, नाग और राक्षस सहित तीनों लोक, मनुष्यों समेत, तुमसे युद्ध करें, तब भी तुम्हें कोई भय नहीं रहेगा।

7.94.37

न कृष्णो न च कौन्तेयो न चान्यः शस्त्रभृद्रणे ।
शरानर्पयितुं कश्चित्कवचे तव शक्ष्यति ॥ ७.९४.३७ ॥

न कृष्ण, न कौन्तेय, न ही रणभूमि में कोई और शस्त्रधारी तुम्हारे कवच पर बाण चुभो सकेगा।

7.94.38

स त्वं कवचमास्थाय क्रुद्धमद्य रणेऽर्जुनम् ।
त्वरमाणः स्वयं याहि न त्वाऽसौ विषहिष्यति ॥ ७.९४.३८ ॥

तो तुम कवच धारण करके आज रणभूमि में क्रुद्ध अर्जुन के पास स्वयं शीघ्रता से जाओ; वह तुम्हें सह नहीं सकेगा।

7.94.39

एवमुक्त्वा त्वरन्द्रोणः स्पृष्ट्वाम्भो वर्म भास्वरम् ।
आबबन्धाद्भुततमं जपन्मन्त्रं यथाविधि ॥ ७.९४.३९ ॥

ऐसा कहकर द्रोण शीघ्रता से जल छूकर चमकता हुआ, अत्यंत अद्भुत कवच विधिपूर्वक मंत्र जपते हुए बाँधने लगे।

7.94.40

रणे तस्मिन्सुमहति विजयस्य सुतस्य ते ।
विसिष्मापयिषुर्लोकान्विद्यया ब्रह्मवित्तमः ॥ ७.९४.४० ॥

उस महाभयंकर रणभूमि में, तुम्हारे पुत्र (दुर्योधन) के लिए, ब्रह्मज्ञानियों में श्रेष्ठ द्रोण विद्या के द्वारा लोकों को विस्मित करना चाहते थे।

7.94.41

करोतु स्वस्ति ते ब्रह्मा स्वस्ति कुर्वन्तु ब्राह्मणाः ।
सरीसृपाश्च ये श्रेष्ठास्तेभ्यस्ते स्वस्ति भारत ॥ ७.९४.४१ ॥

ब्रह्मा तुम्हारा कल्याण करें; ब्राह्मण कल्याण करें। और जो श्रेष्ठ सरीसृप हैं, उनसे तुम्हारा कल्याण हो, हे भरतवंशी।

7.94.42

ययातिर्नहुषश्चैव धुन्धुमारो भगीरथः ।
तुभ्यं राजर्षयः सर्वे स्वस्ति कुर्वन्तु ते सदा ॥ ७.९४.४२ ॥

ययाति, नहुष, धुन्धुमार और भगीरथ, तथा सभी राजर्षि तुम्हारे लिए सदा कल्याण करें।

7.94.43

स्वस्ति तेऽस्त्वेकपादेभ्यो बहुपादेभ्य एव च ।
स्वस्त्यस्त्वपादकेभ्यश्च नित्यं तव महारणे ॥ ७.९४.४३ ॥

तुम्हारे लिए कल्याण हो, एक पैर वालों और अनेक पैर वालों से भी; पैरों से रहित जीवों से भी, और महायुद्ध में सदा तुम्हारा कल्याण हो।

7.94.44

स्वाहा स्वधा शची चैव स्वस्ति कुर्वन्तु ते सदा ।
लक्ष्मीररुन्धती चैव कुरुतां स्वस्ति तेऽनघ ॥ ७.९४.४४ ॥

स्वाहा, स्वधा और शची भी सदा तुम्हारा कल्याण करें। लक्ष्मी और अरुन्धती भी, हे निष्पाप, तुम्हारा कल्याण करें।

7.94.45

अमितो देवलश्चैव विश्वामित्रस्तथाङ्गिराः ।
वसिष्ठः कश्यपश्चैव स्वस्ति कुर्वन्तु ते नृप ॥ ७.९४.४५ ॥

अमित, देवल, विश्वामित्र तथा अङ्गिरा, वसिष्ठ और कश्यप भी, हे राजन्, तुम्हारा कल्याण करें।

7.94.46

धाता विधाता लोकेशो दिशश्च सदिगीश्वराः ।
स्वस्ति तेऽद्य प्रयच्छन्तु कार्तिकेयश्च षण्मुखः ॥ ७.९४.४६ ॥

धाता, विधाता, लोकेश तथा दिशाएँ और दिग्पाल भी आज तुम्हें कल्याण प्रदान करें, और षण्मुख कार्तिकेय भी।

7.94.47

येन देवाः सकृद्भग्नाः सङ्ग्रमे तारकामये ।
धृताः स च हतः शूरो ह्यवध्यो देवतागणैः ॥ ७.९४.४७ ॥

जिसने तारकासुर के संग्राम में देवताओं को एक बार पराजित किया, फिर उन्हें सँभाला और मार डाला; वह शूर देवताओं के समूहों से भी अवध्य था।

7.94.48

विवस्वान्कुरुतां स्वस्ति तथा वैवस्वतो यमः ।
पार्षिदा वशगा यस्य स्वस्ति तुभ्यं प्रयच्छतु ॥ ७.९४.४८ ॥

विवस्वान् तुम्हारा कल्याण करें, तथा वैवस्वत यम भी; जिसके पार्षद उसके वश में हैं, वह तुम्हें कल्याण प्रदान करे।

7.94.49

दिग्गजाश्चैव चत्वारः क्षितिश्च गगनं ग्रहाः ।
दिशश्च विदिशश्चैव सिद्धा लोकहिते रताः।
स्वस्ति कुर्वन्तु ते नित्यं मन्त्रेणानेन रस्तुताः ॥ ७.९४.४९ ॥

चारों दिग्गज, पृथ्वी, आकाश, ग्रह, दिशाएँ और विदिशाएँ, तथा लोककल्याण में रत सिद्धगण, इस मंत्र से स्तुत होकर सदा तुम्हारा कल्याण करें।

7.94.50

अधस्ताद्धरणीं योऽसौ सदा धारयते नृप ।
शेषश्च पन्नगश्रेष्ठः स्वस्ति तुभ्यं प्रयच्छतु ॥ ७.९४.५० ॥

हे राजन्, जो नीचे से सदा पृथ्वी को धारण करते हैं, और सर्पों में श्रेष्ठ शेष — वे तुम्हें कल्याण प्रदान करें।

7.94.51

गान्धारे युधि विक्रम्य निर्जिते पाकशासनेः ।
पुरा वृत्रेण दैत्येन भिन्नदेहाः सहस्रशः ॥ ७.९४.५१ ॥

पूर्वकाल में गान्धार की भूमि में युद्ध में पराक्रम से, जब पाकशासन इन्द्र पराजित हुए, दैत्य वृत्र के द्वारा हज़ारों देवताओं के शरीर विदीर्ण हुए।

7.94.52

हृततेजोबलाः स्रवे तदा सेन्द्रा दिवौकसः ।
ब्रह्माणं शरणं जग्मुर्वृत्राद्भीतां महासुरात् ॥ ७.९४.५२ ॥

तब इन्द्र सहित स्वर्गवासी देवता, तेज और बल से हीन होकर भागते हुए, वृत्र नामक महान असुर से भयभीत होकर ब्रह्मा की शरण में गए।

7.94.53

प्रमार्दितानां वृत्रेण देवानां देवसत्तम ।
गतिर्भव सुरश्रेष्ठ त्राहि नो महतो भयात् ॥ ७.९४.५३ ॥

हे देवश्रेष्ठ, वृत्र से पीड़ित देवताओं के आप आश्रय बनें। हे सुरश्रेष्ठ, हमें इस महान भय से बचाइए।

7.94.54

अथ पार्श्वे स्थितं विष्णुं शक्रादींश्च सुरोत्तमान् ।
प्राह पथ्यमिदं वाक्यं विषण्णान्सुरसत्तमान् ॥ ७.९४.५४ ॥

तब पास खड़े विष्णु और शक्र आदि श्रेष्ठ देवताओं से, विषाद में डूबे हुए उन सुरश्रेष्ठों से, उन्होंने यह हितकारी वचन कहा।

7.94.55

रक्ष्या मे सततं देवाः सहेन्द्राः सद्विजातयः ।
त्वष्टुः सुदुर्धरं तेजो येन वृत्रो विनिर्मितः ॥ ७.९४.५५ ॥

देवता, इन्द्र के साथ और सद्विज (ब्राह्मण) सहित, सदा मेरी रक्षा करें। त्वष्टा का वह अत्यन्त दुर्धर्ष तेज, जिससे वृत्र निर्मित हुआ।

7.94.56

त्वष्ट्रा पुरा तपस्तप्त्वा वर्षायुतशतं तदा ।
वृत्रो विनिर्मितो देवाः प्राप्यानुज्ञां महेश्वरात् ॥ ७.९४.५६ ॥

पूर्वकाल में त्वष्टा ने सौ हजार वर्षों तक तप करके, तब वृत्र को निर्मित किया। हे देवताओं, महेश्वर से अनुमति पाकर।

7.94.57

शंकरस्य प्रसादाद्वै हन्याद्देवरिपुर्बली ।
नागत्वा शंकरस्थानं भगवान्दृश्यते हरः ॥ ७.९४.५७ ॥

शंकर की कृपा से ही बलवान देवशत्रु (वृत्र) मार सकता है। शंकर के स्थान पर आए बिना भगवान हर दिखाई नहीं देते।

7.94.58

दृष्ट्वा जेष्यथ वृत्रं तं क्षिप्रं गच्छत मन्दरम् ।
यत्रास्ते तपसां योनिर्दक्षयज्ञविनाशनः ॥ ७.९४.५८ ॥

उसे देखकर आप वृत्र को शीघ्र जीतेंगे; शीघ्र मन्दर पर्वत पर जाओ, जहाँ तपों के उद्गम, दक्षयज्ञ के विनाशक (शिव) विराजमान हैं।

7.94.59

पिनाकी सर्वभूतेशो भगनेत्रनिपातनः ।
ते गत्वा सहिता देवा ब्रह्मणा सह मन्दरम् ॥ ७.९४.५९ ॥

पिनाकधारी, सब भूतों के ईश्वर, भग के नेत्रों को गिराने वाले (शिव)। वे देवता ब्रह्मा के साथ मिलकर मन्दर पर्वत पर गए।

7.94.60

अपश्यंस्तेजसां राशिं सूर्यकोटिसमप्रभम् ।
सोऽब्रवीत्स्वागतं देवा ब्रूत किं करवाण्यहम् ॥ ७.९४.६० ॥

उन्होंने तेजों का राशि देखा, करोड़ों सूर्यों के समान प्रभा वाला। वह बोले, 'हे देवताओ, स्वागत है; कहो, मैं क्या करूँ?'

7.94.61

अमोघं दर्शनं मह्यं कामप्राप्तिरतोऽस्तु वः ।
एवमुक्तास्तु ते सर्वे प्रत्युचूस्तं दिवौकसः ॥ ७.९४.६१ ॥

मेरा दर्शन अमोघ हो, तुम्हें इच्छित फल प्राप्त हो। ऐसा कहे जाने पर स्वर्गवासी देवों ने उनसे उत्तर दिया।

7.94.62

हृतौजसां नो वृत्रेण गतिर्भव दिवौकसाम् ।
मूर्तीरीक्षस्व नो देव प्रहारैर्जर्जरीकृताः।
शरणं त्वां प्रपन्नाः स्म गतिर्भव महेश्वर ॥ ७.९४.६२ ॥

वृत्र ने हमारा तेज हर लिया है, हे स्वर्गवासियों के आश्रय बनो। हे देव, हमारे इन रूपों को देखो, जो प्रहारों से जर्जर हो गए हैं। हम तुम्हारी शरण में आए हैं; हे महेश्वर, हमारे आश्रय बनो।

7.94.63

विदितं वो यथा देवाः कृत्येयं सुमहाबला। ॥ ७.९४.६३ ॥

हे देवताओ, जैसे यह अत्यंत बलशाली कृत्या है, वैसा ही तुम्हें ज्ञात है।

7.94.64

त्वष्टुस्तेजोभवा घोरा दुर्निवार्याऽकृतात्मभिः ।
अवश्यं तु मया कार्यं साह्यं सर्वदिवौकसाम्। ॥ ७.९४.६४ ॥

त्वष्टा के तेज से उत्पन्न हुई, भयंकर और अकृतात्मा जनों के लिए दुर्निवार्य; उसे रोकना मुझे अवश्य करना है, सभी स्वर्गवासियों की सहायता करनी ही होगी।

7.94.65

ममेदं गात्रजं शक्र कवचं गृह्य भास्वरम् ।
बधानानेन मन्त्रेण मानसेन सुरेश्वर। ॥ ७.९४.६५ ॥

हे शक्र, मेरे शरीर से उत्पन्न इस तेजस्वी कवच को लो। हे सुरेश्वर, इस मानस मंत्र से इसे बाँध लो।

7.94.66

वधायासुरमुख्यस्य वृत्रस्य सुरघातिनः ।
इत्युक्त्वा वरदः प्रादाद्वर्म तन्मन्त्रमेव च।
स तेन वर्मणा गुप्तः प्रायाद्वृत्रचमूं प्रति ॥ ७.९४.६६ ॥

असुरों के प्रमुख और देवों के घातक वृत्र के वध के लिए, ऐसा कहकर वरदाता ने वह कवच और वही मंत्र दिया। उस कवच से सुरक्षित होकर वह वृत्र की सेना की ओर चला।

7.94.67

नानाविधैश्च शस्त्रौघैः पात्यमानैर्महारणे ।
न सन्धिः शक्यते भेत्तुं वर्मबन्धस्य तस्य तु ॥ ७.९४.६७ ॥

अनेक प्रकार के शस्त्रसमूहों से महायुद्ध में चलाए जाने पर भी उस कवच-बन्धन की संधि को भेदना संभव नहीं है।

7.94.68

स तेन वर्मणा गुप्तो वृत्रं देवरिपुं तदा ।
जघान समरेऽभीतः शक्रो देवाग्रणीस्तदा ॥ ७.९४.६८ ॥

उस कवच से सुरक्षित, निर्भय होकर देवताओं के अग्रणी शक्र ने उस समय युद्ध में देवशत्रु वृत्र को मार डाला।

7.94.69

तं च मन्त्रमयं बन्धं वर्म चाङ्गिरसे ददौ ।
अङ्गिराः प्राह पुत्रस्य मन्त्रज्ञस्य बृहस्पतेः।
बृहस्पतिरथोवाच अग्निवेश्याय धीमते ॥ ७.९४.६९ ॥

उस मन्त्रमय बन्धन और कवच को उन्होंने अंगिरा को दिया। अंगिरा ने मन्त्रज्ञ पुत्र बृहस्पति से कहा, और बृहस्पति ने तब बुद्धिमान अग्निवेश्य से कहा।

7.94.70

अग्निवेश्यो मम प्रादात्तेन बध्नामि वर्म ते ।
तवाह्य देहरक्षार्थं मन्त्रेण नृपसत्तम ॥ ७.९४.७० ॥

अग्निवेश्य ने वह मुझे दिया था; उसी से मैं तुम्हारे लिए कवच बाँधता हूँ, हे नृपश्रेष्ठ, तुम्हारे देह की रक्षा के लिए मन्त्र से।

7.94.71

एवमुक्त्वा ततो द्रोणस्तव पुत्रं महाद्युतिम् ।
पुनरे वचः प्राह शनैराचार्यपुङ्गवः ॥ ७.९४.७१ ॥

ऐसा कहकर तब द्रोण ने आपके महातेजस्वी पुत्र से फिर धीरे से यह वचन कहा — वह आचार्यों में श्रेष्ठ था।

7.94.72

ब्रह्मसूत्रेण बध्नामि कथचं तव भारत ।
हिरण्यगर्भेण यथा बद्धं विष्णोः पुरा रणे ॥ ७.९४.७२ ॥

हे भारत, मैं ब्रह्मसूत्र से तुम्हारा कवच बाँधता हूँ, जैसे पूर्वकाल में युद्ध में हिरण्यगर्भ ने विष्णु को बाँधा था।

7.94.73

यथा च ब्रह्मणा बद्धं सङ्ग्रामे तारकामये ।
शक्रस्य कवचं दिव्यं तथा बध्नाम्यहं तव ॥ ७.९४.७३ ॥

जैसे ब्रह्मा ने तारक-युद्ध में इन्द्र का दिव्य कवच बाँधा था, वैसे ही मैं तुम्हें (कवच) बाँधता हूँ।

7.94.74

बद्धा तु कवचं तस्य मन्त्रेण विधिपूर्वकम् ।
प्रेषयामास राजानं युद्धाय महते द्विजः ॥ ७.९४.७४ ॥

मन्त्र और विधि के साथ उसका कवच बाँधकर उस ब्राह्मण (द्रोण) ने राजा को महायुद्ध के लिए भेजा।

7.94.75

स सन्नद्धो महाबाहुराचार्येण महात्मना ।
प्रस्थितः सहसा राजन्यत्र यातो धनञ्जयः ॥ ७.९४.७५ ॥

महाबाहु वह (अर्जुन) महात्मा आचार्य द्वारा कवच-बद्ध होकर, हे राजन्, सहसा वहीं चल पड़ा जहाँ धनंजय गया था।

7.94.76

रथानां च सहस्रेण त्रिगर्तानां प्रहारिणाम् ।
तथा दन्तिसहस्रेण मत्तानां वीर्यशालिनाम् ॥ ७.९४.७६ ॥

त्रिगर्तों के प्रहार करने वाले हज़ार रथों के साथ, तथा मदमत्त, पराक्रमी हज़ार हाथियों के साथ।

7.94.77

अश्वानां नियुतेनैव तथाऽन्यैश्च महारथैः ।
वृतः प्रायान्महाबाहुरर्जुनस्य रथं प्रति ॥ ७.९४.७७ ॥

एक नियुत घोड़ों के साथ तथा अन्य महारथियों से घिरा हुआ वह महाबाहु अर्जुन के रथ की ओर चला।

7.94.78

नानावादित्रघोषेण यथा वैरोचनिस्तथा ॥ ७.९४.७८ ॥

विविध वाद्यों के घोष के साथ, जैसे वैरोचनि (बलि) चला था, वैसे ही (वह चला)।

7.94.79

ततः शब्दो महानासीत्सैन्यानां तव भारत ।
अगाधं प्रस्थितं दृष्ट्वा समुद्रमिव कौरवम् ॥ ७.९४.७९ ॥

तब हे भारत, आपकी सेनाओं में महान शोर उठा, जब उन्होंने कौरव सेना को समुद्र की तरह अथाह बढ़ते देखा।