महाभारत · अध्याय 8.47
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
8.47.1
क्षत्रियास्ते महाराज परस्परवधैषिणः ।
अन्योन्यं समरे जघ्नुः कृतवैरा महौजसः ॥ ८.४७.१ ॥
हे महाराज, परस्परांच्या वधाची इच्छा धरणारे ते क्षत्रिय, वैर धरून, महापराक्रमी होऊन युद्धात एकमेकांवर प्रहार करू लागले.
8.47.2
रथौघाश्च हयौघाश्च नरौघाश्च समन्ततः ।
गजौघाश्च महाराज संसक्ताश्च परस्परम् ॥ ८.४७.२ ॥
हे महाराज, सर्वत्र रथांचे समूह, घोड्यांचे समूह, माणसांचे समूह आणि हत्तींचे समूह एकमेकांत गुंतले.
8.47.3
गदानां परिघाणां च शक्तीनां च परस्परम् ।
प्रासानां भिण्डिपालानां मुसुण्ठीनां च सर्वशः ॥ ८.४७.३ ॥
गदा, परिघ, शक्ती, प्रास, भिंडिपाल आणि मुसुंठी सर्वत्र एकमेकांवर आदळल्या.
8.47.4
सम्पातं चानुपश्याम सङ्ग्रामे भृशदारुणे ।
शलभा इव सम्पेतुः शरवृष्ट्यः समन्ततः ॥ ८.४७.४ ॥
त्या अत्यंत भयानक युद्धात आम्ही पाहिले की टोळांप्रमाणे सर्वत्र बाणांचा वर्षाव कोसळत होता.
8.47.5
नागान्नागाः समासाद्य व्यधमन्त परस्परम् ।
हया हयांश्च समरे रथिनो रथिनस्तथा ॥ ८.४७.५ ॥
हत्ती हत्तींजवळ येऊन एकमेकांना तडाखे देऊ लागले; युद्धात घोडे घोड्यांना आणि रथी रथींना भिडले.
8.47.6
पत्तयः पत्तिसङ्घांश्च हयसङ्घांश्च पत्तयः ।
पत्तयो रथमातङ्गान्रथा हस्त्यश्वमेव च।
नागाश्च समरे त्र्यङ्गं ममृदुः शीघ्रगा नृप ॥ ८.४७.६ ॥
पायदळाने पायदळाच्या तुकड्यांना, घोडेस्वारांच्या तुकड्यांना, रथ व हत्तींना धडक दिली; हे नृपा, युद्धात वेगाने धावणाऱ्या हत्तींनी त्र्यंग सेनेला चिरडून टाकले.
8.47.7
वध्यतां तत्र शूराणां क्रोशतां च परस्परम् ।
घोरमायोधनं जज्ञे पशूनां घातने यथा ॥ ८.४७.७ ॥
तिथे शूर वीर एकमेकांना हाक मारत मारले जात होते; पशुवधासारखे ते युद्धस्थळ भयानक झाले.
8.47.8
रुधिरेण समास्तीर्णा बभौ भारत मेदिनी ।
शक्रगोपगणाकीर्णा प्रावृषीव वसुन्धरा ॥ ८.४७.८ ॥
हे भारता, रक्ताने पूर्णपणे पसरलेली ती भूमी पावसाळ्यात इंद्रगोप कीटकांनी भरलेल्या भूमीसारखी चमकत होती.
8.47.9
यथा वा वाससी शुक्ले महारजनरञ्जिते ।
बिभ्रती युवती श्यामा तद्वदासीद्वसुन्धरा ॥ ८.४७.९ ॥
पांढरी दोन वस्त्रे गडद लाल रंगात रंगवून परिधान केलेल्या श्यामवर्ण तरुणीसारखी ती भूमी झाली.
8.47.10
बद्वचूडामणिधरैः शिरोभिश्चारुकुण्डलैः ।
उज्झितैर्वृषभाक्षाणां भ्राजते स्म वसुन्धरा ॥ ८.४७.१० ॥
बांधलेले चूडामणी धारण करणारी, सुंदर कुंडले असलेली, वृषभाक्ष वीरांची तुटलेली मस्तके यांनी ती भूमी झळकत होती.
8.47.11
शशशोणितदिग्धेव शातकुम्भमयीव च ।
भूर्बभौ भरतश्रेष्ठ शान्तार्चिर्भिरिवानलैः ॥ ८.४७.११ ॥
हे भरतश्रेष्ठा, सशाच्या रक्ताने माखलेली आणि सोन्याची बनलेली अशी ती भूमी विझलेल्या ज्वालांच्या अग्नींप्रमाणे चमकली.
8.47.12
छिन्नानां चोत्तमाङ्गानां बाहूनां चोरुभिः सह ।
कुण्डलानां पिनद्धानां भूषणानां च भारत ॥ ८.४७.१२ ॥
हे भारता, तुटलेली मस्तके, बाहू आणि मांड्यांसह, बांधलेली कुंडले आणि अलंकार यांसह ती भूमी झळकली.
8.47.13
निष्काणां हेमसूत्राणां शरीराणां च धन्विनाम् ।
चर्मणां सपताकानां सङ्घास्तत्रापतन्भुवि। ॥ ८.४७.१३ ॥
सोन्याचे अलंकार, सोनेरी सूत्रे, देह, धनुर्धर, ढाली व ध्वजांसह ढिगारे तेथे भूमीवर कोसळले.
8.47.14
प्रावृट्काले महाराज मेघा इव सविद्युतः ॥ ८.४७.१४ ॥
हे महाराजा, पावसाळ्यात विजांसह ढगांप्रमाणे.
8.47.15
स्यन्दमाना यथा भान्ति पर्वता धातुमण्डिताः ।
तथा रेजू रणे नागा रुधिरेण समाप्लुताः ॥ ८.४७.१५ ॥
धातूंनी सजलेले वाहणारे पर्वत जसे शोभतात, तसे रक्ताने न्हालेले हत्ती रणात चमकले.
8.47.16
तोमरान्सादिभिर्मुक्तान्प्रतिमानस्थितान्बहून् ।
हस्तैरुद्धृत्य तान्नागा बभञ्जुश्चापरे रणे ॥ ८.४७.१६ ॥
स्वारांनी फेकलेले, अंबारीवर उभे असलेले अनेक तोमर हत्तींनी सोंडेने उचलून रणात काही मोडले.
8.47.17
नाराचैश्छिन्नवर्माणो भ्राजन्ते स्म गजोत्तमाः ।
हिमागमे यथा राजन्व्यभ्रा इव महीधराः ॥ ८.४७.१७ ॥
बाणांनी चिलखत फुटलेले श्रेष्ठ हत्ती चमकले, राजा, हेमंत ऋतू येताच ढगरहित पर्वतांप्रमाणे.
8.47.18
शरैः कनकपुङ्खैश्च चिता रेर्जुर्गजोत्तमाः ।
उल्काभिः सम्प्रदीप्ताग्राः पर्वता इव भारत ॥ ८.४७.१८ ॥
सोनेरी पंखांच्या बाणांनी चिन्हांकित श्रेष्ठ हत्ती चमकले, हे भारता, पेटत्या मशालींनी उजळलेल्या पर्वतांप्रमाणे.
8.47.19
केचिदभ्याहता नागैर्नागा नगवरोपमाः ।
न चेलुः समरात्तस्माच्छिन्नपक्षा इवाद्रयः ॥ ८.४७.१९ ॥
काही हत्ती इतर हत्तींनी घायाळ होऊन, पंख छाटलेल्या पर्वतांसारखे, श्रेष्ठ पर्वतांप्रमाणे त्या युद्धातून हालले नाहीत.
8.47.20
अपरे प्राद्रवन्नागाः शरार्ता व्रणपीडिताः ।
प्रतिमानैश्च कुम्भैश्च पेतुरुर्व्यां महाहवे ॥ ८.४७.२० ॥
इतर हत्ती बाणांनी पीडित आणि जखमांनी व्यथित होऊन पळाले; त्या महायुद्धात चिलखतांसह आणि कुंभस्थळांसह भूमीवर कोसळले.
8.47.21
निषेदुः सिंहवच्चान्ये नदन्तो भैरवान्रवान् ।
वेमुश्च बहवो राजंश्चुक्रुशुश्चापरे गजाः ॥ ८.४७.२१ ॥
काही हत्ती सिंहांप्रमाणे बसले, इतर भयंकर गर्जना करत राहिले; हे राजा, पुष्कळ थरथरले आणि इतर हत्ती ओरडले.
8.47.22
हयाश्च निहता बाणैर्हेमभाण्डविभूषिताः ।
निषेदुश्चैव मम्लुश्च बभ्रमुश्च दिशो दश ॥ ८.४७.२२ ॥
सोन्याच्या अलंकारांनी सजवलेले घोडे बाणांनी मारले गेले; ते पडले, क्षीण झाले आणि दहा दिशांत भटकू लागले.
8.47.23
अपरे क्लिश्यमानाश्च व्यवेष्टन्त महीतले ।
भावान्बहुविधांश्चक्रुस्ताडिताः शरतोमरैः ॥ ८.४७.२३ ॥
इतर व्यथेने जमिनीवर लोळू लागले; बाण आणि तोमरांनी प्रहार झाल्यावर त्यांनी अनेक प्रकारच्या हालचाली केल्या.
8.47.24
नरास्तु निहता भूमौ कूजन्तस्तत्र मारिप ।
दृष्ट्वा च बान्धवानन्ये पितॄनन्ये पितामहान् ॥ ८.४७.२४ ॥
हे मारिप, तेथे मारले गेलेले लोक जमिनीवर ओरडले; कोणी बांधवांना, कोणी पित्यांना, कोणी आजोबांना पाहून.
8.47.25
धावमानान्परांश्चान्ये दृष्ट्वान्ये तत्र भारत ।
ख्यातानि गोत्रनामानि शशंसुरितरेतरम् ॥ ८.४७.२५ ॥
हे भारता, तेथे धावणाऱ्या इतरांना पाहून काहीजण आपापली प्रसिद्ध गोत्रे आणि नावे एकमेकांना सांगू लागले.
8.47.26
तेषां छिन्ना महाराज भुजाः कनकभूषणाः ।
उद्वेष्टन्ते विवेष्टन्ते भ्रमन्ति ह्युत्पतन्ति च ॥ ८.४७.२६ ॥
हे महाराजा, त्यांचे सोन्याच्या अलंकारांनी सजलेले छिन्न झालेले बाहू वळवळले, गुंडाळले गेले, फिरले आणि उसळून वर उडाले.
8.47.27
निपतन्ति तथैवान्ये स्फुरन्ति च सहस्रशः ।
वेगांश्चान्ये रमे चक्रुः पञ्चास्या इव पन्नगाः ॥ ८.४७.२७ ॥
तसेच इतर पडले, हजारो प्रकारे थरथरले. इतर काही पाच फण्यांच्या सर्पांप्रमाणे वेगाने हालले.
8.47.28
ते भुजा भोगिभोगाभाश्चन्दनाक्ता विशाम्पते ।
लोहितार्द्रा भृशं रेजुस्तपनीयध्वजा इव ॥ ८.४७.२८ ॥
हे प्रजापालका, ते बाहू सर्पाच्या वेटोळ्यांसारखे, चंदनलिप्त, रक्ताने चिंब भिजलेले, सोन्याच्या ध्वजांप्रमाणे चमकत होते.
8.47.29
वर्तमाने तथा घोरे सङ्कुले सर्वतो दिशम् ।
अविज्ञाताः स्म युध्यन्ते विनिघ्नन्तः परस्परम् ॥ ८.४७.२९ ॥
असे भयंकर, सर्व दिशांत गोंधळ चालू असताना, एकमेकांवर प्रहार करत ते ओळख न पटता लढले.
8.47.30
भौमेन रजसाकीर्णे शस्त्रसम्पातसङ्कुले ।
नैव स्वे न परे राजन्व्यज्ञायन्त तमोवृताः ॥ ८.४७.३० ॥
हे राजा, मातीच्या धुळीने भरलेल्या, शस्त्रांच्या वर्षावाने गजबजलेल्या त्या गोंधळात, अंधाराने वेढलेल्यांना स्वकीय किंवा परकीय कोणी ओळखता आले नाही.
8.47.31
तथा तदभवद्युद्धं घोररूपं भयानकम् ।
लोहितोदा महानद्यः प्रसस्रुस्तत्र चासकृत् ॥ ८.४७.३१ ॥
अशा प्रकारे ते युद्ध भयंकर आणि भीषण स्वरूप धारण करून राहिले. तेथे रक्तच ज्यांचे पाणी आहे अशा महानद्या वारंवार वाहू लागल्या.
8.47.32
शीर्षपाषाणसञ्छन्नाः केशशैवलशाद्वलाः ।
अस्थिमीनसमाकीर्णा धनुःशरगदोडुपाः ॥ ८.४७.३२ ॥
त्या नद्या मस्तकरूपी दगडांनी झाकलेल्या होत्या; केस शेवाळ आणि हिरव्या गवतासारखे होते. हाडे माशांसारखी भरलेली होती; धनुष्य, बाण आणि गदा या होड्यांसारख्या होत्या.
8.47.33
मांसशोणितपङ्किन्यो घोररूपाः सुदारुणाः ।
नदीः प्रवर्तयामासुः सोणितौघविवर्धिनीः ॥ ८.४७.३३ ॥
मांस आणि रक्ताच्या चिखलाने भरलेल्या, भयंकर रूपाच्या, अत्यंत भीषण, रक्तप्रवाहाने वाढणाऱ्या नद्या त्यांनी वाहवल्या.
8.47.34
भीरुवित्रासकारिण्यः शूराणां हर्षवर्धनाः ।
ता नद्यो घोररूपास्तु नयन्त्यो यमसादनम् ॥ ८.४७.३४ ॥
त्या भयंकर रूपाच्या नद्या भित्र्यांमध्ये भय आणि त्रास निर्माण करत, शूरांचा आनंद वाढवत आणि यमलोकाकडे नेत होत्या.
8.47.35
अवगाढान्मज्जयन्त्यः क्षत्रस्याजनयन्भयम् ।
क्रव्यादानां नरव्याघ्र नर्दतां तत्रतत्र ह ॥ ८.४७.३५ ॥
त्यात उतरलेल्यांना बुडवत त्या नद्यांनी क्षत्रियांमध्ये भय निर्माण केले. हे नरव्याघ्रा, तेथे तेथे गर्जना करणाऱ्या मांसभक्षकांचेही भय होते.
8.47.36
घोरमायोधनं जज्ञे प्रेतराजपुरोपमम् ।
उत्थितान्यगणेयानि कबन्धानि समन्ततः ॥ ८.४७.३६ ॥
ती युद्धभूमी भयंकर झाली, प्रेतराज यमाच्या नगरासारखी. चहूकडे असंख्य मस्तकहीन धड उभे राहिले.
8.47.37
नृत्यन्ति वै भूतगणाः सुतृप्ता मांसशोणितैः ।
पीत्वा च शोणितं तत्र वसां भुक्त्वा च भारत ॥ ८.४७.३७ ॥
भूतगण मांस व रक्ताने पूर्ण तृप्त होऊन नाचत होते. तेथे रक्त पिऊन आणि चरबी खाऊन, हे भारता.
8.47.38
मेदोमज्जावसामत्तास्तृप्ता मांसस्य चैव ह ।
धावमानाः स्म दृश्यन्ते काकगृघ्रबकास्तथा ॥ ८.४७.३८ ॥
चरबी, मज्जा व वसा यांनी मत्त होऊन आणि मांसाने तृप्त होऊन कावळे, गिधाडे व बगळे धावताना दिसत होते.
8.47.39
शूरास्तु समरे राजन्भयं त्यक्त्वा सुदुस्त्यजम् ।
योधव्रतसमाख्याताश्चक्रुः कर्माण्यभीतवत् ॥ ८.४७.३९ ॥
परंतु हे राजा, युद्धात शूर लोकांनी अत्यंत कठीण असलेले भय सोडून, योद्ध्याच्या व्रताने प्रसिद्ध होऊन, निर्भयासारखी कर्मे केली.
8.47.40
शरशक्तिसमाकीर्णे क्रव्यादगणसङ्कुले ।
व्यचरन्त रणे शूराः ख्यापयन्तः स्वपौरुषम् ॥ ८.४७.४० ॥
बाण व शक्ती यांनी भरलेल्या, मांसभक्षक प्राण्यांच्या समूहांनी गच्च भरलेल्या रणांगणात शूर लोक आपले पौरुष दाखवत फिरत होते.
8.47.41
अन्योन्यं श्रावयन्ति स्म नामगोत्राणि भारत ।
पितृनामानि च रणे गोत्रनामानि वा विभो ॥ ८.४७.४१ ॥
हे भारता, ते रणांगणात एकमेकांना आपली नावे व गोत्रे सांगत होते; हे विभो, आपल्या पित्यांची नावे व गोत्रनामेही सांगत होते.
8.47.42
श्रावयाणाश्च बहवस्तत्र योधा विशाम्पते ।
अन्योन्यमवमृद्रन्तः शक्तितोमरपट्टसैः ॥ ८.४७.४२ ॥
हे विशांपते, तेथे अनेक योद्धे एकमेकांना आव्हान देत, शक्ती, तोमर व पट्टसांनी एकमेकांना चिरडत होते.
8.47.43
वर्तमाने तथा युद्धे घोररूपे सुदारुणे ।
व्यषीदत्कौरवी सेना भिन्ना नौरिव सागरे ॥ ८.४७.४३ ॥
असे भयंकर आणि अत्यंत दारुण युद्ध चालू असताना, कौरव सेना समुद्रात फुटलेल्या नावेप्रमाणे विषादात बुडाली.