महाभारत · अध्याय 8.54
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
8.54.1
अथोत्तरेण पाण्डूनां सेनायां ध्वनिरुत्थितः ।
रथनागाश्वपत्तीनां दण्डधारेण वध्यताम् ॥ ८.५४.१ ॥
तेव्हा उत्तरेकडे पांडवांच्या सेनेत आवाज उठला; दण्डधाराकडून रथ, हत्ती, घोडे आणि पायदळ मारले जात होते.
8.54.2
निवर्तयित्वा तु रथं केशवोऽर्जुनमब्रवीत् ।
वाहयन्नेव तुरगान्गरुडानिलरंहसः ॥ ८.५४.२ ॥
रथ परतवून केशवाने अर्जुनाला म्हटले; गरुड किंवा वायूच्या वेगाचे घोडे हाकत.
8.54.3
मागधोऽसावतिक्रान्तो द्विरदेन प्रमाथिना ।
भगदत्तादनवमः शिक्षया च बलेन च ॥ ८.५४.३ ॥
तो मागधराजा, विध्वंसक हत्तीवर होता; भगदत्तापेक्षा शिक्षणात आणि बळात तो कमी नव्हता.
8.54.4
एनं हत्वा निहन्ताऽसि पुनः संशप्तकानिति ।
वाक्यान्ते प्रापयत्पार्थं दण्डधारगजं प्रति ॥ ८.५४.४ ॥
"याला मारून तू पुन्हा संशप्तकांना मारशील" अशा शब्दांच्या शेवटी त्याने पार्थाला दण्डधाराच्या हत्तीकडे नेले.
8.54.5
स मागधानां प्रवरो महाबलोऽ… ।
शुभग्रहो योधगणैः समन्वितः।
सपत्नसेनां प्रममाथ दारुणो ।
भीमं समग्रां बलवानिव ग्रहम् ॥ ८.५४.५ ॥
तो मागधांमध्ये श्रेष्ठ, महाबली … शुभ ग्रहासारखा योद्धागणांनी युक्त; भयंकर होऊन शत्रुसेनेला मथून टाकले, जसा बलवान ग्रह भयंकर जगाला मथतो.
8.54.6
सुकल्पितं दानवनागसन्निभं ।
महाभ्रनिर्हादसमस्वनं रणे।
समास्थितो नागवरं नरेश्वरो ।
रथाश्वमातङ्गनरप्रमाथिनम् ॥ ८.५४.६ ॥
सुसज्ज, दानवांच्या हत्तीसारखा, महामेघगर्जनेसारखा आवाज करणारा; रणात त्या नरेश्वराने रथ, घोडे, हत्ती आणि माणसांचा संहार करणाऱ्या श्रेष्ठ हत्तीवर आरूढ होऊन.
8.54.7
स नागयन्तॄन्समरे महारथा… ।
न्सपत्तिसङ्घांस्तुरगान्ससादिनः।
द्विपांश्च बाणैर्निजघान वीर्यवा… ।
न्समन्ततो घ्नन्निव कालचक्रवत् ॥ ८.५४.७ ॥
तो युद्धात महारथी, हत्तीचालक, पायदळाचे समूह, घोडे व त्यांचे स्वार, तसेच हत्ती बाणांनी मारत होता; सर्वत्र कालचक्रासारखा प्रहार करीत होता.
8.54.8
नरांस्तु कांस्यायसवर्मभूषणा… ।
न्निपात्य साश्वानपि पत्तिभिः सह।
व्यपोथयद्दन्तिवरेण शुष्मिणा ।
सशब्दवत्स्थूलनलं यथा तथा ॥ ८.५४.८ ॥
कांस्य व लोखंडी चिलखन आणि अलंकार धारण केलेल्या वीरांना व घोड्यांसह पायदळांना पाडून त्या बलवान श्रेष्ठ हत्तीने त्यांना तुडवले; जसे मोठे बोरू आवाजासह मोडावेत तसे.
8.54.9
अथार्जुनो ज्यातलनेमिनिःस्वने ।
मृदङ्गभेरीबहुशङ्खनादिते।
रथाश्वमातङ्गसहस्रनादिते ।
रथोत्तमेनाभ्यपतद्द्विपोत्तमम् ॥ ८.५४.९ ॥
मग अर्जुन धनुष्याच्या दोरीच्या व रथचक्राच्या नादाने, मृदंग-भेरी व अनेक शंखांच्या ध्वनीने, हजारो रथ-घोडे-हत्तींच्या गर्जनेने भरलेल्या युद्धात आपल्या श्रेष्ठ रथासह त्या श्रेष्ठ हत्तीवर तुटून पडला.
8.54.10
ततोऽर्जुनं द्वादशभिः शरोत्तमै… ।
र्जनार्दनं षोडशभिः समार्पयत्।
स दण्डधारस्तुरगांस्त्रिभिस्त्रिभि… ।
स्ततो ननाद प्रजहास चासकृत् ॥ ८.५४.१० ॥
तेव्हा त्या दंडधाऱ्याने अर्जुनाला बारा श्रेष्ठ बाणांनी, अर्जुन व जनार्दनाला सोळा बाणांनी विद्ध केले; घोड्यांना प्रत्येकी तीन-तीन बाणांनी मारले; मग गर्जना करून वारंवार हसला.
8.54.11
ततोऽस्य पार्थः सगुणेषुकार्मुकं ।
चकर्त भल्लैर्ध्वजमप्यलङ्कृतम्।
पुनर्नियन्तॄन्सहपादगोप्तृभि… ।
स्ततः स चुक्रोध गिरिव्रजेश्वरः ॥ ८.५४.११ ॥
मग पार्थाने त्याचे प्रत्यंचा व बाणांसह धनुष्य आणि सजवलेला ध्वज भल्लांनी तोडला. पुन्हा सारथी व पादरक्षकांसह त्यांना तोडले. तेव्हा गिरिव्रजाचा अधिपती क्रुद्ध झाला.
8.54.12
ततोऽर्जुनं भिन्नकटेन दन्तिना ।
घनाघनेनानिलतुल्यरंहसा।
अतीव चुक्रोधयिषुर्जनार्दनं ।
घनञ्जयं चाभिजघान तोमरैः ॥ ८.५४.१२ ॥
मग मदजल स्रवणाऱ्या, मेघासारख्या काळ्या, वाऱ्याच्या वेगाच्या हत्तीने त्याने अर्जुनावर हल्ला केला. जनार्दनाला क्रुद्ध करण्याच्या इच्छेने त्याने धनंजयावरही तोमरांनी प्रहार केला.
8.54.13
अथास्य बाहू द्विपहस्तसन्निभौ ।
शिरश्च पूर्णेन्दुनिभाननं त्रिभिः।
क्षुरैः प्रचिच्छेद सहैव पाण्डव… ।
स्ततो द्विपं बाणशतैः समर्पयत् ॥ ८.५४.१३ ॥
मग पाण्डवाने त्याचे हत्तीच्या सोंडेसारखे दोन्ही बाहू आणि पौर्णिमेच्या चंद्रासारखे मुख असलेले मस्तक तीन क्षुरांनी एकत्र तोडले. मग हत्तीला शेकडो बाणांनी भेदले.
8.54.14
स पार्थबाणैस्तपनीयभूषणैः ।
समावृतः काञ्चनवर्मभृद्द्विपः।
भृशं चकाशे निशि पर्वतो यथा ।
दावाग्निना प्रज्वलितौषधिद्रुमः ॥ ८.५४.१४ ॥
पार्थाच्या सोनेरी अलंकृत बाणांनी वेढलेला, सोन्याचे चिलखत धारण केलेला तो हत्ती रात्री वणव्याने पेटलेल्या औषधी वृक्षांच्या पर्वताप्रमाणे अत्यंत चमकला.
8.54.15
स वेदनार्तोऽम्बुदनिस्वनो नदं… ।
श्चरन्भ्रमन्प्रस्स्वलितान्तरोऽद्रवत्।
पपात रुग्णः सनियन्तृकस्तथा ।
यथा गिरिर्वज्रविदारितस्तथा ॥ ८.५४.१५ ॥
वेदनेने पीडित होऊन मेघगर्जनेसारखा गर्जत, … इकडे-तिकडे फिरत, अडखळत पळाला. जखमी होऊन महाउतासह तो वज्राने भेदलेल्या पर्वताप्रमाणे कोसळला.
8.54.16
हिमावदानेन सुवर्णमालिना ।
हिमाद्रिकूटप्रतिमेन दन्तिना।
हते रणे भ्रातरि दण्ड आव्रज… ।
ज्जिघांसुरिन्द्रावरजं धनञ्जयम् ॥ ८.५४.१६ ॥
हिमासारखा शुभ्र, सुवर्णमाला धारण केलेल्या, हिमालयाच्या शिखरासारख्या हत्तीवर बसलेला दण्ड, रणात आपला भाऊ मारला गेल्यावर, इंद्राचा धाकटा भाऊ धनंजयाला मारण्याच्या इच्छेने पुढे सरसावला.
8.54.17
सतोमरैरर्करप्रभैस्त्रिभि… ।
र्जनार्दनं पञ्चभिरर्जुनं शितैः।
समर्पयित्वा विननाद चार्दयं… ।
स्ततोऽस्य बाहू निचकर्त पाण्डवः ॥ ८.५४.१७ ॥
सूर्यासारख्या तेजस्वी तोमरांसह तीन बाणांनी जनार्दनाला आणि पाच तीक्ष्ण बाणांनी अर्जुनाला विद्ध करून, गर्जना करीत व पीडा देत, मग पाण्डवाने त्याचे बाहू तोडले.
8.54.18
क्षुरप्रकृत्तौ विपुलौ सतोमरौ ।
शुभाङ्गदौ चन्दनरूषितौ भुजौ।
गजात्पतन्तौ युगपद्विरेजतु… ।
र्यथोरगौ पर्वतशृङ्गवन्महीम् ॥ ८.५४.१८ ॥
क्षुरप्र बाणांनी छाटलेले, विशाल, तोमरासह, सुंदर बाजूबंद घातलेले, चंदनाने लिंपलेले त्याचे दोन बाहू हत्तीवरून एकाच वेळी पडताना पर्वतशिखरांवरून पडणाऱ्या दोन सापांसारखे शोभले.
8.54.19
अथाऽर्धचन्द्रेण हतं किरीटिना ।
पपात दण्डस्य शिरः क्षितिं द्विपात्।
स शोणितार्द्रो निपतन्विरेजे ।
दिवाकरोऽस्तादिव पश्चिमां दिशम् ॥ ८.५४.१९ ॥
मग अर्धचंद्राकार बाणाने किरीटी (अर्जुन) याने प्रहार केलेल्या दण्डाचे मस्तक हत्तीवरून जमिनीवर पडले. रक्ताने भिजून पडताना तो अस्ताला जाणाऱ्या सूर्यासारखा पश्चिम दिशेत शोभला.
8.54.20
अथ द्विपं श्वेतनगाग्रसन्निभं ।
दिवाकरांशुप्रतिमैः शरोत्तमैः।
बिभेद पार्थः स पपात नादयन् ।
हिमाद्रिकूटं कुलिशाहतं यथा ॥ ८.५४.२० ॥
तेव्हा पार्थाने श्वेत पर्वतशिखरासारख्या त्या हत्तीला सूर्यकिरणांसारख्या उत्तम बाणांनी भेदले. तो गर्जना करीत वज्राने आदळलेल्या हिमालयाच्या शिखरासारखा पडला.
8.54.21
ततोऽपरं तत्प्रतिमा गजोत्तमा ।
जिगीषवः संयति सव्यसाचिना।
तथा कृतास्तेऽपि यथैव तौ द्विपौ ।
ततः प्रभग्नं सुमहद्रिपोर्बलम् ॥ ८.५४.२१ ॥
नंतर त्या दोन हत्तींप्रमाणेच इतर श्रेष्ठ हत्तीही युद्धात जिंकण्याची इच्छा असलेल्या सव्यसाचीने तसेच केले. तेव्हा शत्रूचे प्रचंड सैन्य मोडून पडले.
8.54.22
गजा रथाश्वाः पुरुषाश्च सङ्घशः ।
परस्परघ्नाः परिपेतुराहवे।
परस्परं प्रस्खलिताः समाहता ।
भृशं च तत्तद्बहुभाषिणो हताः ॥ ८.५४.२२ ॥
हत्ती, रथ, घोडे आणि पुरुष गटागटाने युद्धात एकमेकांना मारत पडले. एकमेकांवर आदळून अडखळत जखमी होऊन, खूप ओरडत ते मारले गेले.
8.54.23
अथार्जुनं स्वे परिवार्य सैनिकाः ।
पुरन्दरं देवगणा इवाब्रुवन्।
अभैष्म यस्मान्मरणादिव प्रजाः ।
स वीर दिष्ट्या निहतस्त्वया रिपुः ॥ ८.५४.२३ ॥
तेव्हा आमच्या सैनिकांनी अर्जुनाला वेढून, देव इंद्राला म्हणतात तसे म्हटले: 'हे वीरा, प्रजा मृत्यूला घाबरावी तसे आम्ही घाबरलो होतो; सुदैवाने तू त्या शत्रूला ठार केलेस.'
8.54.24
न चेत्परित्रास्यदिमाञ्जनान्भया… ।
द्द्विषद्भिरेवं बलिभिः प्रपीडितान्।
तथाऽभविष्यद्द्विषतां प्रमोदनं ।
यथा हतेष्वेष्विह नोऽरिसूदन ॥ ८.५४.२४ ॥
तू या लोकांना भयापासून … वाचवले नसतेस, तर शत्रूंच्या बलवानांनी असे पीडित होऊन, येथे आपले लोक मारले गेले असते तर शत्रूंना जितका आनंद झाला असता तितका झाला असता, हे शत्रुसंहारका!
8.54.25
इतीव भूयश्च सुहृद्भिरीडिता ।
निशम्य वाचः सुमनास्तदाऽर्जुनः।
यथाऽनुरूपं प्रतिपूज्य तं जनं ।
जगाम संशप्तकसङ्घहा पुनः ॥ ८.५४.२५ ॥
अशा प्रकारे मित्रांकडून पुन्हा पुन्हा प्रशंसिला गेलेला, ते शब्द ऐकून प्रसन्न मनाचा अर्जुन, त्या लोकांचा योग्य सन्मान करून, संशप्तक सैन्याचा संहार करणारा होऊन पुन्हा निघून गेला.