महाभारत · अध्याय 8.56
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
8.56.1
प्रोक्तस्त्वया पूर्वमेव प्रवीरो लोकविश्रुतः ।
न त्वस्य कर्म सङ्ग्रामे त्वया सञ्जय कीर्तितम् ॥ ८.५६.१ ॥
धृतराष्ट्र म्हणाला: हे संजया, जगप्रसिद्ध त्या वीराचा उल्लेख तू आधीच केलास; पण युद्धात त्याचे कर्म तू सांगितले नाहीस.
8.56.2
तस्य विस्तरशो ब्रूहि प्रवीरस्याद्य विक्रमम् ।
शिक्षां प्रभावं वीर्यं च प्रमाणं दर्पमेव च ॥ ८.५६.२ ॥
आता त्या वीराचा पराक्रम, शिक्षण, प्रभाव, वीर्य, प्रमाण आणि अभिमान विस्ताराने सांग.
8.56.3
भीष्मद्रोणकृपद्रौणिकर्णार्जुनजनार्दनान् ।
समाप्तविद्यान्धनुषि श्रेष्ठान्यान्सप्त मन्यसे ॥ ८.५६.३ ॥
भीष्म, द्रोण, कृप, द्रोणपुत्र, कर्ण, अर्जुन आणि जनार्दन — धनुर्विद्येत पारंगत अशा या सात श्रेष्ठ वीरांना तू मानतोस.
8.56.4
यो ह्याक्षिपति वीर्येण सर्वानेतान्महारथान् ।
न मेने चात्मना तुल्यं कञ्चिदेव नरेश्वरम् ॥ ८.५६.४ ॥
जो आपल्या पराक्रमाने या सर्व महारथींनाही तुच्छ लेखत असे आणि आपल्या बरोबरीचा कोणताही राजा मानत नसे.
8.56.5
तुल्यतांद्रोणभीष्माभ्यामात्मनो यो न मृष्यते ।
वासुदेवार्जुनाभ्यां च न्यूनतां नैच्छतात्मनि ॥ ८.५६.५ ॥
द्रोण आणि भीष्म यांच्या बरोबरीचा आपण आहोत हेही जो सहन करत नसे, आणि वासुदेव व अर्जुन यांच्यापेक्षा स्वतःला कमी मानण्याची इच्छाही करत नसे.
8.56.6
स पाण्ड्योऽर्थपतिश्रेष्ठः सर्वशस्त्रभृतां वरः ।
कर्णस्यानीकमहनत्पाशहस्त इवान्तकः ॥ ८.५६.६ ॥
तो पांड्य राजा, धनाधिपतींत श्रेष्ठ व शस्त्रधार्‍यांत अग्रणी, हाती पाश घेतलेल्या यमाप्रमाणे कर्णाच्या सेनेवर तुटून पडला.
8.56.7
तदुदीर्णरथाश्वेभं पत्तिप्रवरसङ्कुलम् ।
कुलालचक्रवद्धान्तं पाण्ड्येनाभ्याहतं बलात् ॥ ८.५६.७ ॥
रथ, घोडे व हत्ती विखुरलेले, उत्तम पायदळाने भरलेले ते सैन्य कुंभाराच्या चाकाप्रमाणे फिरत असताना पांड्याने बलपूर्वक प्रहार केला.
8.56.8
व्यश्वसूतध्वजरथान्विप्रयुक्तयुगान्रथान् ।
सम्यगस्तैः शरैः पाण्ड्यो वायुर्मेघानिवाक्षिपत् ॥ ८.५६.८ ॥
घोडे, सारथी व ध्वज गमावलेले, जोखड तुटलेले रथ पांड्याने आपल्या अस्त्रांनी व बाणांनी पूर्णपणे विखुरले, जसा वारा मेघांना विखरतो.
8.56.9
द्विरदान्प्रवरारोहान्विपताकायुधध्वजान् ।
स पादरक्षानहनद्वज्रेणाद्रीनिवाद्रिहा ॥ ८.५६.९ ॥
श्रेष्ठ आरोही असलेले हत्ती, ज्यांचे पताका, आयुधे व ध्वज नष्ट झाले होते, आणि त्यांचे पादरक्षक, यांना पर्वतभेदक इंद्र जसा वज्राने पर्वत फोडतो तसा त्याने मारले.
8.56.10
स शक्तिप्रासतूणीरानश्वारोहान्हयानपि ।
पुलिन्दखसबाह्लीकनिषादान्ध्रककुन्तलान् ॥ ८.५६.१० ॥
त्याने शक्ती, प्रास व तूणीरांसह अश्वारोह्यांना, घोड्यांनाही, आणि पुलिंद, खस, बाह्लीक, निषाद, आंध्र व कुंतल यांनाही मारले.
8.56.11
दाक्षिणात्यांश्च भोजांश्च शूरान्सङ्ग्रामकर्कशान् ।
विशस्त्रकवचान्बाणैः कृत्वा पाण्ड्योऽकरोद्व्यसून् ॥ ८.५६.११ ॥
दक्षिणेकडील लोक, भोज आणि युद्धात कठोर असलेले शूर, यांना शस्त्रे व कवच नसलेले करून पांड्याने बाणांनी त्यांना निष्प्राण केले.
8.56.12
चतुरङ्गं बलं बाणैर्निघ्नन्तं पाण्डयमाहवे ।
दृष्ट्वा द्रौणिरसम्भ्रान्तमसम्भ्रान्तस्ततोऽभ्ययात् ॥ ८.५६.१२ ॥
पांड्य युद्धात बाणांनी चतुरंगी सेनेचा संहार करीत असल्याचे पाहून द्रोणपुत्र अविचल राहून त्याच्याकडे गेला.
8.56.13
आभाष्य चैनं मधुरमभीतं तमभीतवत् ।
प्राह प्रहरतां श्रेष्ठः स्मितपूर्वं समाह्वयत् ॥ ८.५६.१३ ॥
निर्भय असलेल्या त्याला मधुर स्वराने संबोधून, स्वतःही निर्भयासारखा असलेला, योद्ध्यांमध्ये श्रेष्ठ तो हसतमुखाने त्याला आव्हान देऊ लागला.
8.56.14
राजन्कमलपत्राक्ष प्रधानायुधवाहन ।
वज्रसंहननप्रख्य प्रख्यातबलपौरुष ॥ ८.५६.१४ ॥
हे राजा! कमलपत्राप्रमाणे नेत्र असलेल्या, प्रमुख शस्त्रे धारण करणाऱ्या, वज्रासारख्या शरीराच्या, प्रसिद्ध बल व पौरुष असलेल्या!
8.56.15
मुष्टिक्लिष्टाङ्गुलिभ्यां च व्यायताभ्यां महद्धनुः ।
दोर्भ्यां विस्फारयन्भासि महाजलदवद्भृशम् ॥ ८.५६.१५ ॥
मुठीच्या पकडीने झिजलेल्या बोटांनी आणि पसरलेल्या दोन बाहूंनी मोठे धनुष्य ओढत, महामेघासारखा तू अत्यंत तेजस्वी दिसतोस.
8.56.16
शरवर्षैर्महावेगैरमित्रानभिवर्षतः ।
मदन्यं नानुपश्यामि प्रतिवीरं तवाहवे ॥ ८.५६.१६ ॥
महावेगवान बाणवर्षावाने शत्रूंवर वर्षाव करणाऱ्या तुझ्याला, युद्धात मला सोडून दुसरा कोणी तुझ्या बरोबरीचा वीर मी पाहत नाही.
8.56.17
रथद्विरदपत्त्यश्वानेकः प्रमथसे बहून् ।
मृगसङ्घानिवारण्ये विभीर्भीमबलो हरिः ॥ ८.५६.१७ ॥
एकटाच तू रथ, हत्ती, पायदळ आणि घोड्यांचे अनेक समूह चिरडतोस; निर्भय, भयंकर बलवान सिंह अरण्यात हरिणांचे कळप चिरडतो तसा.
8.56.18
महता रथघोषेण दिवं भूमिं च नादयन् ।
वर्षान्ते सस्यां सूर्यो भाभिरादीपयन्निव ॥ ८.५६.१८ ॥
महान रथांच्या घोषाने आकाश आणि पृथ्वी दुमदुमवत, पावसाळ्याच्या शेवटी सूर्य आपल्या किरणांनी पिकांना प्रज्वलित करतो तसा.
8.56.19
संस्पृशानः शरैः पूर्णौ तूणी चाशीविषोपमैः ।
मयैवैकेन युध्यस्व त्र्यम्बकेनान्धको यथा ॥ ८.५६.१९ ॥
बाणांनी भरलेले, विषारी सर्पांसारखे दोन भाते स्पर्शत, अंधकाने त्र्यंबकाशी लढले तसे केवळ माझ्याशीच युद्ध कर.
8.56.20
एवमुक्तस्तथेत्युक्त्वा प्रमथ्यैनं स पार्थिवः ।
कर्णिना द्रोणतनयं विव्याध मलयध्वजः ॥ ८.५६.२० ॥
असे म्हटल्यावर, 'ठीक आहे' म्हणून त्याच्यावर हल्ला करून, मलयध्वज त्या राजाने कर्णी बाणाने द्रोणपुत्राला विंधले.
8.56.21
मर्मभेदिभिरत्युग्रैर्बाणैरग्निशिखोपमैः ।
मर्मस्वभ्यहनद्द्रौणिः पाण्ड्यमाचार्यनन्दनः ॥ ८.५६.२१ ॥
मर्मभेदी, अत्यंत उग्र, अग्निज्वालांसारख्या बाणांनी आचार्यपुत्र द्रौणीने पांड्याच्या मर्मस्थानी प्रहार केला.
8.56.22
ततोऽपरान्नवांस्तूर्णं नाराचान्कङ्कवाससः ।
गत्या दशम्या संयुक्तानश्वत्थामाऽप्यवासृजत् ॥ ८.५६.२२ ॥
मग अश्वत्थाम्याने कंकपक्ष्यांची पिसे असलेले, दहाव्या गतीने युक्त असे दुसरे नवे लोखंडी नाराच तत्काळ सोडले.
8.56.23
तानच्छिनत्तदा पाण्ड्यश्चतुर्भिरपरैः शरैः ।
चतुरोऽभ्याहनच्चाश्वानाशु ते व्यसवोऽभवन् ॥ ८.५६.२३ ॥
तेव्हा पांड्याने इतर चार बाणांनी ते तोडले आणि चार घोड्यांना प्रहार केला; ते लगेच निष्प्राण झाले.
8.56.24
अथ द्रोणसुतस्येषूंस्ताञ्छित्त्वा निशितैः शरैः ।
धनुर्ज्यां विततां पाण्ड्यश्चिच्छेदादित्यतेजसः ॥ ८.५६.२४ ॥
मग द्रोणपुत्राचे बाण तीक्ष्ण बाणांनी तोडून, सूर्यतेजस्वी पांड्याने त्याची ताणलेली धनुष्यदोरी तोडली.
8.56.25
दिव्यं धनुरथाधिज्यं कृत्वा द्रौणिरमित्रहा ।
प्रेक्ष्य चाशु रथे युक्तान्नरैरन्यान्हयोत्तमान् ॥ ८.५६.२५ ॥
नंतर द्रोणपुत्र, शत्रुनाशक अश्वत्थामा, दिव्य धनुष्याला प्रत्यंचा लावून रथाला जुंपलेल्या इतर उत्तम घोड्यांकडे त्वरेने पाहत होता।
8.56.26
ततः शरसहस्राणि प्रेषयामास वै द्विजः ।
इषुसम्बाधमाकाशमकरोद्दिश एव च ॥ ८.५६.२६ ॥
नंतर त्या द्विजाने हजारो बाण सोडले आणि आकाश व दिशा बाणांनी भरून टाकल्या.
8.56.27
ततस्तानस्यतः सर्वान्द्रौणेर्बाणान्महात्मनः ।
जानानोप्यक्षयान्पाण्ड्यो शातयत्पुरुषर्षभः ॥ ८.५६.२७ ॥
नंतर महात्मा द्रोणपुत्राने सोडलेले ते सर्व बाण, ते अक्षय आहेत हे जाणूनही, नरश्रेष्ठ पाण्ड्याने तोडून टाकले.
8.56.28
प्रयुक्तांस्तान्प्रयत्नेन छित्त्वा द्रौणेरिषूनरिः ।
चक्ररक्षौ रणे तस्य प्राणुदन्निशितैः शरैः ॥ ८.५६.२८ ॥
द्रोणपुत्राने सोडलेले ते बाण शत्रूने प्रयत्नपूर्वक तोडले आणि रणांगणात त्याच्या चक्ररक्षकांना तीक्ष्ण बाणांनी घायाळ केले.
8.56.29
अथ तल्लाघवं दृष्ट्वा मण्डलीकृतकार्मुकः ।
प्रास्यद्द्रोणसुतो बाणान्वृष्टिं पूषानुजो यथा ॥ ८.५६.२९ ॥
नंतर त्याचे ते कौशल्य पाहून, धनुष्य वर्तुळाकार करून, द्रोणपुत्र पूषाच्या धाकट्या भावाप्रमाणे (इंद्र) बाणांचा वर्षाव करू लागला.
8.56.30
अष्टावष्टगवान्यूहुः शकटानि यदायुधम् ।
अह्नस्तदष्टभागेन द्रौणिश्चिक्षेप मारिष ॥ ८.५६.३० ॥
आठ-आठ बैलांनी ओढलेल्या आठ गाड्या भरून शस्त्रे होती; हे मारिष, द्रोणपुत्राने दिवसाच्या आठव्या भागातच ती सर्व फेकून दिली.
8.56.31
तमन्तकमिव क्रुद्धमन्तकालान्तकोपमम् ।
ये ये ददृशिरे रूपं विसंज्ञाः प्रायशोऽभवन् ॥ ८.५६.३१ ॥
क्रुद्ध अंतकासारखा, युगान्ताच्या अंतकासारखा असलेला त्याचा रूप ज्यांनी पाहिलं, ते बहुतेक संज्ञाहीन झाले.
8.56.32
आचार्यपुत्रस्तां सेनां बाणवृष्ट्या व्यवीवृषत् ।
पर्जन्य इव घर्मान्ते वृष्ट्या साद्रिद्रुमां महिम् ॥ ८.५६.३२ ॥
आचार्यपुत्राने बाणवृष्टीने त्या सेनेला भिजवले; ग्रीष्माच्या शेवटी मेघ पर्वत आणि वृक्षांसहित पृथ्वीला पावसाने भिजवतो तसे.
8.56.33
द्रौणिपर्जन्यमुक्तां तां बाणवृष्टिं सुदुःसहाम् ।
वायव्यास्त्रेण स क्षिप्रं विद्ध्वा पाण्ड्यातिलोऽनदत् ॥ ८.५६.३३ ॥
द्रोणपुत्ररूपी मेघाने सोडलेल्या त्या असह्य बाणवृष्टीला त्याने वायव्यास्त्राने तत्काळ छेदून पाण्ड्यराजा गर्जला.
8.56.34
तस्य नानदतः केतुं चन्दनागुरुरूषितम् ।
मलयप्रतिमं द्रौणिश्छित्त्वाश्वांश्चतुरोऽहनत् ॥ ८.५६.३४ ॥
गर्जणाऱ्या त्याच्या चंदन-अगरूने सुगंधित, मलयपर्वतासारख्या ध्वजाला द्रोणपुत्राने तोडून त्याचे चार घोडे मारले.
8.56.35
सूतमेकेषुणा हत्वा महाजलदनिःस्वनम् ।
धनुश्छित्त्वाऽर्धचन्द्रेण तिलशो व्यधमद्रथम् ॥ ८.५६.३५ ॥
महामेघगर्जनेसारख्या सारथ्याला एकाच बाणाने ठार करून, अर्धचंद्रबाणाने धनुष्य तोडून, रथाला तिळातिळाने चूर्ण केले.
8.56.36
अस्त्रैरस्त्राणि संवार्य छित्त्वा सर्वायुधानि च ।
प्राप्तमप्यहितं द्रौणिर्नाहनद्युद्धतृष्णया ॥ ८.५६.३६ ॥
अस्त्रांनी अस्त्रे अडवून, सर्व आयुधे तोडून, जवळ आलेल्या शत्रूवरही युद्धतृष्णेने द्रोणपुत्राने प्रहार केला नाही.
8.56.37
हतेश्वरो दन्तिवरः सुकल्पित… ।
सत्वराभिसृष्टः प्रतिशब्दगो बली।
तमाद्रवद्द्रौणिशराहतस्त्वरन् ।
जवेन कृत्वा प्रतिहस्तिगर्जितम् ॥ ८.५६.३७ ॥
ज्याचा स्वामी मारला गेला आहे, सुसज्ज असा तो श्रेष्ठ हत्ती… वेगाने सोडला गेलेला, प्रतिध्वनी परत करणारा बलवान तो, द्रौणीच्या बाणांनी घायाळ होऊन त्याच्यावर धावला, वेगाने, प्रतिस्पर्धी हत्तीच्या गर्जनेला उत्तर देत.
8.56.38
तं वारणं वारणयुद्धकोविदो ।
द्विपोत्तमं पर्वतसानुसन्निभम्।
सम्भ्यतिष्ठन्मलयध्वजस्त्वर… ।
न्यथाऽद्रिशृङ्गं हरिरुन्नदंस्तथा ॥ ८.५६.३८ ॥
त्या हत्तीसमोर, हत्ती-युद्धात निपुण, पर्वतशिखरासारख्या श्रेष्ठ हत्तीसमोर, मलय-ध्वज राजा वेगाने उभा राहिला… पर्वतशिखरावर सिंह गर्जावा तसा.
8.56.39
स तोमरं भास्कररश्मिवर्चसं ।
बलास्त्रसर्गोत्तमयत्नमन्युभिः।
ससर्ज शीघ्रं परिपीडयन्गजं ।
गुरोः सुताय द्रविडेश्वरो नदन् ॥ ८.५६.३९ ॥
त्याने सूर्यकिरणांसारखा तेजस्वी भाला बल, अस्त्रप्रयोग, उत्तम प्रयत्न आणि क्रोधासह वेगाने फेकला; हत्तीला पीडत, गुरुपुत्राकडे, द्राविडांचा अधिपती गर्जत.
8.56.40
मणिप्रवेकोत्तमवज्रहाटकै… ।
रलङ्कृतं चांशुकमाल्यमौक्तिकैः।
हतो मयासीत्यसकृन्मुदा नद… ।
न्पराभिनद्द्रौणिवराङ्गभूषणम् ॥ ८.५६.४० ॥
मणी, उत्तम प्रवाळ, हिरे आणि सोन्याने… अलंकृत, रेशमी वस्त्रे, माळा, मोत्यांसह, 'मी यास ठार मारले' असे वारंवार आनंदाने गर्जत… द्रौणीच्या श्रेष्ठ देहालंकाराला.
8.56.41
तदर्कचन्द्रग्रहपावकत्विषं ।
भृशाभिघातात्पतितं विघूर्णितम्।
महेन्द्रवज्राभिहतं महास्वनं ।
यथाऽद्रिशृङ्गं भरणीतले तथा ॥ ८.५६.४१ ॥
सूर्य, चंद्र, ग्रह आणि अग्नीसारखे तेज असलेले ते, प्रचंड आघाताने पडून घुटमळत, महेंद्राच्या वज्राने आहत होऊन, मोठ्या आवाजाने, पर्वतशिखर पृथ्वीवर पडावे तसे.
8.56.42
ततः प्रजज्वाल परेण मन्युना ।
पादाहतो नागपतिर्यथा तथा।
समाददे चान्तकदण्डसन्निभा… ।
निषूनमित्रान्तकरांश्चतुर्दश ॥ ८.५६.४२ ॥
तेव्हा तो अत्यंत क्रोधाने पेटून उठला, पायाने आघात झालेल्या गजराजासारखा. यमदंडासारखे … (भाग वाचता आला नाही) धारण करून, शत्रूंचा नाश करणारे चौदा (बाण) घेतले.
8.56.43
द्विपस्य पादाग्रकरान्स पञ्चभि… ।
र्नृपस्य बाहू च शिरोऽथ च त्रिभिः।
जघान पड्भिः पडृतूपमत्विषः ।
स पाण्ड्यराजानुचरान्महारथान् ॥ ८.५६.४३ ॥
त्याने हत्तीचे पाय व सोंडेची टोके (अवयव) पाचांनी… (भाग वाचता आला नाही) राजाचे दोन्ही बाहू व मस्तक तिघांनी छेदले; सहा ऋतूंसारखे तेजस्वी सहाने पांड्यराजाचे अनुचर महारथी मारले.
8.56.44
सुदीर्घवृत्तौ वरचन्दनोक्षितौ ।
सुवर्णमुक्तामणिवज्रभूषणौ।
भुजौ धरायां पतितौ नृपस्य तौ ।
विचेष्टतुस्तार्क्ष्यहताविवोरगौ ॥ ८.५६.४४ ॥
राजाचे ते लांब, गोल बाहू, उत्तम चंदनाने लेपलेले, सोने, मोती, मणी व हिऱ्यांच्या अलंकारांनी सजलेले, जमिनीवर पडून गरुडाने आघात केलेल्या सापांसारखे तडफडले.
8.56.45
शिरश्च तत्पूर्णशशिप्रभाननं ।
सरोषताम्रायतनेत्रमुन्नसम्।
क्षितावपि भ्राजति तत्सकुण्डलं ।
विशाखयोर्मध्यगतः शशी यथा ॥ ८.५६.४५ ॥
पौर्णिमेच्या चंद्रासारखे मुख, क्रोधाने ताम्रवर्ण विशाल डोळे, उंच नाक, कुंडलांसह ते मस्तक जमिनीवरही विशाखा नक्षत्रांमधील चंद्रासारखे तेजस्वी दिसत होते.
8.56.46
स तु द्विपः पञ्चभिरुत्तमेषुभिः ।
कृतः षडंशश्चतुरो नृपस्त्रिभिः।
कृतो दशांशः कुशलेन युध्यता ।
यथा हविस्तद्दश दैवतं तथा ॥ ८.५६.४६ ॥
त्या हत्तीला पाच उत्तम बाणांनी सहा भागांत, चार बाणांनी राजाला (वाहनाला), तीन बाणांनी त्याला दहा भागांत केले; कुशल योद्धा लढत असताना, यज्ञाची आहुती दहा देवतांमध्ये वाटली जाते तसे.
8.56.47
स पादशो राक्षसभोजनान्बहून् ।
प्रदाय पाण्ड्योऽश्वमनुष्यकुञ्जरान्।
स्वधामिवाप्य ज्वलनः पितृप्रिय… ।
स्ततः प्रशान्तः सलिलप्रवाहतः ॥ ८.५६.४७ ॥
त्याने तुकडे तुकडे करून राक्षसांसाठी पुष्कळ भोजने, घोडे, मनुष्ये आणि हत्ती अर्पण करून, स्वधामाला पोहोचलेल्या पितृप्रिय अग्नीप्रमाणे… नंतर जलप्रवाहाने शांत झाला.
8.56.48
समाप्तविद्यं तु गुरोः सुतं नृपः ।
समाप्तकर्माणमुपेत्य ते सुतः।
सुहृद्वृतोऽत्यर्थमपूजयन्मुदा ।
जिते बलौ विष्णुमिवामरेश्वरः ॥ ८.५६.४८ ॥
गुरुपुत्राची विद्या पूर्ण झाली होती आणि त्याचे कर्मही पूर्ण झाले होते; आपला पुत्र राजा, मित्रांनी वेढलेला, त्याच्याजवळ जाऊन अत्यंत आनंदाने त्याचा सन्मान केला, जसे बळी जिंकला गेल्यावर देवेंद्राने विष्णूचा सन्मान केला.