মহাভারত · অধ্যায় 8.58
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
8.58.1
एवमुक्तः प्रत्युवाच धृष्टद्युम्नः प्रतापवान् ।
आशिषं तां प्रवक्तव्यां मामको दास्यते तव ॥ ८.५८.१ ॥
এইরূপ বলা হলে প্রতাপশালী ধৃষ্টদ্যুম্ন উত্তর দিলেন: যে আশীর্বাদ বলার যোগ্য, আমার (অস্ত্র) তা তোমাকে দেবে।
8.58.2
येनैव ते पितुर्दत्ता यतमानस्य संयुगे ।
एष ते प्रतिवाक्यं वै असिर्दास्यति मामकः।
येन कृत्तं तव पितुर्यतमानस्य तच्छिरः ॥ ८.५८.२ ॥
যুদ্ধে যুদ্ধরত তোমার পিতাকে যা দিয়ে দেওয়া হয়েছিল, সেই তরবারিই এই আমার তরবারি তোমাকে উত্তর হিসেবে দেবে; যা দিয়ে যুদ্ধরত তোমার পিতার সেই মস্তক কাটা হয়েছিল।
8.58.3
यदि तावन्मया द्रोणो निहतो ब्राह्मणब्रुवः ।
त्वामिदानीं कथं युद्धे न हनिष्यामि किल्बिषम् ॥ ८.५८.३ ॥
ব্রাহ্মণ বলে পরিচয় দেওয়া দ্রোণকে যদি আমি বধ করে থাকি, তবে এখন যুদ্ধে তোমাকে, হে পাপী, আমি কীভাবে বধ না করব?
8.58.4
एवमुक्त्वा महातेजाः सेनापतिररिन्दमः ।
सुतीक्ष्णेनाथ भल्लेन द्रौणिं विव्याध पार्षतः ॥ ८.५८.४ ॥
এই কথা বলে মহাতেজা, শত্রুদমনকারী সেনাপতি পার্ষত অতি তীক্ষ্ণ ভল্ল দিয়ে দ্রৌণিকে (অশ্বত্থামাকে) বিদ্ধ করলেন।
8.58.5
ततो द्रौणिः सुसङ्क्रुद्धः शरैः सन्नतपर्वभिः ।
आच्छादयद्दिशो राजन्धृष्टद्युम्नस्य संयुगे ॥ ८.५८.५ ॥
তখন, হে রাজন, অতিশয় ক্রুদ্ধ দ্রৌণি যুদ্ধে ধৃষ্টদ্যুম্নের সকল দিক নমিত গ্রন্থিযুক্ত বাণে আচ্ছন্ন করলেন।
8.58.6
नैवान्तरिक्षं न दिशो नापि योधाः सहस्रशः ।
दृश्यन्ते वै महाराज शरैश्छन्नाः समन्ततः।
एकः सन्वारयामास प्रेक्षणीयः समन्ततः ॥ ८.५८.६ ॥
আকাশও দেখা যাচ্ছিল না, দিকগুলোও না, হাজার হাজার যোদ্ধাও না; হে মহারাজ, চারদিক বাণে আচ্ছন্ন হয়ে। একা দাঁড়িয়ে, চারদিকে দৃশ্যমান হয়ে (সে) প্রতিরোধ করছিল।
8.58.7
तथैव पार्षतो राजन्द्रौणिमाहवशोभिनम् ।
शरैः सञ्छादयामास सूतपुत्रस्य पश्यतः ॥ ८.५८.७ ॥
হে রাজন, তেমনই পার্ষত যুদ্ধে শোভমান দ্রৌণিকে সূতপুত্রের দৃষ্টির সামনে শরে আচ্ছাদিত করলেন।
8.58.8
राधेयोऽपि महाराज पाञ्चालान्सह पाण्डवैः ।
द्रौपदेया युधामन्युमुत्तमौजसमेव च ॥ ८.५८.८ ॥
হে মহারাজ, রাধেয় পাঞ্চালদের পাণ্ডবদের সঙ্গে, এবং দ্রৌপদীর পুত্রদের, যুধামন্যু ও উত্তমৌজাকেও আক্রমণ করলেন।
8.58.9
सात्यकिश्च महाराज योधांश्चान्यान्सहस्रशः ।
एकस्तान्वारयामास प्रेक्षणीयः समन्ततः ॥ ८.५८.९ ॥
হে মহারাজ, সাত্যকি একাই হাজার হাজার অন্য যোদ্ধাকে চারদিক থেকে প্রতিরোধ করলেন, তিনি দর্শনীয় ছিলেন।
8.58.10
धृष्टद्युम्नस्तु समरे द्रौणेश्चिच्छेद कार्मुकम् ।
क्षुरप्रेण सुतीक्ष्णेन पश्यतां सर्वयोधिनाम् ॥ ८.५८.१० ॥
কিন্তু ধৃষ্টদ্যুম্ন যুদ্ধে দ্রৌণির ধনুক অতি তীক্ষ্ণ ক্ষুরপ্র বাণে ছিন্ন করলেন, সমস্ত যোদ্ধারা দেখতে থাকা অবস্থায়।
8.58.11
तदपास्य धनुश्छिन्नमन्यदादत्त कार्मुकम् ।
वेगवत्समरे घोरं शरांश्चाशीविषोपमान् ॥ ८.५८.११ ॥
তখন ভাঙা ধনুক ছুড়ে ফেলে তিনি অন্য একটি ধনুক নিলেন; যুদ্ধে দ্রুতগামী, ভয়ংকর, বিষধর সর্পের মতো বাণও নিলেন।
8.58.12
स पार्षतस्य राजेन्द्र धनुः शक्तिं गदां ध्वजम् ।
हयान्सूतं रथं चैव निमेषाद्व्यधमच्छरैः ॥ ८.५८.१२ ॥
হে রাজেন্দ্র, তিনি পার্ষতের ধনুক, শক্তি, গদা, ধ্বজা, ঘোড়া, সারথি ও রথ মুহূর্তের মধ্যে বাণে বিধ্বস্ত করলেন।
8.58.13
स च्छिन्नधन्वा विरथो हताश्वो हतसारथिः ।
खङ्गमादत्त विपुलं शतचन्द्रं च भानुमत् ॥ ८.५८.१३ ॥
তার ধনুক ছিন্ন, রথ বিনষ্ট, ঘোড়া ও সারথি নিহত হলে, সে শতচন্দ্রচিহ্নিত উজ্জ্বল বৃহৎ খড়গ তুলে নিল।
8.58.14
द्रौणिस्तदपि राजेन्द्र भल्लैः क्षिप्रं महारथः ।
चिच्छेद समरे वीरः क्षिप्रहस्तो दृढायुधः ॥ ८.५८.१४ ॥
হে রাজেন্দ্র! দ্রোণপুত্র সেই মহারথও ভল্ল বাণে দ্রুত যুদ্ধে সেই বীর, ক্ষিপ্রহস্ত ও দৃঢ়াযুধ, তা ছেদন করলেন।
8.58.15
रथादनवरूढस्य धन्विनो बाहुशालिनः ।
पश्यतां सर्वसैन्यानां तदद्भुतमिवाभवत् ॥ ८.५८.१५ ॥
রথ থেকে না নেমেও সেই ধনুর্ধর, বাহুশালী বীরের এই কাণ্ড সকল সেনার চোখের সামনে অদ্ভুত মনে হল।
8.58.16
धृष्टद्युम्नं तु विरथं हताश्वरथसारथिम् ।
शस्त्रैश्च बहुधा विद्धमस्त्रैश्च शकलीकृतम्।
नातरद्भरतश्रेष्ठ यदमानो महारथः ॥ ८.५८.१६ ॥
হে ভরতশ্রেষ্ঠ! রথহীন, অশ্ব-রথ-সারথি বিনষ্ট, অস্ত্রে বহুধা বিদ্ধ ও অস্ত্রে খণ্ডিত ধৃষ্টদ্যুম্নকে, চেষ্টা করেও সেই মহারথ অতিক্রম করতে পারলেন না।
8.58.17
तस्यान्तमिषुभी राजन्यदा द्रौणिर्न गच्छति ।
अथ त्यक्त्वा रथं वीरः पार्षतं त्वरितोऽन्वगात्।
प्रगृह्य विपुलं खह्गं जातरूपपरिष्कृतम् ॥ ८.५८.१७ ॥
হে রাজন! দ্রোণপুত্র বাণে যখন তার অন্তে পৌঁছাতে পারলেন না, তখন সেই বীর রথ ত্যাগ করে দ্রুত পার্ষতের পিছনে ছুটলেন, স্বর্ণালংকৃত বৃহৎ খড়গ তুলে নিয়ে।
8.58.18
तस्य सम्पततो राजन्वपुरासीन्महात्मनः ।
गरुडस्येव ततो जिघृक्षोः पन्नगोत्तमम् ॥ ८.५८.१८ ॥
হে রাজন! উত্তম সর্পকে ধরতে ঝাঁপিয়ে পড়া গরুড়ের মতো সেই মহাত্মার দেহ ধাবমান হয়ে উঠল।
8.58.19
एतस्मिन्नेव काले तु केशवः परवीरहा ।
अब्रवीद्भरतश्रेष्ठमर्जुनं जयतां वरम् ॥ ८.५८.१९ ॥
ঠিক সেই সময় শত্রুবীরবিনাশী কেশব বিজয়ীদের শ্রেষ্ঠ, ভরতশ্রেষ্ঠ অর্জুনকে বললেন।
8.58.20
पश्य द्रौणिं पार्षतस्य यतमानं वधं प्रति ।
यत्नं करोति विपुलं हन्याच्चैनं न संशयः ॥ ८.५८.२० ॥
দেখো, দ্রোণপুত্র পৃষতপুত্রকে বধ করতে বিপুল চেষ্টা করছে; সন্দেহ নেই, সে তাকে হত্যা করবে।
8.58.21
त्रायस्वैनं महाबाहो पार्षतं युद्धदुर्मदम् ।
द्रौणेरास्यगतं वीर मृत्योरास्यगतं यथा ॥ ८.५८.२१ ॥
হে মহাবাহু, যুদ্ধমদমত্ত পৃষতপুত্রকে রক্ষা করো; হে বীর, দ্রোণপুত্রের মুখে পতিত তাকে, যেমন মৃত্যুর মুখে পতিত হয়।
8.58.22
एवमुक्त्वा महाराज वासुदेवः प्रतापवान् ।
प्रैषयत्तुरगान्यत्र द्रौणिर्वीरो व्यवस्थितः ॥ ८.५८.२२ ॥
হে মহারাজ, এই কথা বলে প্রতাপশালী বাসুদেব ঘোড়াগুলিকে সেখানে চালালেন যেখানে বীর দ্রোণপুত্র অবস্থান করছিলেন।
8.58.23
ते हयाश्चन्द्रसङ्काशाः केशवेन प्रचोदिताः ।
पिबन्त इव चाकाशं जग्मुद्रौणेर्महारथम् ॥ ८.५८.२३ ॥
কেশবের দ্বারা চালিত, চন্দ্রের ন্যায় শুভ্র সেই অশ্বগুলি, যেন আকাশ পান করতে করতে, দ্রোণপুত্রের মহারথের দিকে ছুটে গেল।
8.58.24
दृष्ट्वा द्रौणिर्महाराज वासुदेवधनंजयौ ।
धृष्टद्युम्नवधे राजंश्चक्रे यत्नं महाबलः ॥ ८.५८.२४ ॥
হে মহারাজ, বাসুদেব ও ধনঞ্জয়কে দেখে মহাবল দ্রোণপুত্র ধৃষ্টদ্যুম্নকে বধ করতে চেষ্টা করলেন।
8.58.25
विकृष्यमाणं दृष्ट्वै धृष्टद्युम्नं जनेश्वर ।
शरांश्चिक्षेप वै पार्थो द्रौणिं प्रति महारथः ॥ ८.५८.२५ ॥
হে জনেশ্বর! ধৃষ্টদ্যুম্নকে টেনে নিয়ে যেতে দেখে মহারথ পার্থ দ্রৌণির প্রতি বাণ নিক্ষেপ করলেন।
8.58.26
ते शरा हेमविकृता गाण्डीवप्रेषिता भृशम् ।
द्रौणिमासाद्य विविशुर्वल्मीकमिव पन्नगाः ॥ ८.५८.२६ ॥
গাণ্ডীব থেকে নিক্ষিপ্ত সেই সোনায় সজ্জিত বাণগুলি দ্রৌণির কাছে পৌঁছে, সাপ যেমন বল্মীকে ঢোকে তেমনভাবে প্রবেশ করল।
8.58.27
विद्धस्तु तैः शरैर्घोरैद्रोणपुत्रः प्रतापवान् ।
उत्सृज्य समरे राजन्पाञ्चालममितौजसम् ॥ ८.५८.२७ ॥
হে রাজন! সেই ভয়ংকর বাণে বিদ্ধ হয়ে প্রতাপশালী দ্রোণপুত্র যুদ্ধে অমিততেজা পাঞ্চালকে ত্যাগ করলেন।
8.58.28
आरुरोह रथं वीरो धनञ्जयशरार्दितः ।
प्रगृह्य च धनुः श्रेष्ठं पार्थं विव्याध सायकैः ॥ ८.५८.२८ ॥
ধনঞ্জয়ের বাণে পীড়িত সেই বীর রথে আরোহণ করে, শ্রেষ্ঠ ধনুক ধরে পার্থকে বাণে বিদ্ধ করলেন।
8.58.29
एतस्मिन्नन्तरे शूरः सहदेवो जनाधिप ।
अपोवाह रथेनाजौ पार्षतं शत्रुतापनम् ॥ ८.५८.२९ ॥
এই ফাঁকে, হে জনাধিপ! বীর সহদেব যুদ্ধে রথে করে শত্রুতাপন পার্ষতকে সরিয়ে নিয়ে গেলেন।
8.58.30
अर्जुनोऽपि महाराज द्रौणिं विव्याध पत्रिभिः ।
तं द्रोणपुत्रः संरब्धो बाह्वोरुरसि चार्पयत् ॥ ८.५८.३० ॥
হে মহারাজ! অর্জুনও দ্রৌণিকে পাখি-বাণে বিদ্ধ করলেন। তখন ক্রুদ্ধ দ্রোণপুত্র তাঁর বাহুতে ও বুকে বাণ গেঁথে দিলেন।
8.58.31
क्रोधितस्तु रणे पार्थो नाराचं कालसन्निभम् ।
द्रोणपुत्राय चिक्षेप यमदण्डमिवापरम् ॥ ८.५८.३१ ॥
রণে ক্রুদ্ধ পার্থ কালসদৃশ এক নারাচ দ্রোণপুত্রের প্রতি নিক্ষেপ করলেন, যেন আরেক যমদণ্ড।
8.58.32
स ब्राह्मणस्यांसदेशे निपपात महाद्युतेः ।
स विह्वलो महाराज शरवेगेन संयुगे।
निषसाद रथोपस्थे वैक्लव्यं परमं ययौ ॥ ८.५८.३२ ॥
সেই মহাদ্যুতি ব্রাহ্মণের (দ্রোণপুত্রের) স্কন্ধদেশে তা পড়ল। হে মহারাজ, যুদ্ধে শরের বেগে সে বিহ্বল হয়ে রথের মেঝেতে বসে পড়ল এবং অত্যন্ত বৈকল্য প্রাপ্ত হল।
8.58.33
तं तु मत्वा हतं वीरं सारथिः शत्रुकर्शनम् ।
अपोवाह रणेनाजौ त्वरमाणो रणाजिरात् ॥ ८.५८.३३ ॥
সেই শত্রুকর্শন বীরকে মৃত মনে করে সারথি দ্রুত তাকে যুদ্ধ থেকে, রণক্ষেত্র থেকে সরিয়ে নিয়ে গেল।
8.58.34
अथोद्धृष्टं महाराज पाञ्चालैर्जितकाशिभिः ।
मोक्षितं पार्षतं दृष्ट्वा द्रोणपुत्रं च पीडितम् ॥ ८.५८.३४ ॥
তখন হে মহারাজ, পাঞ্চালেরা ও জয়ী কাশীরা পার্ষতকে (ধৃষ্টদ্যুম্ন) মুক্ত দেখে এবং দ্রোণপুত্রকে পীড়িত দেখে উল্লসিত হয়ে উঠল।
8.58.35
वादित्राणि च दिव्यानि प्रावाद्यन्त सहस्रशः ।
सिंहनादश्च सञ्जज्ञे दृष्ट्वा युद्धं तदद्भुतम् ॥ ८.५८.३५ ॥
হাজার হাজার দিব্য বাদ্য বেজে উঠল; সেই অদ্ভুত যুদ্ধ দেখে সিংহনাদ উঠল।
8.58.36
ततः कर्णो महाराज व्याक्षिपद्विजयं धनुः ।
दृष्ट्वार्जुनं रणे क्रुद्धः प्रेक्षते च मुहुर्मुहुः।
द्वैरथं चापि पार्थेन गन्तुकामो महाद्युतिः ॥ ८.५८.३६ ॥
তখন হে মহারাজ, কর্ণ তার বিজয় ধনু টানল। যুদ্ধে অর্জুনকে দেখে ক্রুদ্ধ হয়ে সে বারবার তার দিকে তাকাল; সেই মহাদ্যুতি পার্থের সঙ্গে দ্বৈরথ যুদ্ধে যেতে চাইল।
8.58.37
एवं कृत्वाऽब्रवीत्पार्थो वासुदेवं धनञ्जयः ।
याहि संशप्तकान्कृष्ण कार्यमेतत्परं मम ॥ ८.५८.३७ ॥
এইরূপ করে পার্থ ধনঞ্জয় বাসুদেবকে বললেন: হে কৃষ্ণ, সংশপ্তকদের দিকে যাও; এটাই আমার পরম কর্তব্য।
8.58.38
ततः प्रयातो गोविन्दः श्रुत्वा पाण्डवभाषितम् ।
रथेनातिपताकेन मनोमारुतरंहसा ॥ ८.५८.३८ ॥
তখন পাণ্ডবের কথা শুনে গোবিন্দ, বহু পতাকাযুক্ত, মন ও বায়ুর বেগের রথে যাত্রা করলেন।
8.58.39
एवमेष क्षयो वृत्तः पृथिव्यां पृथिवीपते ।
तावकानां परेषां च राजन्दुर्मन्त्रिते तव ॥ ८.५८.३९ ॥
হে পৃথিবীপতি, এইভাবে পৃথিবীতে এই ধ্বংস ঘটল; হে রাজন, তোমার লোক ও শত্রুদের, তোমার দুর্মন্ত্রণায়।