Vedyatra वेदयात्रा
खोजें

महाभारत · अध्याय 8.62

हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย

अर्थ सहित पढ़ें

8.62.1

आतुरो मे मतो राजा अविपह्यश्च भारत ।
यथैनमनुवर्तन्ते पञ्चालाः सह पाण्डवैः ॥ ८.६२.१ ॥

हे भारत, मुझे लगता है कि राजा (कर्ण) व्याकुल हैं और अजेय हैं, जैसे पांचाल पाण्डवों के साथ उनका पीछा कर रहे हैं।

8.62.2

त्वरमाणास्त्वराकाले सर्वशस्त्रभृतां वराः ।
मज्जन्तमिव पाताले बलिनो ह्युज्जिहीर्षवः ॥ ८.६२.२ ॥

शस्त्रधारियों में श्रेष्ठ वीर, संकट के समय में शीघ्रता करते हुए, मानो पाताल में डूबते हुए (कर्ण) को उबारना चाहते हुए, बलवान योद्धा (उसकी ओर) बढ़ रहे हैं।

8.62.3

न केतुर्दृश्यते राज्ञः कर्णस्य पिहितः शरैः ।
पश्यतोर्यमयोः पार्थ सात्यकेश्च शिखण्डिनः ॥ ८.६२.३ ॥

हे पार्थ, बाणों से ढका हुआ राजा कर्ण का ध्वज नहीं दिखाई दे रहा, जबकि यमों (नकुल-सहदेव), सात्यकि और शिखण्डी देख रहे हैं।

8.62.4

धृष्टद्युम्नस्य भीमस्य शतानीकस्य वा विभो ।
पाञ्चालानां च सर्वेषां चेदीनां चैव भारत ॥ ८.६२.४ ॥

हे विभो, धृष्टद्युम्न, भीम या शतानीक का (ध्वज नहीं दिख रहा), और सभी पांचालों और चेदियों का भी, हे भारत।

8.62.5

एष कर्णो रणे पार्थ पाण्डवानामनीकिनीम् ।
शरैर्विध्वंसयामास नलिनीमिव कुञ्जरः ॥ ८.६२.५ ॥

हे पार्थ, यह कर्ण रण में पाण्डवों की सेना को बाणों से वैसे ही विध्वस्त कर रहा है जैसे हाथी कमल-सरोवर को रौंद देता है।

8.62.6

एते द्रवन्ति रथिनस्त्वदीयाः पाण्डुनन्दन ।
पश्य पश्य यथा पार्थ गच्छन्त्येते महारथाः ॥ ८.६२.६ ॥

हे पाण्डुपुत्र, ये तुम्हारे रथी भाग रहे हैं; देखो, देखो, हे पार्थ, ये महारथी कैसे जा रहे हैं।

8.62.7

एते भारत मातङ्गाः कर्णेनाभिहताः शरैः ।
आर्तनादान्विकुर्वाणा विद्रवन्ति दिशो दश ॥ ८.६२.७ ॥

हे भारत, कर्ण के बाणों से घायल ये हाथी आर्तनाद करते हुए दसों दिशाओं में भाग रहे हैं।

8.62.8

रथानां द्रवते वृन्दमेतच्चैव समन्ततः ।
द्राव्यमाणं रणे पार्थ कर्णेनामिततेजसा ॥ ८.६२.८ ॥

हे पार्थ, अमित तेजस्वी कर्ण के द्वारा युद्ध में भगाया जाता हुआ रथियों का यह समूह चारों ओर भाग रहा है।

8.62.9

हस्तिकक्ष्यां रणे पश्य चरन्तीं तत्रतत्र ह ।
रथस्थं सूतपुत्रस्य केतुं केतुमतां वर ॥ ८.६२.९ ॥

हे श्रेष्ठ, युद्ध में हाथी के कक्ष-जैसी व्यूह-रचना को देखो, जो यहाँ-वहाँ घूम रही है; सूतपुत्र के रथ पर स्थित ध्वजा को देखो, जो ध्वजधारियों में श्रेष्ठ है।

8.62.10

असौ धावति राधेयो भीमसेनरथं प्रति ।
किरञ्शरशतान्येव विनिघ्नंस्तव वाहिनीम् ॥ ८.६२.१० ॥

वह राधापुत्र कर्ण भीमसेन के रथ की ओर दौड़ रहा है, सैकड़ों बाण बरसाता हुआ और तुम्हारी सेना का संहार करता हुआ।

8.62.11

एते नश्यन्ति पाञ्चाला द्राव्यमाणा महात्मना ।
शक्रेणेव यथा दैत्या द्राव्यमाणा महात्मना ॥ ८.६२.११ ॥

महात्मा द्वारा भगाए जाते हुए ये पांचाल नष्ट हो रहे हैं, जैसे महात्मा इन्द्र द्वारा भगाए जाते हुए दैत्य नष्ट हुए थे।

8.62.12

एष कर्णो रणे जित्वा पाञ्चालान्पाण्डुसृञ्जयान् ।
दिशो विप्रेक्षते सर्वास्त्वदर्थमिति मे मतिः ॥ ८.६२.१२ ॥

यह कर्ण युद्ध में पांचालों और पाण्डवों-सृंजयों को जीतकर सभी दिशाओं को देख रहा है—मेरी समझ में यह तुम्हारे ही लिए है।

8.62.13

एष कर्णो धनुःश्रेष्ठं विधून्वन्बहुशोभते ।
शत्रुं जित्वा यथा शक्रो देवसङ्खैः समावृतः ॥ ८.६२.१३ ॥

यह कर्ण श्रेष्ठ धनुष को बार-बार हिलाता हुआ शोभित हो रहा है, जैसे शत्रु को जीतकर देवगणों से घिरे इन्द्र शोभित होते हैं।

8.62.14

एते नर्दन्ति कौरव्या दृष्ट्वा कर्णस्य विक्रमम् ।
त्रासयन्तो रणे पाण्डून्सृंजयांश्च समन्ततः ॥ ८.६२.१४ ॥

कर्ण का पराक्रम देखकर ये कौरव गर्जना कर रहे हैं, युद्ध में पाण्डवों और सृंजयों को चारों ओर से भयभीत करते हुए।

8.62.15

एष सर्वात्मना पाण्डूंस्त्रासयित्वा महारणे ।
अभिभाषति राधेयः सर्वसैन्यानि मानद ॥ ८.६२.१५ ॥

यह राधेय कर्ण पूरी शक्ति से पाण्डवों को महायुद्ध में भयभीत करके सारी सेनाओं को सम्बोधित कर रहा है, हे मानद!

8.62.16

अभिद्रवत भद्रं वो द्रुतं द्रवत कौरवाः ।
यथा न जीववान्कश्चिन्मुच्येत युधि सृञ्जयः ॥ ८.६२.१६ ॥

आप सब आगे बढ़ो, आपका कल्याण हो; हे कौरवो, शीघ्र दौड़ो, ताकि युद्ध में कोई सृंजय जीवित न बच सके।

8.62.17

तथा कुरुत संयत्ता वयं यास्याम पृष्ठतः ।
एवमुक्त्वा गतो ह्येष पृष्ठतो विकिरञ्छरान् ॥ ८.६२.१७ ॥

तुम भी वैसा ही करो, तैयार रहकर; हम पीछे से जाएँगे। ऐसा कहकर यह कर्ण बाणों की वर्षा करता हुआ पीछे की ओर चला गया।

8.62.18

पश्य कर्णं रणे पार्थ श्वेतच्छत्रविराजितम् ।
उदयं पर्वतं यद्वच्छशाङ्केनाभिशोभितम् ॥ ८.६२.१८ ॥

हे पार्थ, युद्ध में श्वेत छत्र से सुशोभित कर्ण को देखो, जैसे उदयाचल चन्द्रमा से सुशोभित होता है।

8.62.19

पूर्णचन्द्रनिकाशेन मूर्ध्नि च्छत्रेण भारत ।
ध्रियमाणेन समरे श्रीमच्छतशलाकिना ॥ ८.६२.१९ ॥

हे भारत, युद्ध में पूर्ण चन्द्रमा के समान, सिर पर धारण किए गए सौ शलाकाओं वाले शोभायमान छत्र के साथ।

8.62.20

एष त्वां प्रेक्षते कर्णः सकटाक्षं धनञ्जय ।
उत्तमं यत्नमास्थाय ध्रुवमेष्यति संयुगे ॥ ८.६२.२० ॥

हे धनञ्जय, यह कर्ण तुम्हें तिरछी दृष्टि से देख रहा है; उत्तम प्रयत्न करके वह निश्चय ही युद्ध में आएगा।

8.62.21

पश्य ह्येनं महाबाहो विधुन्वानं महद्धनुः ।
शरांश्चाशीविषाकारान्विसृजन्तं महारणे ॥ ८.६२.२१ ॥

हे महाबाहु, देखो इसे, महान धनुष को हिलाते और महायुद्ध में सर्पों के समान विषैले बाण छोड़ते हुए।

8.62.22

असौ निवृत्तो राधेयो दृष्ट्वा ते वानरध्वजम् ।
प्रार्थयन्समरं पार्थ त्वया सह परन्तप।
वधाय ह्यात्मनोऽभ्येति पावकं शलभो यथा ॥ ८.६२.२२ ॥

हे पार्थ, हे शत्रुतापन, तुम्हारी वानर-ध्वजा को देखकर लौटा हुआ यह राधापुत्र कर्ण युद्ध की इच्छा करते हुए, अपने ही विनाश के लिए, जैसे पतंगा अग्नि की ओर जाता है, वैसे ही आ रहा है।

8.62.23

कर्णमेकाकिनं दृष्ट्वा धार्तराष्ट्रो रणाजिरे ।
त्वां च पार्थाभिसंरब्धं कर्णं प्रति महारथम् ॥ ८.६२.२३ ॥

रणभूमि में कर्ण को अकेला देखकर धृतराष्ट्र-पुत्र (दुर्योधन), तथा पार्थ, तुम्हें कर्ण के विरुद्ध क्रोधित महारथी के रूप में देखकर।

8.62.24

कृतागसं च राधेयं धर्मात्मनि युधिष्ठिरे ।
अत्मानं च कृतार्थं च समीक्ष्य भरतर्षभ ॥ ८.६२.२४ ॥

हे भरतर्षभ, धर्मात्मा युधिष्ठिर के प्रति अपराधी राधापुत्र कर्ण, और स्वयं को कृतार्थ मानकर विचार करो।

8.62.25

असौ दुर्योधनः क्रुद्धो रथानीकेन भारत ।
रिरक्षिषुः सुसंवृत्तो धार्तराष्ट्रो निवर्तते ॥ ८.६२.२५ ॥

हे भरतवंशी! वह क्रुद्ध दुर्योधन रथों की सेना से घिरकर, उसकी रक्षा की इच्छा से, धृतराष्ट्र का पुत्र लौट रहा है।

8.62.26

सर्वैः सहैभिर्दुष्टात्मा बध्यतां च प्रयत्नतः ।
त्वया यशश्च राज्यं च सुखं चोत्तममिच्छता ॥ ८.६२.२६ ॥

इन सबके साथ इस दुष्टात्मा को भी यत्नपूर्वक बाँध लिया जाए — यदि तुम यश, राज्य और उत्तम सुख चाहते हो।

8.62.27

अदीनयोर्विश्रुतयोर्युवयोर्योत्स्यमानयोः ।
देवासुरे पार्थ मृधे देवदानवयोरिव।
पश्यन्तु कौरवाः सर्वे तव पार्थ पराक्रमम् ॥ ८.६२.२७ ॥

जैसे देवताओं और असुरों के युद्ध में देव-दानव लड़ते हैं, वैसे ही तुम दोनों निर्भीक और विख्यात वीर युद्ध करोगे। हे पार्थ! सभी कौरव तुम्हारा पराक्रम देखें।

8.62.28

त्वां च दृष्ट्वातिसंरब्धं कर्णं च भरतर्षम् ।
असौ दुर्योधनः क्रुद्धो नोत्तरं प्रतिपद्यते ॥ ८.६२.२८ ॥

हे भरतश्रेष्ठ! तुमको और कर्ण को अत्यन्त क्रोधित देखकर, वह क्रुद्ध दुर्योधन कोई उत्तर नहीं दे पा रहा है।

8.62.29

आत्मानं च कृतात्मानं समीक्ष्य भरतर्षभ ।
कृतागसं च राधेयं धर्मात्मनि युधिष्ठिरे ॥ ८.६२.२९ ॥

हे भरतश्रेष्ठ! अपने को संयमी देखकर, और राधापुत्र कर्ण ने धर्मात्मा युधिष्ठिर के प्रति अपराध किया है, यह विचार कर।

8.62.30

प्रतिपद्यस्व कौन्तेय प्राप्तकालमनन्तरम् ।
आर्यां युद्धे मतिं कृत्वा प्रत्येहि रथयूथपम् ॥ ८.६२.३० ॥

हे कौन्तेय! समय आ गया है — तत्काल कार्य आरम्भ करो। युद्ध में श्रेष्ठ निश्चय करके रथ-सेना के नायक का सामना करने लौट जाओ।

8.62.31

पञ्च ह्येतानि मुख्यानि रथानां रथसत्तम ।
शतान्य…जलिनां तिन्मतेजसाम् ॥ ८.६२.३१ ॥

हे रथश्रेष्ठ, ये रथों के पाँच प्रमुख दल हैं, सैकड़ों…जो जल की भाँति फैले हैं, उन महातेजस्वियों के।

8.62.32

पञ्च नाघ… द्विगुणा वाजिनस्तथा ।
अभिसंहत्य कौन्तेय पदाताः प्रयुतानि च ॥ ८.६२.३२ ॥

पाँच…और घोड़े दुगुने, वैसे ही। हे कौन्तेय, पैदल सैनिक एकत्र होकर लाखों हैं।

8.62.33

… वीर बलं तामभिवर्तते ।
द्रोमपुत्रं पुरस्कृत्य तच्छीघ्रं सन्निषूदय ॥ ८.६२.३३ ॥

…हे वीर, वह सेना आगे बढ़ रही है। द्रोणपुत्र को आगे रखकर, उसे शीघ्र ही पूरी तरह नष्ट कर दो।

8.62.34

निकृत्त्यैतद्रथानीकं बलिनं लोकविश्रुतम् ।
सूतपुत्रे महेष्वासे दर्शयात्मानमात्मना ॥ ८.६२.३४ ॥

इस रथसेना को चीरकर, बलवान और विश्वविख्यात, उस महाधनुर्धर सूतपुत्र पर अपना आप ही दिखाओ।

8.62.35

…भरतर्षभ ।
… पाञ्चालानभिघावति। ॥ ८.६२.३५ ॥

…हे भरतश्रेष्ठ…पांचालों पर आक्रमण करता है।

8.62.36

… हि पश्यामि धृष्टद्युम्नरर्थ प्रति ।
… पाञ्चालानिति मन्ये परन्तप ॥ ८.६२.३६ ॥

…मैं निश्चय ही धृष्टद्युम्न को रथ की ओर देखता हूँ…पांचालों को, ऐसा मैं मानता हूँ, हे परन्तप।

8.62.37

आचचक्षे प्रियं पार्थ तवेदं भरतर्षभ ।
राजासौ कुशली श्रीमान्धर्मपुत्रो युधिष्ठिरः ॥ ८.६२.३७ ॥

हे पार्थ, हे भरतश्रेष्ठ, श्रीकृष्ण ने तुम्हें यह प्रिय समाचार सुनाया कि धर्मपुत्र श्रीमान राजा युधिष्ठिर कुशल हैं।

8.62.38

असौ भीमो महाबाहुः सन्निवृत्तश्चमूयुखे ।
वृतः सृञ्जय सैन्येन शैनेयेन च भप्तत ॥ ८.६२.३८ ॥

वह महाबाहु भीम सेना के मुहाने पर लौट आया है, सृंजयों की सेना से और शिनि के वंशज सात्यकि से घिरा हुआ।

8.62.39

वध्यन्त एते समरे कौरवा निशितैः शरैः ।
भीमसेनेन कौन्तेय पाञ्चालैश्च महात्मभिः ॥ ८.६२.३९ ॥

हे कौन्तेय, युद्ध में ये कौरव तीखे बाणों से मारे जा रहे हैं — भीमसेन द्वारा और महात्मा पाञ्चालों द्वारा।

8.62.40

सेना हि धार्तराष्ट्रस्य विमुखा व्यद्रवद्रणात् ।
वेगेन भीमसेनस्य विहता विविधैः शरैः ॥ ८.६२.४० ॥

धृतराष्ट्र-पुत्र की सेना युद्ध से मुख मोड़कर भाग गई; भीमसेन के वेग से, नाना प्रकार के बाणों से आहत होकर।

8.62.41

विपन्नसस्येव मही रुधिरेण समुक्षिता ।
भारती भरतश्रेष्ठ सेना कृपणदर्शना ॥ ८.६२.४१ ॥

हे भरतश्रेष्ठ, जैसे फसल नष्ट हुई भूमि रक्त से सींची गई हो, वैसे ही भारत की यह सेना दीन दिखाई दे रही है।

8.62.42

निवृत्तं पश्य कौन्तेय भीमसेनं युधाम्पतिम् ।
आशीविषमिव क्रुद्धं तस्माद्द्रवति भारति ॥ ८.६२.४२ ॥

हे कौन्तेय, देखो, युद्ध के स्वामी भीमसेन लौट आए हैं — क्रोधित विषधर सर्प के समान; इसी कारण वे दौड़ते हुए आ रहे हैं, हे भारत।

8.62.43

पीतरक्तासितसितास्ताराचन्द्रार्कमण्डिताः ।
पताका विप्रकीर्यन्ते छत्राण्येतानि चार्जुन ॥ ८.६२.४३ ॥

हे अर्जुन, पीले, लाल, काले और सफ़ेद, तारों, चाँद और सूरज से सजे ये पताकाएँ और छत्र बिखरे पड़े हैं।

8.62.44

सौवर्णा राजताश्चैव तैजसाश्च पृथग्विधाः ।
केतवोऽभिनिपात्यन्ते हस्त्यश्वं च प्रकीर्यते ॥ ८.६२.४४ ॥

सोने, चाँदी और धातु के बने विविध प्रकार के ध्वज गिराए जा रहे हैं, और हाथी-घोड़े बिखर रहे हैं।

8.62.45

रथेभ्यः प्रपतन्त्येते रथिनो विगतासवः ।
नानावर्णैर्हता बाणैः पाञ्चालैरपलायिभिः ॥ ८.६२.४५ ॥

रथों से ये रथी प्राणहीन होकर गिर रहे हैं, विविध रंगों वाले बाणों से मारे गए, उन पांचालों के द्वारा जो भागते नहीं।

8.62.46

निर्मनुष्यान्गजानश्वान्रथांश्चैव धनञ्जय ।
समाद्रवन्ति पाञ्चाला धार्तराष्ट्रांस्तरस्विनः ॥ ८.६२.४६ ॥

हे धनंजय, मनुष्यों से रहित हाथियों, घोड़ों और रथों की ओर पांचाल दौड़ रहे हैं, वेगवान धृतराष्ट्र-पुत्रों पर।

8.62.47

विमृद्रन्ति नरव्याघ्रा भीमसेनबलाश्रयात् ।
बलं परेषां दुर्धर्षं त्यक्त्वा प्राणानरिन्दम् ॥ ८.६२.४७ ॥

हे शत्रुदमन, भीमसेन के बल का आश्रय लेकर नरश्रेष्ठ वीर प्राणों का मोह त्यागकर शत्रुओं की दुर्धर्ष सेना को कुचल रहे हैं।

8.62.48

एते नर्दिन्ति पाञ्चाला ध्मापयन्ति च वारिजान् ।
अभिद्रवन्ति च रणे मृद्रन्तः सायकैः परान् ॥ ८.६२.४८ ॥

ये पांचाल गरज रहे हैं और शंख फूँक रहे हैं; युद्ध में बाणों से शत्रुओं को कुचलते हुए वे आक्रमण कर रहे हैं।

8.62.49

पश्य स्वर्गस्य माहात्म्यं पाञ्चाला हि पराक्रमात् ।
धार्तराष्ट्रान्विनिघ्नन्तो विशन्त्येते रथोत्तमान् ॥ ८.६२.४९ ॥

देखो स्वर्ग का माहात्म्य, पाञ्चाल अपने पराक्रम से धृतराष्ट्र के पुत्रों का संहार करते हुए इन उत्तम रथों में प्रवेश कर रहे हैं।

8.62.50

शस्त्रमाच्छिद्य शत्रूणां सायुधानां निरायुधाः ।
तेनैवैतानमोघास्त्रा निघ्नन्ति च नदन्ति च ॥ ८.६२.५० ॥

शत्रुओं के हथियार छीनकर, शस्त्रहीन होते हुए भी, उन्हीं से अचूक अस्त्रों वाले ये वीर उन्हें मारते हैं और गर्जना करते हैं।

8.62.51

शिरांस्येतानि पात्यन्ते शत्रूणां बाहवोऽपि च ।
रथनागहया वीरा यशस्याः सर्व एव च ॥ ८.६२.५१ ॥

शत्रुओं के ये सिर और बाँहें भी गिराये जा रहे हैं; रथ, हाथी और घोड़े भी गिर रहे हैं, और सभी वीर यशस्वी हैं।

8.62.52

सर्वतश्चाभिपन्नैषा धार्तराष्ट्री महाचमूः ।
त्यक्त्वा प्राणान्महेष्वासैः पाञ्चालैः परिपात्यते ॥ ८.६२.५२ ॥

चारों ओर से घिरी यह धृतराष्ट्र-पुत्रों की महासेना प्राण त्याग कर महान धनुर्धर पाञ्चालों द्वारा गिराई जा रही है।

8.62.53

सुहृदश्च पराक्रान्ताः कृपकर्णादयो विभो ।
निवारणे महेष्वासाः पाञ्चालानां परन्तप ॥ ८.६२.५३ ॥

हे विभो, कृप, कर्ण आदि मित्र भी पराक्रमी हैं; हे परन्तप, वे महान धनुर्धर पाञ्चालों को रोकने में लगे हैं।

8.62.54

अनिवृत्तांश्च भीतांस्तान्धार्तराष्ट्रान्परन्तप ।
धृष्टद्युम्नमुखा वीरा घ्नन्ति शत्रून्सहस्रशः ॥ ८.६२.५४ ॥

हे परन्तप, धृष्टद्युम्न के नेतृत्व में वीर पाञ्चाल भागने से न हटने वाले और भयभीत उन धृतराष्ट्र-पुत्रों को हज़ारों की संख्या में मार रहे हैं।

8.62.55

रथाश्च विविधाः सर्वे निवृत्ते भरतर्षभे ।
विवर्णमुखभूयिष्ठा धार्तराष्ट्री महाचमूः ॥ ८.६२.५५ ॥

भरतश्रेष्ठ के लौट पड़ने पर सभी प्रकार के रथ और धृतराष्ट्र के पुत्रों की वह विशाल सेना, जिसके अधिकांश मुख विवर्ण थे, (पीछे हटने लगी)।

8.62.56

पश्य भीमेन नाराचैर्भिन्ना नागाः पतन्त्यमी ।
वज्रिवज्रहतानीव शिखराणि धराभृताम् ॥ ८.६२.५६ ॥

देखो, भीम के नाराचों से विदीर्ण ये हाथी गिर रहे हैं, मानो इन्द्र के वज्र से आहत पर्वतों के शिखर हों।

8.62.57

भीमसेनस्य निर्विद्धा बाणैः सन्नतपर्वभिः ।
स्वान्यनीकानि मृद्गन्तो द्रवन्त्येते महागजाः ॥ ८.६२.५७ ॥

भीमसेन के बाणों से बिंधे हुए ये महागज अपनी और दूसरों की सेनाओं को रौंदते हुए भाग रहे हैं।

8.62.58

एते द्रवन्ति कुरवो भीमसेनभयार्दिताः ।
त्यक्त्वा रथान्गजांश्चैव हयांश्चैव सहस्रशः ॥ ८.६२.५८ ॥

भीमसेन के भय से पीड़ित ये कौरव रथों, हाथियों और घोड़ों को हज़ारों की संख्या में त्यागकर भाग रहे हैं।

8.62.59

हस्त्यश्वरथपत्तीनां द्रवतां निःस्वनं शृणु ।
भीमसेनस्य निनदं द्रावयानस्य कौरवान् ॥ ८.६२.५९ ॥

भागते हुए हाथियों, घोड़ों, रथों और पैदल सैनिकों का कोलाहल सुनो, और भीमसेन की गर्जना सुनो जो कौरवों को भगा रही है।

8.62.60

अभिजानामि भीमस्य सिंहनादं पुनःपुनः ।
नदतः पाण्डवेयस्य सङ्ग्रामे जितकाशिनः ॥ ८.६२.६० ॥

मैं भीम के सिंहनाद को बार-बार पहचानता हूँ — युद्ध में विजय चाहने वाले पाण्डुपुत्र की वह गर्जना।

8.62.61

विसृजंस्तोमरान्क्रुद्धो दण्डपाणिरिवान्तकः ॥ ८.६२.६१ ॥

क्रोध में भरकर भाले छोड़ते हुए वह दण्ड हाथ में लिए हुए यम के समान था।

8.62.62

तस्य चैव भुजौ छिन्नौ भीमसेनेन गर्जतः ।
नागश्च क्रकरप्रख्यैर्नाराचैर्दशभिर्हतः ॥ ८.६२.६२ ॥

गरजते हुए उसकी दोनों भुजाएँ भीमसेन ने काट दीं, और हाथी को क्रकच जैसे दस नाराचों से मार गिराया।

8.62.63

हन्तैते पुनरायान्ति नागा ह्यन्ये प्रहारिणः ।
नीलाञ्जनचयप्रख्या महामात्रैरधिष्ठिताः ॥ ८.६२.६३ ॥

अरे, ये और दूसरे प्रहार करने वाले हाथी फिर आ रहे हैं, नीले अंजन के ढेरों जैसे, महावतों से चढ़े हुए।

8.62.64

शक्तितोमरसङ्घतैर्विनिघ्नन्तो वृकोदरम् ।
सप्तसप्त च नागस्था वैजयन्त्यश्च सध्वजाः।
नवत्या निशितैर्बाणैश्छिन्नाः पार्थाग्रजेन ते ॥ ८.६२.६४ ॥

शक्ति और तोमरों के समूहों से वृकोदर को मारते हुए, हाथियों पर खड़े सात-सात वीर और ध्वजों सहित वैजयन्ती पताकाएँ — उन सबको पार्थ के अग्रज ने नब्बे तीखे बाणों से काट डाला।

8.62.65

दशभिर्दशभिश्चैको नाराचैर्निहतो गजः ॥ ८.६२.६५ ॥

अकेले ही दस-दस नाराचों से एक हाथी मार गिराया गया।

8.62.66

न चासौ धार्तराष्ट्राणां श्रूयते निनदस्तथा ।
पुरन्दरसमे क्रुद्धे निवृत्ते भरतर्षभे ॥ ८.६२.६६ ॥

धृतराष्ट्र के पुत्रों की वह गर्जना अब नहीं सुनाई देती; इन्द्र के समान क्रुद्ध भरतश्रेष्ठ के लौट जाने पर।

8.62.67

अक्षौहिण्यस्तथा तिस्रो धार्तराष्ट्रस्य सङ्गताः ।
क्रुद्धेन भीमसेनेन नरसिंहेन वारिताः ॥ ८.६२.६७ ॥

धृतराष्ट्र-पुत्र की तीन अक्षौहिणी सेनाएँ एकत्र थीं, किंतु क्रोधित भीमसेन, उस नरसिंह ने उन्हें रोक दिया।

8.62.68

न शक्नुवन्ति वै पार्थं पार्थिवाः समुदीक्षितुम् ।
मध्यन्दिनगतं सूर्यं यथा दुर्बलचक्षुषः ॥ ८.६२.६८ ॥

राजा लोग पार्थ (अर्जुन) को उसी प्रकार देख नहीं पाते, जैसे दुर्बल नेत्र वाले लोग मध्याह्न के सूर्य को नहीं देख पाते।

8.62.69

एते भीमस्य सन्त्रस्ताः सिंहस्येवेतरे मृगाः ।
शरैः सन्त्रासिताः सह्ख्ये न लभन्ते सुखं क्वचित् ॥ ८.६२.६९ ॥

भीम से भयभीत ये लोग, जैसे सिंह से डरे हुए अन्य मृग, बाणों से त्रस्त होकर युद्ध में कभी सुख नहीं पाते।

8.62.70

राधेयो बहुभिः सार्धमसौ गच्छति वेगितः ।
वर्धयित्वा तु भीरुं तं पार्श्वतो ह्यानयद्धनुः।
तं पालयन्महाराजं धार्तराष्ट्रं बलान्वितः ॥ ८.६२.७० ॥

राधा-पुत्र कर्ण बहुतों के साथ वेग से चला जा रहा है। उस भीरु को प्रोत्साहित कर उसने पार्श्व से धनुष ला दिया, और बलशाली होकर उस महाराज, धृतराष्ट्र-पुत्र की रक्षा करते हुए।

8.62.71

एतच्छ्रुत्वा महाबाहुर्वासुदेवाद्धनञ्जयः ।
भीमसेनेन तत्कर्म कृतं दृष्ट्वा सुदुष्करम्।
अर्जुनो व्यधमच्छिष्टान्संशप्तकगणान्बहून् ॥ ८.६२.७१ ॥

यह सुनकर महाबाहु धनंजय (अर्जुन) ने वासुदेव से, और भीमसेन द्वारा किया गया वह अति दुष्कर कर्म देखकर, शेष बहुत से संशप्तक गणों को छिन्न-भिन्न कर दिया।

8.62.72

ते वध्यमानाः पार्थेन संशप्तकगणाः प्रभो ।
शक्रस्यातिथितां गत्वा विशोका ह्यभवंस्तदा ॥ ८.६२.७२ ॥

हे प्रभु, पार्थ द्वारा मारे जा रहे वे संशप्तक गण इन्द्र के अतिथि-भाव को प्राप्त होकर तब शोक-रहित हो गए।

8.62.73

नारायणांस्तु गोपालान्व्यधमत्पाण्डुनन्दनः ।
उत्तमं वे…प्तास्थाय चण्डवायुर्धनानिव ॥ ८.६२.७३ ॥

पाण्डु के पुत्र ने नारायण और गोपाल योद्धाओं को मार गिराया, मानो प्रचण्ड वायु ने बादलों को बिखेर दिया हो… ।

8.62.74

अन्वकीर्यन्त भीतास्ते तत्रतत्रैव भारत ।
लुलितांश्च ततः शूरानहनत्पुरुषोत्तमः ॥ ८.६२.७४ ॥

भय से डरे हुए वे लोग यहाँ-वहाँ बिखर गए, हे भरतवंशी! और तब पुरुषोत्तम ने विक्षुब्ध वीरों को मार डाला।

8.62.75

पुनश्च पुरुषव्याघ्रः शरैः सन्नतपर्वभिः ।
जघान धार्तराष्ट्रस्य चतुर्विधबलां चमूम् ॥ ८.६२.७५ ॥

और फिर पुरुषव्याघ्र ने झुके हुए गाँठों वाले बाणों से धृतराष्ट्र-पुत्र की चतुरंगिणी सेना को मार गिराया।