Vedyatra वेदयात्रा
खोजें

महाभारत · अध्याय 8.65

हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย

अर्थ सहित पढ़ें

8.65.1

ततः श्वेताश्वसंयुक्ते नारायणसमाहिते ।
तिष्ठन्रथवरे श्रीमानर्जुनः समपद्यत ॥ ८.६५.१ ॥

तब श्वेत अश्वों से जुते, नारायण (कृष्ण) के द्वारा सँभाले गए श्रेष्ठ रथ पर खड़े तेजस्वी अर्जुन दिखाई दिए।

8.65.2

तद्बलं नृपतिश्रेष्ठ तावकं विजयो रणे ।
व्यक्षोभयदुदीर्णाश्वं महोदधिमिवानिलः ॥ ८.६५.२ ॥

हे नृपश्रेष्ठ! जैसे वायु महासागर को मथ देती है, वैसे ही विजय (अर्जुन) ने रणभूमि में आपकी उस सेना को, जिसके घोड़े उछल रहे थे, विचलित कर दिया।

8.65.3

दुर्योधनस्तव सुतः प्रमत्ते श्वेतवाहने ।
अभ्येत्य सहसा क्रुद्धः सैन्यार्धेनाभिसंवृतः ॥ ८.६५.३ ॥

आपका पुत्र दुर्योधन, जो श्वेत-वाहन (अर्जुन) की ओर से असावधान हो गया था, क्रोध में भरकर अचानक आगे बढ़ा और आधी सेना से घिरा हुआ था।

8.65.4

पर्यवारयदायान्तं युधिष्ठिरममर्षणम् ।
क्षुरप्राणां त्रिसप्तत्या ततोऽविध्यत पाण्डवम् ॥ ८.६५.४ ॥

क्रोधी युधिष्ठिर आगे आ रहे थे; तब उन्होंने उन्हें घेर लिया और फिर तिहत्तर क्षुरप्र बाणों से पाण्डु-पुत्र को बींध दिया।

8.65.5

अक्रुध्यत भृशं तत्र कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः ।
स भल्लांस्त्रिंशतस्तूर्णं तव पुत्रे न्यवेशयत् ॥ ८.६५.५ ॥

वहाँ कुन्तीपुत्र युधिष्ठिर अत्यन्त क्रुद्ध हो उठे; उन्होंने शीघ्र ही तीस भल्ल बाण आपके पुत्र के शरीर में धँसा दिए।

8.65.6

ततो धावन्त कौरव्या जिघृक्षन्तो युधिष्ठिरम् ॥ ८.६५.६ ॥

तब कौरव युधिष्ठिर को पकड़ने की इच्छा से दौड़ पड़े।

8.65.7

दुष्टभावान्पराञ्ज्ञात्वा समवेता महारथाः ।
आजग्मुस्तं परीप्सन्तः कुन्तीपुत्रं युधिष्ठिरम् ॥ ८.६५.७ ॥

शत्रुओं को दुष्ट भाव वाला जानकर एकत्र हुए महारथी कुन्तीपुत्र युधिष्ठिर की रक्षा की इच्छा से वहाँ आए।

8.65.8

युधिष्ठिरश्चित्रसेनं शरवर्षैरवाकिरत् ।
चित्रसेनस्तु कौन्तेयं सङ्क्रुद्धः समवारयत् ॥ ८.६५.८ ॥

युधिष्ठिर ने चित्रसेन को बाणों की वर्षा से ढक दिया, किन्तु चित्रसेन ने क्रोधित होकर कौन्तेय को रोक दिया।

8.65.9

मुहूर्ताद्विमुखीकृत्य चित्रसेनं स धर्मराट् ।
तावकं सैन्यमभ्यघ्नत्समन्तान्निशितैः शरैः ॥ ८.६५.९ ॥

क्षण भर में चित्रसेन को विमुख करके उस धर्मराज ने आपकी सेना को चारों ओर से तीखे बाणों से मारा।

8.65.10

तावका हि माबाहो दुर्योधनपुरोगमाः ।
युधिष्ठिरं जिघृक्षन्तः सर्वसैन्यं समाक्षिपन् ॥ ८.६५.१० ॥

हे महाबाहो, दुर्योधन के नेतृत्व में आपके योद्धाओं ने युधिष्ठिर को पकड़ने की इच्छा से समस्त सेना पर आक्रमण किया।

8.65.11

दृष्टप्रभावांस्तान्मत्वा समवेतान्महारथान् ।
आजग्मुः सम्परीप्सन्तः पाण्डवेयं युधिष्ठिरम् ॥ ८.६५.११ ॥

उनका पराक्रम देखकर, एकत्र हुए महारथी पाण्डुपुत्र युधिष्ठिर की रक्षा की इच्छा से वहाँ आए।

8.65.12

नकुलः सहदेवश्च धृष्टद्युम्नश्च पार्षतः ।
अक्षौहिण्या परिवृतास्तेऽभ्यधावन्युधिष्टिरम् ॥ ८.६५.१२ ॥

नकुल, सहदेव और पार्षत धृष्टद्युम्न एक अक्षौहिणी सेना से घिरे हुए युधिष्ठिर की ओर दौड़े।

8.65.13

भीमसेनश्च नाराचैर्मृद्रंस्तव महारथान् ।
अभ्यधावदभिप्रेप्सू राजानं शत्रुभिर्वृतम् ॥ ८.६५.१३ ॥

भीमसेन ने नाराचों से आपके महारथियों को कुचलते हुए, शत्रुओं से घिरे राजा तक पहुँचने की इच्छा से धावा बोला।

8.65.14

तांस्तु सर्वान्महेष्वासान्कर्णो वैकर्तनो वृषा ।
शरवर्षेण महता प्रत्यवारयदागतान् ॥ ८.६५.१४ ॥

परन्तु वैकर्तन कर्ण ने उन सभी महान धनुर्धरों को, जो आगे बढ़ आए थे, बाणों की घोर वर्षा से रोक दिया।

8.65.15

शरौघान्विसृजन्तस्ते प्रेयन्तश्च कुञ्जरान् ।
न शेकुर्यत्नवन्तोऽपि राधेयं प्रतिवीक्षितुम् ॥ ८.६५.१५ ॥

बाणों की धाराएँ छोड़ते और हाथियों को आगे बढ़ाते हुए भी वे प्रयत्न करने पर भी राधेय कर्ण की ओर सीधे देख नहीं पाए।

8.65.16

तांश्च सर्वान्महेष्वासान्सर्वशस्त्रविशारदान् ।
महता शरवर्षेण राधेयः प्रत्यवारयत् ॥ ८.६५.१६ ॥

और राधेय ने उन सभी महान धनुर्धरों को, जो सभी शस्त्रों में निपुण थे, बाणों की महान वर्षा से रोक दिया।

8.65.17

दुर्योधनं च विंशत्या नाराचानां कृती बली ।
अविध्यत्तूर्णमभ्येत्य सहदेवो महीपतिम् ॥ ८.६५.१७ ॥

और कुशल एवं बलवान सहदेव ने शीघ्र आगे बढ़कर बीस नाराचों से दुर्योधन, उस महीपति, को बींध दिया।

8.65.18

स विद्धः सहदेवेन रराज बलसन्निधौ ।
प्रभिन्न इव मातङ्गो रुधिरेण परिप्लुतः ॥ ८.६५.१८ ॥

सहदेव से बिंधकर वह सेना के बीच ऐसे चमका, जैसे मद बहाता हुआ हाथी रक्त से लथपथ होकर चमकता है।

8.65.19

दृष्ट्वा तव सुतं तत्र गाढविद्धं सुतेजनैः ।
अभ्यधावद्दृढं क्रुद्धो राधेयो रथिनां वरः ॥ ८.६५.१९ ॥

तुम्हारे पुत्र को वहाँ तीखे बाणों से गहरे घायल देखकर, रथियों में श्रेष्ठ राधापुत्र कर्ण क्रोध में भरकर दृढ़ता से उसकी ओर दौड़ा।

8.65.20

दुर्योधनं तथा दृष्ट्वा शीघ्रमस्त्रमुदीर्य सः ।
अवधीत्पाण्डवानीकं पाञ्चालांश्चैव मारिष ॥ ८.६५.२० ॥

दुर्योधन को इस प्रकार देखकर उसने शीघ्र ही अस्त्र छोड़े और पाण्डव सेना तथा पांचालों का संहार कर डाला, हे मारिष।

8.65.21

ततो यौधिष्ठिरं सैन्यं वध्यमानं महात्मना ।
सहसा प्राद्रावद्राजन्मूतपुत्रशरार्दितम् ॥ ८.६५.२१ ॥

तब महात्मा के द्वारा मारी जाती हुई युधिष्ठिर की सेना, हे राजन्, सूतपुत्र के बाणों से पीड़ित होकर सहसा भाग खड़ी हुई।

8.65.22

विविधा विशिखास्तत्र सम्पतन्ति परस्परम् ।
भल्लाः पुङ्खसमाश्लिष्टाः सूतपुत्रधनुश्च्युताः ॥ ८.६५.२२ ॥

वहाँ विविध प्रकार के बाण एक-दूसरे पर गिरने लगे; सूतपुत्र के धनुष से छूटे, पंखों से युक्त भल्ल बाण भी।

8.65.23

अन्तरिक्षे शरौघाणां पततां च परस्परम् ।
सङ्घर्पेण महाराज पावकः समजायत ॥ ८.६५.२३ ॥

हे महाराज, आकाश में बाणों के समूह एक-दूसरे से टकराकर गिरते समय उनकी रगड़ से अग्नि प्रकट हो उठी।

8.65.24

तकतो दशदिशः कर्णः शलभैरिव यायिभिः ।
अभ्यघ्नंस्तरसा राजञ्शरैः परशरीरगैः ॥ ८.६५.२४ ॥

कर्ण ने अपने बाणों से दसों दिशाओं को ढक दिया, मानो उड़ते हुए टिड्डियों के झुंड हों; हे राजन्, वे बाण शत्रुओं के शरीरों में जा घुसे और उन्हें बलपूर्वक आहत किया।

8.65.25

रक्तचन्दनसन्दिग्धौ मणिहेमविभूषितौ ।
बाहू व्यत्यक्षिपत्कर्णः परमास्त्रं विदर्शयन् ॥ ८.६५.२५ ॥

लाल चंदन से लिप्त, मणियों और सोने से सजी दोनों भुजाओं को कर्ण ने हिलाया, परम अस्त्र का प्रदर्शन करते हुए।

8.65.26

ततः सर्वा दिशो राजन्सायकैर्विप्रमोहयन् ।
अपीडयद्भृशं कर्णो धर्मराजं युधिष्ठिरम् ॥ ८.६५.२६ ॥

फिर, हे राजन्, सभी दिशाओं को बाणों से भ्रमित करते हुए कर्ण ने धर्मराज युधिष्ठिर को अत्यंत पीड़ित किया।

8.65.27

ततः क्रुद्धो महाराज धर्मपुत्रो युधिष्ठिरः ।
निशितैरिषुभिः कर्णं पञ्चाशद्भिः समार्पयत् ॥ ८.६५.२७ ॥

फिर, हे महाराज, क्रोधित होकर धर्मपुत्र युधिष्ठिर ने कर्ण पर पचास तीक्ष्ण बाणों से प्रहार किया।

8.65.28

बाणान्धकारमभवत्तद्युद्धं घोरदर्शनम् ।
हाहाकारो महानासीत्तावकानां विशाम्पते ॥ ८.६५.२८ ॥

वह युद्ध बाणों के अंधकार से भर गया, देखने में भयावह था, और हे प्रभु, आपकी प्रजा में महान हाहाकार उठा।

8.65.29

वध्यमाने तदा सैन्ये धर्मपुत्रेण मारिष ।
सायकैर्विविधैस्तीक्ष्णैः कङ्कपत्रैः शिलाशितैः।
भल्लैरनेकैर्विविधैः शक्त्यृष्टिमुसलैरपि ॥ ८.६५.२९ ॥

तब हे मारिष, धर्मपुत्र के द्वारा सेना के वध किए जाते समय, विविध तीखे बाणों से — कंक पक्षी के पंखों वाले, पत्थर पर तेज़ किए हुए — अनेक प्रकार के भल्लों, शक्तियों, ऋष्टियों और मुसलों से (सेना पर प्रहार हुआ)।

8.65.30

यत्र यत्र स धर्मात्मा दुष्टां दृष्टिं व्यसर्जयत् ।
तत्र तत्र व्यशीर्यन्त तावका भरतर्षभ ॥ ८.६५.३० ॥

जहाँ-जहाँ वह धर्मात्मा अपनी प्रचंड दृष्टि डालते थे, वहीं-वहीं हे भरतर्षभ, आपके योद्धा बिखर जाते थे।

8.65.31

कर्णोऽपि भृशसङ्कुद्रो धर्मराजं युधिष्ठिरम् ।
नाराचैरर्धचन्द्रैश्च वत्सदन्तैश्च संयुगे ॥ ८.६५.३१ ॥

कर्ण भी अत्यन्त क्रोधित होकर युद्ध में धर्मराज युधिष्ठिर को नाराचों, अर्धचन्द्रों और वत्सदन्तों से (बाणों से) घायल करने लगा।

8.65.32

अमर्षी क्रोधनश्चैव रोषप्रस्फुरिताननः ।
सायकैरप्रमेयात्मा युधिष्ठिरमभिद्रवत् ॥ ८.६५.३२ ॥

असहिष्णु और क्रोधी, रोष से काँपते मुख वाला वह अप्रमेय आत्मा (कर्ण) बाणों से युधिष्ठिर पर टूट पड़ा।

8.65.33

युधिष्ठिरश्चापि स तं स्वर्णपुङ्खैः शितैः शरैः ॥ ८.६५.३३ ॥

और युधिष्ठिर ने भी उस (कर्ण) को स्वर्णपंखों वाले तीखे बाणों से (प्रहार किया)।

8.65.34

प्रहसन्निव तं कर्णः कङ्कपत्रैः शिलाशितैः ।
उरस्यविध्यद्राजानं कुन्तीपुत्रं युधिष्ठिरम् ॥ ८.६५.३४ ॥

कर्ण ने मानो हँसते हुए, शिला पर तेज किए गए कंक-पंखों वाले बाणों से कुन्तीपुत्र राजा युधिष्ठिर की छाती को बेध दिया।

8.65.35

स पीडितो भृशं तेन धर्मराजो युधिष्ठिरः ।
उपविश्य रथोपस्थे सूतं याहीत्यनोदयत् ॥ ८.६५.३५ ॥

उससे अत्यन्त पीड़ित होकर धर्मराज युधिष्ठिर रथ के तल में बैठ गए और सारथी को "चलो" कहकर आगे बढ़ने को प्रेरित किया।

8.65.36

अक्रोशन्त ततः सर्वे धार्तराष्ट्राः सराजकाः ।
गृह्णीध्वमिति राजानमभ्यधावन्त सर्वशः ॥ ८.६५.३६ ॥

तब सभी धृतराष्ट्र-पुत्र और उनके राजा चिल्लाने लगे, "पकड़ो इसे!" और चारों ओर से राजा (युधिष्ठिर) की ओर दौड़ पड़े।

8.65.37

ततः शताः सप्तदश केकयानां प्रहारिणाम् ।
पञ्चालैः सहिता राजन्धार्तराष्ट्रान्न्यवारयन् ॥ ८.६५.३७ ॥

तब केकय वंश के सत्रह सौ प्रहारक योद्धाओं ने पांचालों के साथ मिलकर, हे राजन, धृतराष्ट्र के पुत्रों को रोक दिया।

8.65.38

तस्मिन्सुतुमुले युद्धे वर्तमाने जनक्षये ।
दुर्योधनश्च भीमश्च समेयातां महाबलौ ॥ ८.६५.३८ ॥

उस अत्यंत भीषण युद्ध में, जब जनसंहार चल रहा था, महाबली दुर्योधन और भीम एक-दूसरे के सामने आ गए।