महाभारत · अध्याय 8.95
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
8.95.1
तौ शङ्खभेरीनिनदे समृद्धे ।
समीयतुः श्वेतहयौ नराग्र्यौ।
वैकर्तनः सूतपुत्रोऽर्जुनश्च ।
दुर्मन्त्रिते ते ससुतस्य राजन् ॥ ८.९५.१ ॥
शङ्ख और भेरियों के समृद्ध घोष के बीच श्वेत अश्वों वाले वे दोनों नरश्रेष्ठ, वैकर्तन कर्ण और अर्जुन, आमने-सामने आ गए। हे राजन्, यह आपके और आपके पुत्रों के दुर्मन्त्र का फल है।
8.95.2
आशीविषावग्निमिवोत्सृजन्तौ ।
तथा मुखाभ्यामभिनिः श्वसन्तौ।
यशस्विनौ जज्वलतुर्मृधे तदा ।
घृतावसिक्ताविव हव्यवाहौ ॥ ८.९५.२ ॥
विषधर सर्पों के समान अग्नि उगलते हुए, मुखों से फुफकारते हुए, वे दोनों यशस्वी उस समय युद्ध में जलने लगे, मानो घी से सींची गई दो हविवाहक अग्नियाँ हों।
8.95.3
यथा गजौ हैमवतौ प्रभिन्नौ ।
प्रवृद्धदन्ताविव वासितार्थे।
तथा समाजग्मतुरुग्रवीर्यौ ।
धनञ्जयश्चाधिरथिश्च वीरौ ॥ ८.९५.३ ॥
जैसे हिमालय के दो मदमत्त हाथी, बढ़े हुए दाँतों वाले, किसी हथिनी की कामना में भिड़ जाते हैं, वैसे ही उग्र पराक्रम वाले वे दोनों वीर, धनंजय और अधिरथपुत्र कर्ण, आमने-सामने आ गए।
8.95.4
बलाहकेनेव महाबलाहको ।
यदृच्छया वा गिरिणा यथा गिरिः।
तथा धनुर्ज्यातलनेमिनिःस्वनौ ।
समीयतुस्ताविषुवर्षवर्षिणौ ॥ ८.९५.४ ॥
जैसे दो महामेघ बादल से टकराते हैं, या जैसे पर्वत किसी पर्वत से टकरा जाए, वैसे ही धनुष की डोरी और धनुष-किनारे के घोष करते हुए वे दोनों, बाणों की वर्षा बरसाते, आपस में मिल गए।
8.95.5
शरास्त्रशक्त्यृष्टिगदासिसर्पौ ।
रोषानिलोद्वूतमहोर्मिमालौ।
यथाऽचलौ द्वौ चलतस्तथा तौ ।
यथाऽर्णवौ चाशु चतुर्युगान्ते ॥ ८.९५.५ ॥
बाण, अस्त्र, शक्ति, ऋष्टि, गदा और तलवार रूपी सर्पों वाले, क्रोध की वायु से उठी महान लहरों की मालाओं वाले वे दोनों, जैसे दो अचल पर्वत चलने लगें, और जैसे चारों युगों के अन्त में दो समुद्र शीघ्र ही उमड़ पड़ें, वैसे ही टकरा गए।
8.95.6
प्रवृद्धशृङ्गद्रुमवीरुदोषधी ।
प्रवृद्वनानाविधनिर्झरौघौ।
यथाऽचलौ वा चलितौ महाजलै… ।
स्तथा महास्त्रैरितरेतरं हतः ॥ ८.९५.६ ॥
बढ़े हुए शिखरों, वृक्षों, लताओं और औषधियों वाले, बढ़ी हुई अनेक प्रकार की झरनों की धाराओं वाले दो पर्वतों के समान, या जल की महान धाराओं से हिलाए गए दो पर्वतों के समान, वैसे ही दोनों महान अस्त्रों से एक-दूसरे को आहत कर रहे थे।
8.95.7
स सन्निपातो रथयोर्महानभू… ।
त्सुरेशवैरोचनयोर्यथा पुरा।
शरैर्विनुन्नाश्वनियन्तृदेहयोः ।
सुदुःसहास्त्रैः परिभिन्नदेहयोः ॥ ८.९५.७ ॥
उन दोनों रथों का वह महान संघर्ष हुआ, जैसा पूर्वकाल में देवताओं के राजा और वैरोचन (बलि) के बीच हुआ था। बाणों से जिनके घोड़े और सारथियों के शरीर छिन्न-भिन्न हो गए, और अत्यंत असहनीय अस्त्रों से जिनके शरीर विदीर्ण हो गए।
8.95.8
प्रभूतपद्मोत्पलमत्स्यकच्छपौ ।
महाहदौ पक्षिगणानुनादितौ।
सुसन्निकृष्टावनिलोद्धतौ यथा ।
तथा रथौ तौ ध्वजिनौ समीयतुः ॥ ८.९५.८ ॥
कमल, नीलकमल, मछलियों और कछुओं से भरे, पक्षियों के समूह से गूँजते, दो महान सरोवरों के समान, जो हवा से उद्वेलित होकर पास-पास आ जाते हैं, वैसे ही वे दोनों ध्वजाओं वाले रथ परस्पर भिड़ गए।
8.95.9
उभौ महेन्द्रस्य समानविक्रमा… ।
वुभौ महेन्द्रप्रतिमौ महारथौ।
महेन्द्रवज्रप्रतिमैश्च सायकै… ।
र्महेन्द्रवृत्राविव सम्प्रजघ्नतुः ॥ ८.९५.९ ॥
दोनों महेंद्र (इंद्र) के समान पराक्रम वाले, दोनों इंद्र के तुल्य महारथी, इंद्र के वज्र के समान बाणों से, मानो महेंद्र और वृत्र ने एक-दूसरे पर प्रहार किया हो।
8.95.10
सनागपत्त्यश्वरथे उभे बले ।
विचित्रवर्माभरणाम्बरायुधे।
चकम्पतुश्चोन्नदतुश्च विस्मया… ।
द्धरा वियच्चार्जुनकर्णसङ्गमे ॥ ८.९५.१० ॥
हाथी, पैदल सैनिक, घोड़े और रथों सहित दोनों सेनाएँ, विचित्र कवच, आभूषण, वस्त्र और आयुधों वाली, काँप उठीं और चिल्ला उठीं; आश्चर्य से पृथ्वी और आकाश भी, अर्जुन और कर्ण के उस संगम पर।
8.95.11
भुजाः सवस्त्राङ्गुलयः समुच्छ्रिताः ।
ससिंहनादैर्हृषितैर्दिदृक्षुभिः।
यदाऽर्जुनं मत्त इव द्विपो द्विपं ।
समभ्ययादाधिरथिर्जिघांसया ॥ ८.९५.११ ॥
जब अधिरथपुत्र कर्ण, वस्त्रों से ढकी उँगलियों वाली भुजाएँ उठाए, सिंहनाद करते हर्षित और देखने को उत्सुक लोगों के बीच, मदमत्त हाथी जैसे दूसरे हाथी पर, वध की इच्छा से अर्जुन की ओर बढ़ा।
8.95.12
उदक्रोशन्सोमकास्तत्र पार्थं ।
त्वरस्व याह्यर्जुन भिन्धि कर्णम्।
छिन्ध्यस्य मूर्धानमलं चिरेण ।
श्रद्धां च राज्याद्वृतराष्ट्रसूनोः ॥ ८.९५.१२ ॥
वहाँ सोमकों ने पार्थ को पुकारकर कहा, 'अर्जुन, शीघ्र आगे बढ़ो, कर्ण को बींधो, इसका सिर देर किए बिना काट दो, और धृतराष्ट्र के पुत्र की राज्य पाने की आशा तोड़ दो।'
8.95.13
तथाऽस्माकं बहवस्तत्र योधाः ।
कर्णं तथा याहि याहीत्यवोचन्।
जह्यर्जुनं कर्ण ततः सुदीनाः ।
पुनर्वनं यान्त्वचिराय पार्थाः ॥ ८.९५.१३ ॥
वैसे ही हमारे वहाँ के बहुत से योद्धा बोले, 'कर्ण, आगे बढ़ो, आगे बढ़ो! अर्जुन को मारो, कर्ण!' तब अत्यंत दुखी पार्थ शीघ्र ही फिर से वन को चले जाएँ।
8.95.14
कर्णोऽथ पूर्वं दशभिः पृषत्कै… ।
र्गाण्डीवधन्वानमविध्यदाशु।
जघान तं चापि ततः किरीटी ।
शरैस्तदाष्टादशभिः सुमुक्तैः ॥ ८.९५.१४ ॥
तब कर्ण ने पहले दस बाणों से…गाण्डीव धनुर्धर को शीघ्र बींधा। फिर किरीटी ने भी उसे मारा और तब अठारह भली प्रकार छोड़े गए बाणों से।
8.95.15
पुनश्च कर्णस्त्वरितोऽपि पार्थं ।
रथेषुभिस्तं दशभिर्जघान।
तं चापि पार्थो दशभिः शिताग्रैः ।
कक्ष्यान्तरे तीक्ष्णमुखैरविध्यत् ॥ ८.९५.१५ ॥
फिर कर्ण ने भी शीघ्रता से पार्थ पर रथ-बाणों से दस बाणों द्वारा उन पर प्रहार किया।
8.95.16
कर्णस्ततो भारत साम्पराये ।
घोरेऽतिवेलं रणसंविमर्दी।
जघान पार्थं नवभिः शिताग्रैः ।
कक्ष्यान्ते नागमिव प्रभिन्नम् ॥ ८.९५.१६ ॥
फिर हे भारत, उस भयानक युद्ध में कर्ण ने, जो रण को अत्यधिक रौंदने वाला था, पार्थ को नौ तीक्ष्ण बाणों से मारा, जैसे मदमत्त हाथी को उसकी बगल में।
8.95.17
ततोऽपराभ्यां युधि सूतपुत्रो ।
द्वाभ्यां क्षुराभ्यां हरिमाशुकारी।
समाजघान त्वरया महात्मा ।
यथा सुरेन्द्रं नमुचिः प्रसह्य ॥ ८.९५.१७ ॥
फिर युद्ध में सूतपुत्र ने दो और क्षुर बाणों से, शीघ्रता से काम करने वाले उस महात्मा ने हरि (घोड़े) पर प्रहार किया, जैसे नमुचि ने बलपूर्वक सुरेन्द्र पर।
8.95.18
तं पाण्डवः पञ्चभिरायसाग्रै… ।
राकर्णपूर्णैर्निजघान कर्णम्।
ते शोणितं तस्य पपुस्तदानीं ।
कालस्य दूता इव पार्थबाणाः ॥ ८.९५.१८ ॥
पाण्डुपुत्र ने लोहे के अग्रभाग वाले पाँच बाणों से…, कान तक खींचे गए बाणों से कर्ण को मार गिराया। तब उन बाणों ने उसका रक्त पिया, मानो काल के दूत हों, पार्थ के बाण।
8.95.19
कर्णोऽपि पार्थं सह वासुदेवं ।
समाचिनोद्भारत वत्सदन्तैः।
परस्परं तौ विशिखैः प्रमुक्तै… ।
स्ततक्षतुः सूतपुत्रोऽर्जुनश्च ॥ ८.९५.१९ ॥
कर्ण ने भी पार्थ को वासुदेव के साथ, हे भारत, बछड़े-दाँत वाले बाणों से ढक दिया। एक-दूसरे पर छोड़े गए बाणों से… सूतपुत्र कर्ण और अर्जुन ने एक-दूसरे को घायल कर दिया।
8.95.20
परस्परं छिद्रदिदृक्षया च ।
सुभीममभ्याययतुः प्ररुष्टौ ॥ ८.९५.२० ॥
एक-दूसरे में छिद्र देखने की इच्छा से, और अत्यन्त क्रुद्ध होकर वे दोनों अत्यन्त भयंकर रूप से एक-दूसरे की ओर बढ़े।
8.95.21
ततोऽस्त्रमाग्नेयममित्रतापनं ।
मुमोच कर्णाय सुरेश्वरात्मजः।
धनञ्जयात्संयुगमूर्ध्नि निःसृतं ।
तदा प्रजज्वाल तदस्त्रमुत्तमम् ॥ ८.९५.२१ ॥
तब शत्रुओं को तपाने वाले, सुरेश्वर (इन्द्र) के पुत्र (अर्जुन) ने कर्ण पर आग्नेय अस्त्र छोड़ा। धनञ्जय द्वारा युद्ध के मोर्चे पर छोड़ा गया वह उत्तम अस्त्र तब प्रज्वलित हो उठा।
8.95.22
समीक्ष्य कर्णो ज्वलनास्त्रमुद्यतं ।
स वारुणं तत्प्रशमार्थमाहवे।
समुत्सृजत्सूतपुत्रः प्रतापवान् ।
स तेन वह्निं शमयाञ्चकार ॥ ८.९५.२२ ॥
कर्ण ने उठाए हुए आग्नेय अस्त्र को देखकर, युद्ध में उसे शान्त करने के लिए, उस पराक्रमी सूतपुत्र ने वरुण-सम्बन्धी अस्त्र छोड़ा और उसी से उस अग्नि को शान्त कर दिया।
8.95.23
वलाहकास्त्रेण दिशस्तरस्वी ।
चकार सर्वास्तिमिरेण संवृताः।
अपावहन्मेघगणांस्ततस्तान् ।
समीरणास्त्रेण समीरितेन ॥ ८.९५.२३ ॥
उस स्वर्ती (तीव्र) वीर ने वलाहक अस्त्र से सभी दिशाओं को अन्धकार से ढक दिया; फिर समीरण अस्त्र से प्रेरित होकर उसने उन मेघसमूहों को दूर हटा दिया।
8.95.24
ततः सोऽस्त्रं दयितं देवराज्ञः ।
प्रादुश्चक्रे वज्रममित्रतापनः।
गाण्डीवज्या विमृशंश्चातिमन्यु… ।
र्धनञ्जयः शत्रुसङ्घप्रमाथी ॥ ८.९५.२४ ॥
तब शत्रुओं को तपाने वाले उस (अर्जुन) ने देवराज (इन्द्र) का प्रिय वज्र नामक अस्त्र प्रकट किया। गाण्डीव की प्रत्यंचा से विचार करते हुए, अत्यन्त क्रुद्ध, शत्रुसमूहों का संहार करने वाले धनञ्जय ने ऐसा किया।
8.95.25
नाराचनालीकवराहकर्णा ।
गाण्डीवतः प्रादुरासन्सुतीक्ष्णाः।
सहस्रशो वज्रसमानवेगा… ।
स्ते सर्वतः पर्यधावन्त घोराः ॥ ८.९५.२५ ॥
गाण्डीव से नाराच, नालीक और वराहकर्ण नामक अत्यंत तीखे बाण निकले। हज़ारों की संख्या में, वज्र के समान वेग वाले… वे भयंकर बाण सब ओर दौड़ पड़े।
8.95.26
पार्थेषवः कर्णरथं विलग्ना ।
अधोमुखाः पक्षिगणा दिनान्ते।
निशानिकेतार्थमिवाशु वृक्षं ।
जग्राह तान्सूतपुत्रः पृषत्कैः ॥ ८.९५.२६ ॥
पार्थ के बाण कर्ण के रथ से जा लगे, नीचे की ओर मुख किए हुए, जैसे दिन के अंत में रात्रि-बसेरे के लिए पक्षियों के झुंड शीघ्र ही वृक्ष को पकड़ते हैं। सूतपुत्र ने उन बाणों को अपने बाणों से पकड़ लिया।
8.95.27
क्षिप्तांस्तथा पाण्डवबाणसङ्घा… ।
नमृष्यमाणस्य धनञ्जयस्य।
रणाजिरे त्वन्तकतुल्यकर्मा ।
वैकर्तनो रोषपरीतचेताः ॥ ८.९५.२७ ॥
पाण्डव-बाणों के समूह भी इसी प्रकार छोड़े गए। परन्तु धनञ्जय के उस असहनीय (आक्रमण) से युद्धभूमि में, यमराज के समान कर्म वाले, रोष से घिरे चित्त वाले वैकर्तन (कर्ण) ने…
8.95.28
ज्योतिष्प्रभां यद्वदुपागतः स… ।
न्दिवाकरो नाशयते क्षणेन।
पार्थस्य तान्बाणगणान्समग्रा… ।
न्व्यनाशयद्युध्यत एव कर्णः ॥ ८.९५.२८ ॥
जैसे सूर्य … प्रकाश की ज्योति के समीप आकर क्षण भर में नष्ट कर देता है, वैसे ही युद्ध करते हुए कर्ण ने पार्थ के उन सभी बाण-समूहों को नष्ट कर दिया।
8.95.29
रोषात्प्रदीप्तः सुमहाविमर्दे ।
भीमस्ततोऽक्रुध्यददीनसत्वः।
पाणिं स्वपाणौ स विनिष्पिष्य रोषा… ।
दमर्षितो वाक्यमुवाच पार्थम् ॥ ८.९५.२९ ॥
तब महान संघर्ष में क्रोध से जलते हुए, अदीन पराक्रम वाले भीम ने क्रोधित होकर अपने हाथ पर हाथ रगड़ा, और असहनशीलता से भरकर पार्थ से यह वचन कहा।
8.95.30
त्वां सूतपुत्रो नु कथं किरीटि… ।
न्रथेषुभिर्हन्ति शिताग्रधारैः।
धृत्या हि भूतानि ययाऽजयस्त्वं ।
ग्रासं ददत्खाण्डवे पावकाय ॥ ८.९५.३० ॥
सूतपुत्र तुम्हें किस प्रकार किरीटी… (अर्जुन) को तीखी धार वाले बाणों से मार डालेगा? जिस धैर्य से तुमने भूतों को जीता, वह धैर्य ही तुम्हें जीत गया, जब तुमने खाण्डव में अग्नि को आहुति दी।
8.95.31
धृत्या तया सूतपुत्रं जहि त्व… ।
महं वैनं गदया पोथयिष्ये।
समेत्य पार्थं सुनृशंसवादी ।
जीवन्नायं यास्यति कालपक्वः ॥ ८.९५.३१ ॥
उसी धैर्य से तुम सूतपुत्र को मार डालो… मैं इसे गदा से चूर-चूर कर दूँगा। पार्थ से मिलकर यह क्रूर बोलने वाला, काल से पका हुआ, जीवित नहीं लौटेगा।