महाभारत · अध्याय 8.97
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
8.97.1
ततोऽपयाताः शरपातमात्रमवस्थिता वै कुरवो नरेन्द्र ।
विद्युत्प्रकाशं ददृशुः समन्ताद्धनञ्जयास्त्रं समुदीर्यमाणम् ॥ ८.९७.१ ॥
बाणाच्या टप्प्याबाहेर मागे सरून उभे राहिलेल्या कौरवांनी, हे नरेंद्रा, धनंजयाचे अस्त्र विजेसारख्या प्रकाशाने चोहोबाजूंनी सोडले जाताना पाहिले.
8.97.2
ततोऽग्रसत्सूतपुत्रोऽर्जुनस्य वियद्गतं घोरतरं शरैस्तत् ।
क्रुद्धेन पार्थेन शरं विसृष्टं वधाय कर्णस्य महाविमर्दे ॥ ८.९७.२ ॥
तेव्हा सूतपुत्राने, क्रुद्ध पार्थाने महायुद्धात कर्णाच्या वधासाठी सोडलेले, आकाशातून जाणारे अत्यंत भयंकर बाण आपल्या बाणांनी अडवले.
8.97.3
उदीर्यमाणं स्म कुरुन्दहन्तं सुवर्णपुङ्खैर्विशिखैर्ममर्द ।
कर्णस्त्वमोघेष्वसनं दृढज्यं विस्फारयित्वा विसृजञ्छरौघान ॥ ८.९७.३ ॥
कुरूंना जाळत असा उसळणाऱ्या त्या बाणाला कर्णाने सोन्याच्या पिसांच्या बाणांनी दडपले; अचूक धनुष्य दृढ प्रत्यंचेसह पूर्ण ओढून बाणांचे लोंढे सोडले.
8.97.4
रामादुपात्तेन महामहिम्ना ह्याथर्वणेनारिविनाशनेन ।
तदर्जुनास्त्रं व्यघमद्दहन्तं पार्थ च वाणैर्निशितैरविध्यत् ॥ ८.९७.४ ॥
परशुरामाकडून प्राप्त झालेल्या, महामहिम, शत्रुनाशक आथर्वण अस्त्राने त्याने अर्जुनाचे जळणारे अस्त्र चिरडले; तीक्ष्ण बाणांनी पार्थालाही विंधले.
8.97.5
ततो विमर्दः सुमहान्वभूव तत्रार्जुनस्याधिरथेश्च राजन् ।
अन्योन्यमासादयतोः पृषत्कैर्विषाणघातैर्द्विपयोरिवाजौ ॥ ८.९७.५ ॥
मग, हे राजा, तेथे अर्जुन आणि अधिरथपुत्र कर्ण यांच्यात मोठी झटापट झाली; युद्धात दोन हत्ती सुळ्यांच्या प्रहाराने भिडावेत तसे ते बाणांनी एकमेकांवर भिडले.
8.97.6
ततोऽस्त्रसंघातसमावृतं तदा बभूव राजंस्तुमुलं रणाजिरम् ।
य्त्कर्णपार्थै शरवृष्टिसङ्घैर्निरन्तरं चक्रतुरम्बरं तदा ॥ ८.९७.६ ॥
तेव्हा, हे राजा, अस्त्रांच्या समूहांनी झाकलेले ते रणांगण भयंकर कोलाहलाने भरून गेले; कर्ण आणि पार्थ यांनी बाणवर्षावांच्या समूहांनी सतत आकाश व्यापून टाकले.
8.97.7
ततो जालं वाणमयं महान्तं सर्वेऽद्राक्षुः कुरवः सोमकाश्च ।
नान्यं च भूतं ददृशुस्तदा ते बाणान्धकारे तुमुलेऽथ किंचित् ॥ ८.९७.७ ॥
तेव्हा कौरव आणि सोमकांनी बाणांनी विणलेले एक मोठे जाळे पाहिले; बाणांच्या अंधारात आणि गोंधळात त्यांना दुसरे काहीही दिसले नाही.
8.97.8
तौ सन्दधानावनिशं च राजन् समस्यन्तौ चापि शराननेकान् ।
सन्दर्शयेतां युधि मार्गान्दिचित्रा न्धनुर्धरौ तौ विविधैः कृतास्त्रैः ॥ ८.९७.८ ॥
हे राजा, ते दोघे सतत बाण लावून सोडत राहिले; युद्धात त्यांनी अनेक बाण सोडून विचित्र मार्ग दाखवले — ते दोन धनुर्धर विविध अस्त्रांत निपुण होते.
8.97.9
तयोरेवं युध्यतोराजिमध्ये सूतात्मजोऽभूदधिकः कदाचित् ।
पार्थः कदाचित्त्वधिकः किरीटी वीर्यास्त्रमायाबलपौरुषेण ॥ ८.९७.९ ॥
अशा प्रकारे रणांगणाच्या मध्यभागी ते दोघे लढत असताना, कधी सूतपुत्र अधिक ठरे, तर कधी किरीटी पार्थ अधिक ठरे — पराक्रम, अस्त्र, माया, बल आणि पौरुषाने.
8.97.10
दृष्ट्वा तयोस्तं युधि संप्रहारं परस्परस्यान्तरमीक्षमाणयोः ।
घोरं तयोर्दुर्विषहं रणेऽन्यैर्योधाः सर्वे विस्मयमभ्यगच्छन् ॥ ८.९७.१० ॥
एकमेकांच्या चुका शोधणाऱ्या त्या दोघांचा तो भयंकर, असह्य असा युद्ध-प्रहार पाहून, रणांगणातील इतर सर्व योद्धे आश्चर्यचकित झाले.
8.97.11
ततो भूतान्यन्तरिक्षस्थितानि तौ कर्णपार्थै प्रशशंसुर्नरेन्द्र ।
भोः कर्ण साध्वर्जुन साधु चेति वियत्सु वाणी श्रूयते सर्वतोपि ॥ ८.९७.११ ॥
तेव्हा आकाशात स्थित असलेले प्राणी, हे नरेंद्रा, त्या दोघांची — कर्ण आणि पार्थ — प्रशंसा करू लागले. "अहो कर्ण, छान! अर्जुन, छान!" अशी वाणी आकाशात सर्व बाजूंनी ऐकू येत होती.
8.97.12
तस्मिन्विमर्दे रथवाजिनागैस्तदाऽभिघातैर्दलिते हि भूतले ।
ततस्तु पातालतले शयानो नागोऽश्वसेनः कृतवैरोऽर्जुनेन ॥ ८.९७.१२ ॥
त्या युद्धाच्या गर्दीत, रथ, घोडे आणि हत्ती यांच्या आघातांनी भूतल चिरडले गेले तेव्हा, पाताळतळात झोपलेला नाग अश्वसेन, ज्याने अर्जुनाशी वैर धरले होते, तो तेथे होता.
8.97.13
राजंस्तदा खाण्डवदाहमुक्तो विवेश कोपाद्वसुधातले यः ।
अथोत्पपातोर्ध्वगतिर्जवेन सन्दृश्य कर्णार्जुनयोर्विमर्दम् ॥ ८.९७.१३ ॥
हे राजा! तेव्हा खांडवदाहातून वाचून क्रोधाने पृथ्वीत शिरलेला जो नाग होता, त्याने कर्ण आणि अर्जुन यांचा तो संघर्ष पाहिला आणि वेगाने वर उसळला.
8.97.14
अयं हि कालेस्य दुरात्मनो वै पार्थस्य वैरप्रतियातनाय ।
सञ्चिन्त्य तूर्ण प्रविवेश चैव कर्णस्य राजन्शररुपधारी ॥ ८.९७.१४ ॥
"हा तो वेळ आली आहे या दुरात्म्याने पार्थाशी केलेल्या वैराचा सूड घेण्याची" असा विचार करून, हे राजा, बाणाचे रूप धारण करून तो तत्काळ कर्णात शिरला.
8.97.15
ततोस्रसङ्घातसमाकुलं तदा बभूव जन्यं विततांशुजालम् ।
तत्कर्णपार्थौ शरसङ्घ्वृष्टिभिर्निरन्तरं चक्रतुरंबरं तदा ॥ ८.९७.१५ ॥
तेव्हा रक्ताच्या प्रवाहांनी भरलेली ती रणभूमी पसरलेल्या किरणजालासारखी झाली. तेव्हा कर्ण आणि पार्थ यांनी बाणसमूहांच्या वर्षावाने सतत आकाश भरून टाकले.
8.97.16
तद्वाणजालैकमयं महान्तं सर्वेऽत्रसन्कुरवः सोमकाश्च ।
नान्यत्किञ्चिद्ददृशुः सम्पतद्वै बाणान्धकारे तुमुलेऽतिमात्रम् ॥ ८.९७.१६ ॥
त्या बाणांच्या जाळ्याने बनलेला तो प्रचंड अंधार पाहून कौरव आणि सोमक सर्व घाबरले. बाणांच्या भयंकर अंधारात खाली पडणारे बाण वगळता त्यांना काहीच दिसले नाही.
8.97.17
ततस्तौ पुरुषव्याघ्रौ सर्वलोकधनुर्धरौ ।
त्यक्तप्राणौ रणे वीरौ युध्दश्रममुपागतौ ॥ ८.९७.१७ ॥
तेव्हा मनुष्यांमधील व्याघ्र, सर्व लोकांतील धनुर्धर ते दोन वीर रणात प्राणाची पर्वा न करता युद्धश्रमाने थकले.
8.97.18
समुत्क्षेपैर्वीक्षमाणौ सिक्तौ चन्दनवारिणा ।
सवालव्यजनैर्दिव्यैर्दिविस्थैरप्सरोगणैः ।
शक्रसूर्यकराब्जाभ्यां प्रमार्जितमुखावुभौ ॥ ८.९७.१८ ॥
चंदनमिश्रित पाण्याने शिंपडलेले, चामरे व दिव्य व्यजनांनी वारा घातलेले, आकाशात उभ्या असलेल्या अप्सरांच्या समूहांनी पाहिलेले, इंद्र व सूर्याच्या कमलहातांनी मुख पुसलेले ते दोघे.
8.97.19
कर्णोऽथ पार्थ न विशेषयद्यदा भृशं च पार्थेन शराभितप्तः ।
ततस्तु वीरः शरविक्षताङ्गो दघ्रे मनो ह्येकशयस्य तस्य ॥ ८.९७.१९ ॥
अर्जुनाने बाणांनी अतिशय पीडा दिल्यावर कर्णाला अर्जुनाला वेगळे ओळखता आले नाही. तेव्हा बाणांनी जखमी शरीराच्या त्या वीराने आपले मन त्या एकाच शय्येवर स्थिर केले.
8.97.20
ततो रिपुघ्नं समधत्त कर्णः सुसंचितं सर्पमुखं ज्वलन्तम् ।
रौद्रं शरं सन्नतमुग्रघौतं पार्थार्थमित्येव चिराभिगुप्तम् ॥ ८.९७.२० ॥
मग कर्णाने शत्रूंचा नाश करणारा, उत्तम सिद्ध केलेला, सर्पमुखी, प्रज्वलित, भयंकर, वाकवलेला, तीव्रपणे धार लावलेला, अर्जुनासाठीच दीर्घकाळ जपून ठेवलेला तो बाण धनुष्यावर चढवला.
8.97.21
सदार्चितं चन्दनचूर्णशायितं सुवर्णतूणीरशयं महार्चिषम् ।
आकर्णपूर्ण विचकर्ष कर्णो विमोक्तुकामः शरमुग्रवेगम् ॥ ८.९७.२१ ॥
सदा पूजित, चंदनचूर्णावर विसावलेला, सुवर्ण भात्यात शयन करणारा, महान तेजस्वी तो बाण; कर्णाने कानापर्यंत ओढला, तो सोडण्याच्या इच्छेने, उग्र वेगाचा बाण.
8.97.22
प्रदीप्तमैरावतवंशसंभवं शिरो जिहीर्षुर्युधि सव्यसाचिनः ।
ततः प्रजज्वाल दिशो नमश्च उल्काश्च घोराः शतशः प्रपेतुः ॥ ८.९७.२२ ॥
ऐरावतवंशात जन्मलेला, प्रज्वलित तो (बाण) युद्धात सव्यसाचीचे (अर्जुनाचे) मस्तक हरण करू इच्छित होता; तेव्हा दिशा व आकाश पेटले, शेकडो भयंकर उल्का कोसळल्या.
8.97.23
तस्मिस्तु नागे धनुषि प्रयुक्ते हाहाकृता लोकपालाः सशक्राः ॥ ८.९७.२३ ॥
तो नागबाण धनुष्यावर योजला गेला तेव्हा शक्रासह लोकपाल 'हाय हाय' करू लागले.
8.97.24
स सूतपुत्रस्तमपाङ्गदेशे अवाड्मुखं संधयति स्म रोषात् ।
न तं स्म जानाति महानुभावमपङ्गदेशेऽभिनिविष्टमाजौ ॥ ८.९७.२४ ॥
त्या सूतपुत्राने रागाने ते — अधोमुख बाण — डोळ्याच्या कोपऱ्यावर लावले; युद्धात डोळ्याच्या कोपऱ्यात स्थिरावलेल्या त्या महानुभावाला त्याने ओळखले नाही.
8.97.25
न चापि तं बुबुधे सूतपुत्रो बाणे प्रविष्टं योगबलेन नागम् ।
दशशतनयनोऽहिं दृश्य बाणे प्रविष्टं निहत इति सुतो मे स्रस्तगात्रो बभूव ।
जलजकुसुमयोनिः श्रेष्ठभावो जितात्मा त्रिदशपतिमवोचन्मा व्यथिष्ठा जये श्रीः ॥ ८.९७.२५ ॥
सूतपुत्राला योगबलाने बाणात प्रविष्ट झालेला तो नाग कळला नाही. सहस्रनेत्र इंद्राने नाग बाणात प्रविष्ट झालेला पाहून, 'माझा पुत्र मारला गेला' असे म्हणत गलितगात्र झाला. तेव्हा कमलजन्मा ब्रह्मदेव, श्रेष्ठ स्वभावाचे व जितात्मा, इंद्राला म्हणाले: 'व्यथित होऊ नकोस; जयात श्री असते.'
8.97.26
ततोऽब्रवीन्मद्रराजो महात्मा दृष्ट्वा कर्ण प्रहितेषुं तमुग्रम् ।
ग्रीवायतः कर्ण न् संहितोऽयं समीक्ष्य संधत्स्व शरं परध्नम् ॥ ८.९७.२६ ॥
तेव्हा महात्मा मद्रराज कर्णाने सोडलेला तो भयंकर बाण पाहून म्हणाला, "कर्णा, हा मान लक्ष्य करून येत आहे; हे पाहून शत्रुनाशक बाण लावा."
8.97.27
अथाब्रवीत्क्रोधसंरक्तनेत्रो मद्राधिपं सूतपुत्रो मनस्वी ।
न संधत्ते द्विः शरं शल्य कर्णो न मादृशा जिह्ययुध्दा भवन्ति ॥ ८.९७.२७ ॥
तेव्हा क्रोधाने लाल डोळ्यांचा मनस्वी सूतपुत्र मद्रराजाला म्हणाला, "शल्या, कर्ण दोनदा बाण लावत नाही; माझ्यासारखे वाकड्या युद्धाने लढत नाहीत."
8.97.28
इतिदमुक्त्वा विससर्ज तं शरं प्रयत्नतो वर्षगणाभिपूजितम् ।
हतोसि रे फल्गुन इत्यधिक्षिपन्नुवाच चोच्चैर्गिरमूर्जितां वृषः ॥ ८.९७.२८ ॥
असे म्हणून त्याने अनेक वर्षे पूजिलेला तो बाण पूर्ण प्रयत्नाने सोडला; "अरे फाल्गुना, तू मारला गेलास!" असे तिरस्काराने म्हणत त्या वृषभ-वीराने मोठ्या आवाजात गर्जना केली.
8.97.29
स सायकः कर्णभुजप्रसृष्टो हुताशनार्कप्रतिमः सुघोरः ।
गुणच्युतः कर्णधनुः प्रमुक्तो वियद्गतः प्राज्वलदन्तरिक्षे ॥ ८.९७.२९ ॥
कर्णाच्या बाहूतून सुटलेला तो बाण अग्नी आणि सूर्यासारखा अत्यंत भयंकर होता; कर्णाच्या धनुष्याच्या दोरीतून सुटून आकाशात जाऊन अंतरिक्षात प्रज्वलित झाला.
8.97.30
तमापतन्तं ज्वलितं निरीक्ष्य वियद्गतं वृष्णिकुलप्रवीरः ।
रथस्य चक्रं सहसा निपीड्य पञ्चाङ्गुलं मञ्जयति स्म वीरः ॥ ८.९७.३० ॥
तो जळता बाण आकाशातून आपल्याकडे येत आहे हे पाहून वृष्णिकुलातील श्रेष्ठ वीराने तत्काळ रथाचे चाक दाबून पाच बोटे इतके भूमीत रुतवले.
8.97.31
ततोऽन्तरिक्षे सुमहान्निनादः संपूजनार्थ मधुसूदनस्य ।
र्दिव्यानि पुष्पाण्यथ सिंहनादाः ।
तस्मिंस्तथा वै धरणीं निमग्ने रथे प्रयत्नान्मधुसूदनस्य ॥ ८.९७.३१ ॥
तेव्हा आकाशात मधुसूदनाच्या पूजेसाठी मोठा नाद झाला; दिव्य फुले वर्षली, सिंहनाद झाले; त्या वेळी रथ भूमीत रुतत असताना मधुसूदनाने प्रयत्नपूर्वक तो सावरला.
8.97.32
ततः किरीटं वहुरत्नचित्रं जघान नागोऽर्जुनमूर्धतो बलात् ।
गिरेः सुजाताङ्कुरपुष्पितद्रुमं महेन्द्रवज्रं शिखरं यथोत्तमम् ॥ ८.९७.३२ ॥
तेव्हा नागाने अर्जुनाच्या मस्तकावरील अनेक रत्नांनी चित्रित मुकुटावर बळाने प्रहार केला; जसे सुंदर अंकुर व फुललेल्या वृक्षांनी युक्त पर्वताचे उत्तम शिखर इंद्राच्या वज्राने तुटावे.
8.97.33
ततः किरीटं तपनीयचित्रं पार्थोत्तमाङ्गदहरत्तरस्वी ।
तद्धेमजालावनतं सुघोरं संप्रज्वलत्तन्निपपात भूमौ ॥ ८.९७.३३ ॥
तेव्हा वेगवान पार्थाने अर्जुनाच्या मस्तकावरील सोनेरी चित्रांनी युक्त मुकुट हिसकावला; सोनेरी जाळ्याने वाकलेला तो भयंकर मुकुट प्रज्वलित होत भूमीवर पडला.
8.97.34
ततोऽर्जुनस्योत्तमगात्रभूषणं सुवर्णमुक्तामणिवज्रचित्रितम् ।
धरावियद्दयोसलिलेषु विश्रुतं बलं निसर्गोत्तममन्युभिः सदा ॥ ८.९७.३४ ॥
तेव्हा अर्जुनाच्या उत्तम देहाचे भूषण, सोने, मोती, मणी व वज्र यांनी चित्रित, पृथ्वी, आकाश, स्वर्ग व जल यांत प्रसिद्ध, सदैव स्वाभाविक उत्तम क्रोधाच्या बळाने युक्त असलेले.
8.97.35
शरेण मूर्ध्नि प्रजहार सूतजो दिवाकरेन्दुज्वलनग्रहत्विषम् ।
सुवर्णमुक्तामणिवज्रभूषणं पुरन्दरार्थ तपसा प्रयत्नतः ॥ ८.९७.३५ ॥
सूतपुत्राने बाणाने अर्जुनाच्या मस्तकावर प्रहार केला; सूर्य, चंद्र, अग्नी व ग्रह यांसारखे तेजस्वी ते भूषण, सोने, मोती, मणी व वज्र यांनी अलंकृत, इंद्रासाठी तपाने प्रयत्नपूर्वक निर्मिलेले.
8.97.36
स्वयं कृतं यद्विधिना स्वयंभुवा महार्हरुपं द्विषतां भयंकरम् ।
निजघ्नते देवरिपून्सुरेश्वरः स्वयं ददौ यध्दि मुदाऽर्जुनाय ॥ ८.९७.३६ ॥
ब्रह्मदेवांनी स्वतः निर्माण केलेले, महामोल्य रूपाचे आणि शत्रूंना भयंकर असे जे होते, ज्याने देवशत्रूंचा वध करणाऱ्या सुरेश्वर इंद्राने ते आनंदाने अर्जुनाला दिले.
8.97.37
हरिप्रचेतोहरिवित्तगोप्तृभिः पिनाकपाशाशनिदण्डधारिभिः ।
सुरोत्तमैरप्यविषह्यमर्दितुं प्रसह्य नागेन जहार तद्वृषा ॥ ८.९७.३७ ॥
हरी, प्रचेतस, कुबेर इत्यादी रक्षक, जे पिनाक, पाश, वज्र आणि दंड धारण करणारे, श्रेष्ठ देवतांनाही चिरडणे असह्य असलेले ते, वृषाने (इंद्राने) एका नागाच्या साहाय्याने बलपूर्वक हरण केले.
8.97.38
तदुत्तमेषून्मथितं विषाहिना प्रदीप्तपर्चिष्मदतीव सुन्दरम् ।
पपात पार्थस्य किरीटमुत्तमं दिवाकरोस्तादिव पर्वताज्ज्वलन् ॥ ८.९७.३८ ॥
उत्तम बाणांनी हलवलेला तो, विषारी नागाने (हलवलेला), प्रज्वलित ज्वाळांनी युक्त, अत्यंत सुंदर, पार्थाचा उत्तम किरीट पर्वतावरून पेटलेला सूर्य पडावा तसा पडला.
8.97.39
महीवियद्दयोसलिलानि वायुना प्रसह्य रुग्णानि विघूर्णितानि वा ।
इतीव शब्दं भुवनेषु तत्तथा जना व्यवस्यन्ति दिशश्च विह्वलाः ॥ ८.९७.३९ ॥
पृथ्वी, आकाश, स्वर्ग, पाणी वाऱ्याने बलपूर्वक मोडून फिरत असल्यासारखे—असा तो शब्द लोकांत घुमला; माणसे आणि दिशा गोंधळून तसेच मानू लागल्या.
8.97.40
विना किरीटं शुशुभे स पार्थः श्यामो युवा शैल इव त्रिशृङ्गैः ॥ ८.९७.४० ॥
किरीटाशिवाय तो पार्थ, श्यामवर्णाचा तरुण, तीन शिखरांच्या पर्वतासारखा शोभला.
8.97.42
ततः समुद्ग्र्थ्य सितेन वाससा स्वमूर्घजानव्यथितस्तदाऽर्जुनः ।
बभौ सुसंपूर्णमरीचिनेन्दुना शिरोगतेनोदयपर्वतो यथा
स चापि राधेयभुजप्रमुक्तो हुताशनार्कप्रतिमद्युतिर्महान् ।
महोरगः कृतवैरोऽर्जुनेन किरीटमाहृत्य समुत्पपात ॥ ८.९७.४२ ॥
नंतर पांढऱ्या वस्त्राने आपले केस बांधून अविचलित अर्जुन शिखरावर पूर्ण किरणांचा चंद्र धारण केलेल्या उदयपर्वतासारखा शोभला. कर्णाच्या बाहूतून सुटलेला तो महासर्प, अग्नी आणि सूर्यासारख्या तेजाने, अर्जुनाशी वैर धरून, मुकुट घेऊन वर उडाला.
8.97.43
तमुत्पतन्तं द्विपदां वरिष्ठो दृष्ट्वा वचः पार्थमुवाच कृष्णः ।
महोरगं पाण्डव पश्यपश्य प्रयोजितं त्वन्निधनार्थमुग्रम् ॥ ८.९७.४३ ॥
उडणाऱ्या त्या सर्पाला पाहून द्विपादांमध्ये श्रेष्ठ कृष्णाने अर्जुनाला म्हटले: हे पांडवा, पाहा पाहा, तुझ्या नाशासाठी प्रेरित केलेला तो उग्र महासर्प!
8.97.44
स एवमुक्तो मधुसूदनेन गाण्डीवधन्वा हरिमुग्रवाचा ।
उवाच को न्वेष ममाद्य नागः क्षयाय नागाद्गरुडस्य वक्त्रम् ॥ ८.९७.४४ ॥
मधुसूदन असे म्हणाल्यावर गांडीवधारी अर्जुन उग्र वाणीने हरीला म्हणाला: आज माझ्या नाशासाठी नागरूपाने आलेला हा कोण आहे? गरुडाच्या मुखातून सुटलेल्या सर्पासारखा हा कोण आहे?
8.97.45
योऽसौ त्वया खाण्डवे चित्रभानुं संतर्पयाणेन धनुर्धरेण ।
वियद्गतो जननीगुप्तदेहो मत्वैकरूपं निहताऽस्य माता ॥ ८.९७.४५ ॥
खांडववनात चित्रभानू (अग्नी)ला तृप्त करत असताना तू धनुर्धर म्हणून ज्याला मारलेस, मातेने रक्षिलेल्या देहाचा तो हाच आकाशात गेला. तुला आणि तिला एकच रूप समजून त्याने तुझ्या मातेला मारले.
8.97.46
स एष तद्वैरमनुस्मरन्वै त्वां प्रार्थयत्यात्मवधाय नूनम् ।
नभश्च्युतां प्रज्वलितामिवोल्कां पश्यैनमायान्तममित्रसाह ॥ ८.९७.४६ ॥
ते वैर स्मरून तो खरोखर तुलाच आपल्या मृत्यूसाठी बोलावत आहे. आकाशातून पडलेल्या पेटत्या उल्केप्रमाणे येणाऱ्या याला पाहा, हे शत्रुविजेत्या.
8.97.47
ततः स जिष्णुः परिवृत्य रोषाच्चिच्छेद षड्भिर्निशितैः सुधारैः ।
नागं वियत्तिर्यगिवोत्पतन्तं स च्छिन्नगात्रो निपपात भूमौ ॥ ८.९७.४७ ॥
मग तो जिष्णू अर्जुन रागाने वळून, धारदार अशा सहा बाणांनी आकाशात तिरपा उडणाऱ्या त्या नागाला छेदून टाकला; त्याचे शरीर तुटून तो भूमीवर कोसळला.
8.97.48
हते च तस्मिन्भुजगे किरीटिना स्वयं विभुः पार्थिव भूतलादथ ।
समुज्जहाराशु पुनः पतन्तं रथं भुजाभ्यां पुरुषोत्तमस्ततः ॥ ८.९७.४८ ॥
हे राजा, किरीटधारी अर्जुनाने त्या नागाला ठार मारले तेव्हा, समर्थ पुरुषोत्तमाने (कृष्णाने) स्वतः भूमीवरून कोसळणारा रथ आपल्या बाहूंनी त्वरित पुन्हा वर उचलला.
8.97.49
तस्मिन्मुहूर्ते दशभिः पृषत्कैः शिलाशितैर्बर्हिणबर्हवाजितैः ।
विव्याघ कर्णः पुरुषप्रवीरो धनञ्जयं तिर्यगवेक्षमाणः ॥ ८.९७.४९ ॥
त्या क्षणी पुरुषप्रवीर कर्णाने दगडावर धार लावलेल्या, मोरपिसांनी सजवलेल्या दहा बाणांनी धनंजयाला (अर्जुनाला) विद्ध केले; तिरप्या नजरेने पाहत.
8.97.50
ततोऽर्जुनो द्वादशभिः सुमुक्तैर्वराहकर्णैर्निशितैः समर्प्य ।
नाराचमाशीविषतुल्यवेगमाकर्णपूर्णायतमुत्ससर्ज ॥ ८.९७.५० ॥
मग अर्जुनाने बारा सुटलेले, डुकराच्या कानासारखे धारदार बाण जोडून, विषारी सर्पासारख्या वेगाचा नाराच कानापर्यंत ओढून सोडला.
8.97.51
स चित्रवर्मेषुवरो विदार्य प्राणान्निरस्यन्निव साधुमुक्तः ।
कर्णस्य पीत्वा रुधिरं विवेश वसुंधरां शॊणितदिग्धवाजः ॥ ८.९७.५१ ॥
चित्र कवच असलेला तो श्रेष्ठ बाण, जणू प्राण बाहेर काढत, नीट सोडलेला, कर्णाला विदीर्ण करून त्याचे रक्त पिऊन पृथ्वीत शिरला; त्याची पिसे रक्ताने माखलेली होती.
8.97.52
ततो वृषो बाणनिपातकोपितो महोरगो दण्डविघट्टितो यथा ।
तदाऽऽशुकारी व्यसृजच्छरोत्तमान् महाविषः सर्प इवोत्तमं विषम् ॥ ८.९७.५२ ॥
तेव्हा वृष, बाण पडल्याने क्रुद्ध होऊन, दंडाने ठेचलेल्या महासर्पासारखा, वेगाने श्रेष्ठ बाण सोडू लागला; महाविषारी सर्प जसे उत्तम विष सोडतो.
8.97.53
जनार्दनं द्वादशभिः पराभिनन्नवैर्नवत्या च शरैस्तथाऽर्जुनम् ।
शरेण घोरेण पुनश्च पाण्डवं विदार्य कर्णो व्यनदज्जहास च ॥ ८.९७.५३ ॥
जनार्दनाला बारा बाणांनी आणि अर्जुनाला नव्वद बाणांनी त्याने प्रहार केला; पुन्हा भयंकर बाणाने पांडवाला विदीर्ण करून कर्ण गर्जला आणि हसला.
8.97.54
तमस्य हर्षं ममृषे न पाण्डवो बिभेद मर्माणि ततोऽस्य मर्मवित् ।
परःशतैः पत्रिभिरिन्द्रविक्रमस्तथा यथेन्द्रो बलमोजसा रणे ॥ ८.९७.५४ ॥
पांडवाला त्याचा तो हर्ष सहन झाला नाही; मर्मस्थाने जाणणाऱ्या, इंद्रासारख्या पराक्रमी त्याने शेकडो पिसे असलेल्या बाणांनी त्याची मर्मस्थाने भेदली; जसे इंद्र युद्धात आपल्या बळाने व ओजाने करतो.
8.97.55
ततः शराणां नवतिं तदाऽर्जुनः ससर्ज कर्णेऽन्तकदण्डसंनिभाम् ।
तैः पत्रिभिर्विद्धतनुः स विव्यथे तथा यथा वज्रविदारितोऽचलः । ॥ ८.९७.५५ ॥
तेव्हा अर्जुनाने कर्णावर यमदंडासारखे नव्वद बाण सोडले; त्या पिसांच्या बाणांनी देह विंधलेला तो, वज्राने फोडलेल्या पर्वतासारखा व्यथित झाला.
8.97.56
मणिप्रवेकोत्तमवज्रहाटकैरलंकृतं चास्य वराङ्गभूषणम् ।
प्रविद्धमुर्व्यां निपपात पत्रिभिर्धनञ्जयेनोत्तमकुण्डलेपि च ॥ ८.९७.५६ ॥
मणी, उत्तम हिरे आणि सोन्याने सजवलेले त्याचे श्रेष्ठ देहभूषण अर्जुनाच्या बाणांनी विद्ध होऊन भूमीवर पडले; उत्तम कुंडलही पडले.
8.97.57
महाधनं शिल्पिवरैः प्रयत्नतः कृतं यदस्योत्तमवर्म भास्वरम् ।
सुदीर्घकालेन ततोऽस्य पाण्डवः क्षणेन बाणैर्बहुधा व्यशातयत् ॥ ८.९७.५७ ॥
अत्यंत मौल्यवान, श्रेष्ठ कारागिरांनी प्रयत्नपूर्वक दीर्घकाळ घडवलेले त्याचे तेजस्वी उत्तम कवच पांडवाने क्षणार्धात बाणांनी अनेक तुकडे करून फोडले.
8.97.58
तस्येषुभिः खण्डितकुण्डलोऽन्तः परिक्षतश्चाभ्यधिकं तदानीम् ।
सलोहिताङ्गश्रवणश्चकाशे सलोहिताङ्गश्रवणो यथा दिवि ॥ ८.९७.५८ ॥
त्याच्या बाणांनी त्याची कुंडले तुटली; त्या वेळी तो आतून अत्यंत जखमी झाला; रक्तवर्ण अंग व कान असलेला तो आकाशात (मंगळासारखा) तळपला.
8.97.59
स तं विवर्माणमथोत्तपेषुभिः शितैश्चतुर्भिः कुपितः पराभिनत् ।
स विव्यथेऽत्यर्थमरिप्रताडितो यथाऽऽतुरः पित्तकफानिलज्वरैः ॥ ८.९७.५९ ॥
कवचहीन त्याला कुपित अर्जुनाने चार तीक्ष्ण, तापलेल्या बाणांनी प्रहार केला; शत्रूने घायाळ झालेला तो पित्त, कफ व वात यांच्या तापाने पीडित रोग्यासारखा अत्यंत व्यथित झाला.
8.97.60
महाधनुर्मण्डलनिः सृतैः शितैः क्रियाप्रयत्नप्रहितैर्बलेन च ।
ततक्ष कर्ण बहुभिः शरोत्तमैर्बिभेद मर्मस्वपि चार्जुनस्त्वरन् ॥ ८.९७.६० ॥
महान धनुष्याच्या मंडलातून सुटलेल्या, तीक्ष्ण, कौशल्यपूर्ण प्रयत्नाने व बलाने सोडलेल्या अनेक उत्तम बाणांनी अर्जुनाने कर्णावर प्रहार केला; त्वरा करणाऱ्या अर्जुनाने त्याच्या मर्मस्थानांनाही भेदले.
8.97.61
दृढाहतः पत्रिभिरुग्रवेगैः पार्थेन कर्णो विविधैः शिताग्रैः ।
बभौ गिरिर्गैरिकधातुरक्तः क्षरन्प्रपातैरिव रक्तमम्भः ॥ ८.९७.६१ ॥
पार्थाच्या उग्र वेगाच्या विविध तीक्ष्ण अग्रांच्या बाणांनी जोराने घायाळ झालेला कर्ण, गैरिक धातूने लाल झालेल्या पर्वतासारखा, धबधब्यांतून रक्तासारखे पाणी वाहवणाऱ्या पर्वताप्रमाणे शोभला.
8.97.62
ततोऽर्जुनः कर्णमवक्रगैर्नवैः सुवर्णपुङ्खैः सुदृढैरयस्मयैः ।
यमाग्निदण्डप्रतिमैः स्तनान्तरे पराभिनत्क्रौञ्चमिवाद्रिमग्निजः ॥ ८.९७.६२ ॥
नंतर अर्जुनाने कर्णाच्या छातीत मध्यभागी सरळ जाणाऱ्या, नव्या, सोन्याच्या पंखांच्या, अत्यंत दृढ लोखंडी बाणांनी, यम आणि अग्नीच्या दंडांसारख्या बाणांनी भेदले, जसे अग्निपुत्राने क्रौंच पर्वत भेदला.
8.97.63
ततः शरावापमपास्य सूतजो धनुश्च तच्छक्रशरासनोपमम् ।
ततो रथस्थः स मुमोह च स्खलन् प्रशीर्णमुष्टिः सुभृशाहतः प्रभो ॥ ८.९७.६३ ॥
नंतर सूतपुत्राने इंद्रधनुष्यासारखे ते धनुष्य आणि बाणांचा भात्या टाकून दिला; मग रथात उभा असलेला तो मोहित होऊन अडखळला, मुठ सैल झाली, अत्यंत घायाळ होऊन, हे प्रभो!
8.97.64
न चार्जुनस्तं व्यसने तदेषिवान्निहन्तुमार्यः पुरुषव्रते स्थितः ।
ततस्तमिन्द्रावरजः सुसंभ्रमादुवाच किं पाण्डव हे प्रमाद्यसे ॥ ८.९७.६४ ॥
आर्य अर्जुन पुरुषव्रतात स्थिर असल्यामुळे त्या संकटात सापडलेल्या कर्णाला मारू इच्छित नव्हता; तेव्हा इंद्राच्या धाकट्या भावाने अत्यंत घाईने त्याला म्हटले, 'हे पांडवा, तू का प्रमाद करतोस?'
8.97.65
नैवाहितानां सततं विपश्चितः क्षणं प्रतीक्षन्त्यपि दुर्बलीयसाम् ।
विशेषतोऽरीन्व्यसनेषु पण्डितो निहत्य धर्मं च यशश्च विन्दते ॥ ८.९७.६५ ॥
ज्ञानी लोक शत्रूंची, विशेषतः दुर्बलांची, क्षणभरही वाट पाहत नाहीत; संकटांत शत्रूंना मारून पंडित धर्म आणि यश दोन्ही मिळवतो.
8.97.66
तदेकवीरं तव चाहितं सदा त्वरस्व कर्ण सहसाऽभिमर्दितुम् ।
पुरा समर्थः समुपैति सूतजो भिन्धि त्वमेनं नमुचिं यथा हरिः ॥ ८.९७.६६ ॥
म्हणून तुझा सदैव शत्रू असलेल्या त्या एकवीराला, हे कर्णा, तात्काळ चिरडण्यासाठी त्वरा कर. सूतपुत्र समर्थपणे पुढे येत आहे; इंद्राने नमुचीला जसे भेदले तसे याला भेद.
8.97.67
ततस्तदेवेत्यभिपूज्य सत्वरं जनार्दनं कर्णमविध्यदर्जुनः ।
शरोत्तमैः सर्वकुरुत्तमस्त्वरं स्तथा यथा शम्बरहा पुरा बलिम् ॥ ८.९७.६७ ॥
मग 'तसेच होवो' म्हणून जनार्दनाला त्वरेने वंदन करून, सर्व कुरूंमध्ये श्रेष्ठ अर्जुनाने उत्तम बाणांनी कर्णाला भेदले; पूर्वी शंबरहंता जसा बलीला भेदला होता तसे.
8.97.68
साश्चं तु कर्णं सरथं किरीटी समाचिनोद्भारत वत्सदन्तैः ।
प्रच्छादयामास दिशश्च बाणैः सर्वप्रयत्नात्तपनीयपुङ्खैः ॥ ८.९७.६८ ॥
पण किरीटी (अर्जुन) घोड्यांसह आणि रथासह कर्णाला, हे भारता, वत्सदंत बाणांनी झाकून टाकले; सर्व प्रयत्नाने सोन्याच्या पंखांच्या बाणांनी दिशाही आच्छादित केल्या.
8.97.69
स वत्सदन्तैः पृथुपीनवक्षाः समाचितः सोऽधिरथिर्विभाति ।
सुपुष्पिताशोकपलाशशाल्मलिर्यथाऽचलश्चन्दनकाननायुतः ॥ ८.९७.६९ ॥
वत्सदंत बाणांनी झाकलेला, विशाल आणि पुष्ट छातीचा तो अधिरथपुत्र, सुंदर फुललेल्या अशोक, पळस व शाल्मली वृक्षांनी आणि चंदनवनांनी वेढलेल्या पर्वतासारखा शोभतो.
8.97.70
शरैः शरीरे बहुभिः समर्पितैर्विभाति कर्णः समरे विशांपते ।
महीरुहैराचितसानुकन्दरो यथा गिरीन्द्रः स्फुटकर्णिकारवान् ॥ ८.९७.७० ॥
हे विशांपते, युद्धात शरीरावर रोवलेल्या अनेक बाणांनी कर्ण असा शोभतो, जसा वृक्षांनी आच्छादित शिखरे व गुहा असलेला, फुललेल्या कर्णिकार वृक्षांनी युक्त गिरीन्द्र.
8.97.71
स बाणस्ङ्घान्बहुधा व्यवासृजन् विभाति कर्णः शरजालरश्मिवान् ।
सलोहितो रक्तगभस्तिमण्डलो दिवाकरोऽस्ताभिमिखो यथा तथा ॥ ८.९७.७१ ॥
त्याने अनेक प्रकारे बाणसमूह सोडले; बाणजालाच्या किरणांनी युक्त होऊन कर्ण असा शोभला जसा लाल किरणमंडळाचा सूर्य अस्ताभिमुख होऊन शोभतो.
8.97.72
बाह्वन्तरादाधिरथेर्विमुक्तान् बाणान्महाहीनिव दीप्यमानान् ।
व्यध्वंसयन्नर्जुनवाहुमुक्ताः शराः समासाद्य दिशः शिताग्राः ॥ ८.९७.७२ ॥
कर्णाच्या बाहूंमधून सोडलेल्या, महासर्पांसारख्या तेजस्वी बाणांना अर्जुनाच्या बाहूंतून सुटलेल्या तीक्ष्ण बाणांनी नष्ट केले; ते दिशांपर्यंत पोहोचले.
8.97.73
ततः स कर्णः समवाप्य धैर्य बाणान्विमुञ्चन्कुपिताहिकल्पान् ।
विव्याध पार्थ दशभिः पृषत्कैः कृष्णं च षड्भिः कुपिताहिकल्पैः ॥ ८.९७.७३ ॥
नंतर कर्णाने धैर्य मिळवून क्रुद्ध सर्पांसारखे बाण सोडले; दहा पृषत बाणांनी पार्थाला आणि सहा क्रुद्ध सर्पासारख्या बाणांनी कृष्णाला विंधले.
8.97.74
ततः किरीटी भृशमुग्रनिः स्वनं महाशरं सर्पविषानलोपमम् ।
अयस्मयं रौद्रमहास्रसंभृतं महाहवे क्षेप्तुमना महामतिः ॥ ८.९७.७४ ॥
नंतर महामती किरीटी अर्जुनाने महायुद्धात भयंकर गर्जना करणारा, सर्पविषाच्या अग्नीसमान, लोखंडी, भयानक, महास्त्रांनी भरलेला एक महान बाण सोडण्याचे मनात आणले.
8.97.75
कालो ह्यदृश्यो नृप विप्रशापान्निदर्शयन्कर्णवधं ब्रुवाणः ।
भूमिस्तु चक्रं ग्रसतीत्यवोच त्कर्णस्य तस्मिन्वघकाल आगते ॥ ८.९७.७५ ॥
हे राजा, ब्राह्मणाच्या शापामुळे अदृश्य असलेला काल कर्णवध दाखवत म्हणाला— 'पृथ्वीच चक्र गिळत आहे'; कर्णाचा तो वधकाल आला असता असे बोलला.
8.97.76
न चास्य धोरं प्रतिभाति चास्त्रं यद्भार्गवोऽस्मै प्रददौ महात्मा ।
चक्रं च वामं ग्रसते भूमिरस्य प्राप्ते तस्मिन्वध्काले नृवीर ॥ ८.९७.७६ ॥
महात्मा भार्गवाने त्याला दिलेले ते भयंकर अस्त्र त्याला आठवत नाही. हे नरवीरा, त्याचा वधकाल आला असता पृथ्वी त्याचे डावे चाक गिळत आहे.
8.97.77
ततो रथो घूर्णितवान्नरेन्द्र शापात्तदा ब्राह्मणसत्तमस्य ।
प्राप्तं वधं शंसति चाप्यथास्रं प्रणश्यमानं द्विजमुख्यशापात् ॥ ८.९७.७७ ॥
तेव्हा, हे नरेंद्रा, ब्राह्मणश्रेष्ठाच्या शापामुळे त्याचा रथ फिरू लागला. तो त्याच्या वधाचा समीप येत असल्याचे सूचित करतो; द्विजश्रेष्ठाच्या शापामुळे अस्त्रही नष्ट होत आहे.
8.97.78
ततश्च क्रमपतत्तस्य भूमौ स विह्वलः समरे सूतपुत्रः ।
सवेदिकश्चैत्य इवातिमात्रः सुपुष्पितो भूमितले निमग्नः ॥ ८.९७.७८ ॥
मग सूतपुत्र युद्धात विव्हल होऊन हळूहळू जमिनीवर कोसळला; वेदीसह असलेला अत्यंत उंच, फुललेला चैत्यवृक्ष जसा कोसळावा तसा तो भूमीवर बुडाला.
8.97.79
मग्ने रथे ब्राह्मणशापमूढो ह्यस्त्रं च तं मोघमिषुं च सर्पम् ।
अमृष्यमाणो व्यसनानि तानि ह्स्तौ विधुन्वन्विजगर्ह धर्मम् ॥ ८.९७.७९ ॥
रथचक्र रुतले असता, ब्राह्मणाच्या शापाने मोहित होऊन, ते अस्त्र, निष्फळ बाण आणि सर्पबाण यांचा विचार करत, या संकटांना सहन न होऊन, हात हलवत त्याने धर्माची निंदा केली.
8.97.80
धर्मप्रधानं किल पाति धर्म इत्यब्रुवन्धर्मविदः सदैव ।
वयं च धर्मे प्रयताम नित्यं चर्तुयथाशक्ति यथाश्रुतं च ।
स चापि निघ्नाति न पाति भक्तान् मन्ये न नित्यं परिपाति धर्मः ॥ ८.९७.८० ॥
धर्मच प्रधान आहे, तोच रक्षण करतो, असे धर्मज्ञ सदैव म्हणत आले आहेत. आम्हीही ऐकल्याप्रमाणे आपल्या शक्तीनुसार सतत धर्माचरण करण्याचा प्रयत्न करतो. पण तो धर्मच भक्तांना मारतो, रक्षण करत नाही; माझ्या मते धर्म नेहमी रक्षण करत नाही.
8.97.81
एवं ब्रुवन्प्रस्खलिताश्वसूतो विचाल्यमानोऽर्जुनबाणपातैः ।
मर्माभिघाताच्छिथिलः त्रियासु पुनः पुनर्धर्ममसौ जगर्ह ॥ ८.९७.८१ ॥
असे बोलत असताना, ज्याचे घोडे व सारथी ठेचाळले होते, अर्जुनाच्या बाणांच्या वर्षावाने कंपित झालेला, मर्मस्थानी आघाताने दुर्बल झालेला तो पुन्हा पुन्हा धर्माची निंदा करत राहिला.
8.97.82
ततः शरैर्भीमतरैरविध्यत्रिभिराहवे ।
हस्ते कृष्णं तथा पार्थमभ्यविध्यच्च सप्तभिः ॥ ८.९७.८२ ॥
मग युद्धात अत्यंत भयानक तीन बाणांनी त्याने त्याला विद्ध केले; हातात असलेल्या कृष्णाला आणि पार्थाला सात बाणांनी प्रहार केला.
8.97.83
ततोऽर्जुनः सप्तदश तिग्मवेगानजिह्नगान् ।
इन्द्राशनिसमान्घोरानसृजत्पावकोपमान् ॥ ८.९७.८३ ॥
मग अर्जुनाने सतरा तीव्र वेगाचे, सरळ जाणारे, इंद्राच्या वज्रासारखे, भयानक, अग्नीसारखे बाण सोडले.
8.97.84
निर्भिद्य ते भीमवेगा ह्यपतन्प्रूथिवीतले ।
कम्पितात्मा ततः कर्णः शक्त्या चेष्टामदर्शयत् ॥ ८.९७.८४ ॥
ते भयानक वेगाचे बाण त्याला भेदून जमिनीवर पडले. तेव्हा कंपित मनाच्या कर्णाने शक्ती (भाल्या)नी आपला प्रयत्न दाखवला.
8.97.85
बलेनाथ स संस्तभ्य ब्रह्मास्त्रं समुदैरयत् ।
ऎन्द्रं ततोऽर्जुनश्चापि तं दृष्ट्वाऽभ्युपमन्त्रयत् ॥ ८.९७.८५ ॥
मग कर्णाने बळाने स्वतःला स्थिर करून ब्रह्मास्त्र सोडले. नंतर अर्जुनानेही ते पाहून ऐंद्र अस्त्राचे आवाहन केले.
8.97.86
गाण्डीवं ज्यां च बाणांश्च सोऽनुमत्र्य परंतपः ।
व्यसृजच्छरवर्षाणि वर्षाणीव पुरंदरः ॥ ८.९७.८६ ॥
शत्रूंना तापविणाऱ्या त्या वीराने गांडीव, धनुष्याची दोरी आणि बाण मंत्राने अभिमंत्रित करून पुरंदराप्रमाणे बाणांचा वर्षाव केला.
8.97.87
ततस्तेजोमया वाणा रथात्पार्थस्य निः सृताः ।
प्रादुरासन्महावीर्याः कर्णस्य रथमन्तिकात् ।
स कर्णोऽग्रसदस्यास्त्रं कुर्वन्मोक्षं महारथः ॥ ८.९७.८७ ॥
तेव्हा अर्जुनाच्या रथातून तेजोमय बाण निघाले आणि महापराक्रमी होऊन कर्णाच्या रथाजवळ प्रकटले. महारथी कर्णाने त्या अस्त्राला गिळून टाकले आणि त्याची सुटका होऊ दिली नाही.
8.97.88
ततोऽब्रवीद्वृष्णिवीरस्तस्मिन्नस्रे विनाशिते ।
विसृजास्रं परं पार्थ राधेयो ग्रसते शरान् ॥ ८.९७.८८ ॥
तो अस्त्र नष्ट झाल्यावर वृष्णिवीर (कृष्ण) म्हणाला, 'हे पार्था, परम अस्त्र सोड! राधेय तुझ्या बाणांना गिळत आहे.'
8.97.89
ततो ब्रह्मास्त्रमत्युग्रं संमत्र्य समयोदयत् ।
छादयित्वा ततो बाणैः कर्ण प्रत्यस्यदर्जुनः ॥ ८.९७.८९ ॥
तेव्हा अर्जुनाने अत्यंत उग्र ब्रह्मास्त्र मंत्राने अभिमंत्रित करून सोडले. मग बाणांनी कर्णाला झाकून तो त्याच्यावर प्रहार करू लागला.
8.97.90
द्वितीयां च तृतीयां च चतुर्थी पञ्चमीं तथा ।
षष्ठीमथास्य चिच्छेद सप्तमीं च तथाऽष्टमीम् ।
नवमीं दशमीं चास्य तथा चैकादशीं वृषः ॥ ८.९७.९० ॥
त्याने (अर्जुनाने) त्याची दुसरी, तिसरी, चौथी, पाचवी, सहावी, सातवी, आठवी, नववी, दहावी आणि अकरावी (दोरी) सुद्धा तोडली; तो वृषभ (अर्जुन).
8.97.91
ज्याशतं शतसंधानः स क्रर्णो नावबुध्यते ॥ ८.९७.९१ ॥
शंभर धनुष्यदोऱ्या; शंभर बाण संधान करणारा तो कर्ण (हे) जाणत नाही.
8.97.92
ततो ज्यां विनिधायान्यामभिमत्र्य च पाण्डवः ।
शरैरवाकिरत्कर्ण दीप्यमानैरिवाहिभिः ॥ ८.९७.९२ ॥
मग पांडवाने दुसरी दोरी चढवून, मंत्राने अभिमंत्रित करून, पेटलेल्या सापांसारखे बाण कर्णावर वर्षाव केला.
8.97.93
तस्य ज्याच्छेदनं कर्णो ज्यावधानं च संयुगे ।
नान्वभुध्यत शीघ्रत्वात्तदद्भुतमिवाभवत् ॥ ८.९७.९३ ॥
युद्धात त्याची दोरी तुटणे आणि पुन्हा दोरी चढवणे — वेगामुळे कर्णाला ते कळले नाही; ते अद्भुतासारखे झाले.
8.97.94
अस्त्रैरस्त्राणि संवार्य प्रनिघ्नन्सव्यसाचिनः ।
चक्रे चाप्यधिकं पार्थात्स्ववीर्यमतिदर्शयन् ॥ ८.९७.९४ ॥
अस्त्रांनी अस्त्रे रोखत, सव्यसाचीला (अर्जुनाला) प्रतिघात करत, पार्थापेक्षाही अधिक आपले पराक्रम दाखवले.
8.97.95
ततः कर्णोऽर्जुनं दृष्ट्वा स्वस्यास्त्रेण च पीडितम् ।
अभ्यसेत्यब्रवीत्पार्थमातिष्ठास्त्रं व्रजेति च ॥ ८.९७.९५ ॥
मग कर्णाने अर्जुनाला स्वतःच्या अस्त्राने पीडित पाहून पार्थाला म्हटले — “ये, अस्त्र सांभाळून उभा राहा, पुढे चाल.”
8.97.96
ततोऽग्निसदृशं घोरं शरं सर्पविषोपमम् ।
अश्मसारमयं दिव्यमभिमत्र्य परंतपः ।
रौद्रमस्रं समाधाय क्षेतुकामः किरीटिने ॥ ८.९७.९६ ॥
तेव्हा अग्नीसारखा भयंकर, सर्पविषासारखा, दगडासारखा कठीण दिव्य बाण शत्रुतापन कर्णाने मंत्रांनी अभिमंत्रित करून, रौद्रास्त्र धनुष्यावर योजून किरीटीवर सोडण्याची इच्छा केली.
8.97.97
ततोऽग्रसन्मही चक्रं राधेयस्य तदा नृप ॥ ८.९७.९७ ॥
तेव्हा, हे राजा, पृथ्वीने राधेयाच्या (कर्णाच्या) रथचक्राला गिळून टाकले.
8.97.98
ततोऽवतीर्य राघेयो रथादाशु समुद्यतः ।
चक्रं भुजाभ्यामालम्ब्य सुमुत्क्षेप्तुमियेष सः ॥ ८.९७.९८ ॥
मग राधेयाने (कर्णाने) त्वरेने रथातून उतरून सज्ज होऊन, दोन्ही बाहूंनी चक्र धरून ते उचलून फेकण्याची इच्छा केली.
8.97.99
सप्तद्वीपा वसुमती सशैलवनकानना ।
गीर्णाचक्रा समुत्क्षिप्ता कर्णॆन चतुरङ्गुलम् ॥ ८.९७.९९ ॥
सात बेटांनी युक्त, पर्वत-वने-उपवनांसह वसुमती (पृथ्वी), जिचे चक्र गिळले गेले होते, ती कर्णाने चार बोटे वर उचलली गेली.
8.97.100
ग्रस्तचकस्तु राधेयः क्रोधादश्रूण्यवर्तयत् ।
अर्जुनं वीक्ष्य संरब्धमिदं वचनमब्रवीत् ॥ ८.९७.१०० ॥
परंतु चक्र गिळले गेलेला राधेय (कर्ण) रागाने अश्रू ढाळू लागला; संतप्त अर्जुनाकडे पाहून हे शब्द बोलला.
8.97.101
भोभो पार्थ महेष्वास मुहूर्त परिपालय ।
यावच्चक्रमिदं ग्रस्तमुध्दरामि महीतलात् ॥ ८.९७.१०१ ॥
हे पार्था, हे महाधनुर्धरा! क्षणभर थांब; जोपर्यंत हे गिळलेले चक्र मी पृथ्वीतलावरून वर काढत नाही.
8.97.102
सव्यं चक्रं महीग्रस्तं दृष्ट्वा दैवादिदं मम ।
पार्थ कापुरुषाचीर्णमभिसन्धिं विसर्जय ॥ ८.९७.१०२ ॥
हे पार्था, दैवाने माझे डावे चाक जमिनीत रुतलेले पाहून कापुरुषांनी आचरलेला हा हेतू सोडून दे.
8.97.103
न त्वं कापुरुषाचीर्ण मार्गमास्थातुमर्हसि ।
ख्यातस्त्वमसि कौन्तेय विशिष्टो रणकर्मसु ।
विशिष्टतरमेव त्वं कर्तुमर्हसि पाण्डव ॥ ८.९७.१०३ ॥
तू कापुरुषांनी आचरलेल्या मार्गाने जाऊ नयेस. हे कौन्तेया, युद्धकर्मात तू प्रसिद्ध आणि श्रेष्ठ आहेस. हे पाण्डवा, तू अधिक श्रेष्ठ कर्मच करायला हवेस.
8.97.104
प्रकीर्णकेशे विमुखे ब्राह्मणेऽथ कृताञ्जलौ ।
शरणागते न्यस्तशस्त्रे याचमाने तथाऽर्जुन ॥ ८.९७.१०४ ॥
हे अर्जुना, विस्कटलेल्या केसांच्या, पाठ फिरवलेल्या, हात जोडलेल्या ब्राह्मणावर, शरण आलेल्या, शस्त्र खाली ठेवलेल्या आणि याचना करणाऱ्यावरही (शस्त्र चालवू नये).
8.97.105
अबाणे भ्रष्टकवचे भ्रष्टभग्नायुधे तथा ।
न विमुञ्चन्ति शस्त्राणि शूराः साधुव्रते स्थिताः ॥ ८.९७.१०५ ॥
बाणहीन, कवच गळालेला, आयुधे पडून तुटलेला — अशांवरही शूर शस्त्र सोडत नाहीत; ते साधुव्रतात स्थिर असतात.
8.97.106
त्वं च शूरतमो लोके साधुवृत्तश्च पाण्डव ।
अभिज्ञो युध्दधर्माणां तस्मात्क्षममुहूर्तकम् ॥ ८.९७.१०६ ॥
हे पाण्डवा, तू जगातील सर्वश्रेष्ठ शूर आणि साधुवर्तनी आहेस, युद्धधर्म जाणणारा आहेस; म्हणून एक क्षण थांब.
8.97.107
दिव्यास्त्रविदमेयात्मा कार्तवीर्यसमो युधि ।
यावच्चक्रमिदं ग्रस्तमुद्धरामि महाभुज ॥ ८.९७.१०७ ॥
हे महाबाहो, मी दिव्य अस्त्रे जाणणारा, अपरिमित आत्मा असलेला, युद्धात कार्तवीर्यासमान आहे; जोपर्यंत हे चक्र रुतलेले आहे, तोपर्यंत मी ते उचलतो.
8.97.108
न मां रथस्थो भूमिष्ठं विकलं हन्तुमर्हसि ।
न वासुदेवात्त्वत्तो वा पाण्डवेयविभेम्यहम् ॥ ८.९७.१०८ ॥
रथावर उभा असलेल्या तुला, जमिनीवर उभ्या असलेल्या अपंग मला मारणे योग्य नाही. वासुदेव, तू किंवा पाण्डुपुत्र यांपैकी कोणाचीही मला भीती नाही.
8.97.109
त्वं हि क्षत्रियदायादो महाकुलविवर्धनः ।
अतस्त्वां प्रब्रवीम्येष मुहूर्त क्षम पाण्डव ॥ ८.९७.१०९ ॥
तू क्षत्रिय कुलाचा वारस आहेस आणि महान कुलाची वृद्धी करणारा आहेस. म्हणून हे पाण्डवा, तुला हे सांगतो: क्षणभर थांब.