મહાભારત · અધ્યાય 9.16
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
9.16.1
तं भीमसेनश्च शिनेश्च नप्ता ।
माद्याश्च पुत्रौ पुरुषप्रवीरौ।
समागतं भीमबलेन राज्ञा ।
पर्यापुरन्योन्यमथाह्वयन्त ॥ ९.१६.१ ॥
ભીમસેન, શિનિનો પૌત્ર અને માદ્રીના બે પુરુષશ્રેષ્ઠ પુત્રો, ભીમબળવાળા તે રાજાને સામે આવીને ઘેરીને એકબીજાને પડકારવા લાગ્યા.
9.16.2
ततस्तु शूराः समरे नरेन्द्र ।
नरेश्वरं प्राप्य युधां वरिष्ठम्।
आवार्य चैनं समरे नृवीरा ।
जघ्नुः शितैः पत्रिभिरुग्रवेगैः ॥ ९.१६.२ ॥
ત્યારે હે નરેન્દ્ર, યુદ્ધમાં તે શૂરવીરો યોદ્ધાઓમાં શ્રેષ્ઠ તે રાજા પાસે પહોંચ્યા, તેને રોકીને તે નરવીરોએ તીક્ષ્ણ, પ્રચંડ વેગવાળા બાણોથી તેના પર પ્રહાર કર્યો.
9.16.3
संरक्षितो भीमसेनेन राजा ।
माद्रीसुताभ्यामथ माधवेन।
मद्राधिपं पत्रिभिरुग्रवेगैः ।
स्तनान्तरे धर्मसुतो निजघ्ने ॥ ९.१६.३ ॥
ભીમસેન, માદ્રીના બે પુત્રો અને પછી માધવ દ્વારા રક્ષિત તે રાજા, ધર્મપુત્રે, ઉગ્ર વેગવાળા બાણોથી મદ્રાધિપતિને છાતીના મધ્યભાગમાં માર્યો.
9.16.4
ततो रणे तावकानां रथौघाः ।
समीक्ष्य मद्राधिपतिं शरार्तम्।
पर्यावव्रुः प्रवराः सर्वयोधा ।
दुर्योधनस्यानुमते पुरस्तात् ॥ ९.१६.४ ॥
ત્યારે યુદ્ધમાં તમારા પુત્રોના રથસમૂહે બાણોથી પીડિત મદ્રાધિપતિને જોયો, અને દુર્યોધનની અનુમતિથી આગળથી બધા શ્રેષ્ઠ યોદ્ધાઓ પાછા ફરીને તેની આસપાસ વળ્યા.
9.16.5
ततो द्रुतं मद्रजनाधिपो रणे ।
युधिष्ठिरं सप्तभिरभ्यविद्व्यत्।
तं चापि पार्थौ नवभिः पृषत्कै… ।
र्विव्याध राजंस्तुमुले महात्मा ॥ ९.१६.५ ॥
ત્યારે મદ્રજનોના અધિપતિએ યુદ્ધમાં ઝડપથી યુધિષ્ઠિરને સાત બાણોથી વીંધ્યો; હે રાજન, તે મહાત્માએ પાર્થોને પણ નવ બાણોથી… તુમુલ યુદ્ધમાં ઘાયલ કર્યા.
9.16.6
आकर्णपूर्णायतसम्प्रयुक्तैः ।
शरैस्तदा संयति तैलधौतैः।
अन्योन्यमाच्छादयतां महारथौ ।
मद्राधिपश्चापि युधिष्ठिरश्च ॥ ९.१६.६ ॥
કાન સુધી ખેંચેલા, પૂર્ણ ભરેલા, તેલમાં ધોયેલા બાણોથી ત્યારે યુદ્ધમાં બંને મહારથીઓ એકબીજાને ઢાંકવા લાગ્યા — મદ્રાધિપતિ અને યુધિષ્ઠિર.
9.16.7
ततस्तु तूर्णं समरे महारथौ ।
परस्परस्यान्तरमीक्षमाणौ।
शरैर्भृशं विव्यधतुर्नृपोत्तमौ ।
महबलौ शत्रुभिरप्रधृष्यौ ॥ ९.१६.७ ॥
પછી ઝડપથી યુદ્ધમાં બંને મહારથીઓ એકબીજાનું અંતર જોતા બાણોથી અત્યંત ઘા કરવા લાગ્યા — તે બંને શ્રેષ્ઠ રાજાઓ.
9.16.8
तयोर्धनुर्ज्यातलनिःस्वनो महा… ।
न्महेन्द्रवज्राशनितुल्यनिः स्वनः।
परस्परं बाणगणैर्महात्मनोः ।
प्रवर्षतोर्मद्रपपाण्डुवीरयोः ॥ ९.१६.८ ॥
તે બંનેના ધનુષ્યની પ્રત્યંચાના આઘાતનો અવાજ — મહેન્દ્રના વજ્ર અને અશનિ સમાન ગર્જના — એકબીજા પર બાણોના સમૂહો વરસાવતા તે મહાત્મા મદ્રાધિપતિ અને પાંડવ વીરનો…
9.16.9
तौ चेरतुर्व्याघ्रशिशुप्रकाशौ ।
महावनेष्वामिषगृद्विनाविव।
विषाणिनौ नागवराविवोभौ ।
ततक्षतुः संयति जातदर्पौ ॥ ९.१६.९ ॥
તે બંને વાઘના બચ્ચાં જેવા તેજસ્વી થઈને મહાન વનોમાં માંસના લોભી પ્રાણીઓની જેમ ફર્યા; દંતશૂળવાળા શ્રેષ્ઠ હાથીઓની જેમ બંને અભિમાનથી ભરાઈને યુદ્ધમાં એકબીજા પર પ્રહાર કરવા લાગ્યા.
9.16.10
ततस्तु मद्राधिपतिर्महात्मा ।
युधिष्ठिरं भीमबलं प्रसह्य।
विव्याध वीरं हृदयेऽतिवेगं ।
शरेण सूर्याग्निसमप्रभेण ॥ ९.१६.१० ॥
પછી મહાત્મા મદ્રાધિપતિએ ભીમબળ યુધિષ્ઠિરને બળપૂર્વક, અત્યંત વેગથી, સૂર્ય અને અગ્નિ સમાન તેજસ્વી બાણ વડે એ વીરની છાતીમાં વીંધ્યો.
9.16.11
ततोऽतिविद्धोऽथ युधिष्ठिरोऽपि ।
सुसम्प्रयुक्तेन शरेण राजन्।
जघान मद्राधिपतिं महात्मा ।
मुदं च लेभे वृषभः कुरूणाम् ॥ ९.१६.११ ॥
ત્યારે અત્યંત ઘાયલ થયા છતાં મહાત્મા યુધિષ્ઠિરે, હે રાજન, સારી રીતે છોડેલા બાણથી મદ્રાધિપતિને માર્યો; કુરુઓના વૃષભને આનંદ થયો.
9.16.12
ततो मुहूर्तादिव पार्थिवेन्द्रो ।
लब्ध्वा संज्ञां क्रोधसंरक्तनेत्रः।
शरेण पार्थं त्वरितो जघान ।
सहस्रनेत्रप्रतिमप्रभावः ॥ ९.१६.१२ ॥
ત્યારે થોડી ક્ષણો પછી ચેતના પાછી મેળવીને, ક્રોધથી લાલ નેત્રોવાળા, સહસ્રનેત્ર (ઇન્દ્ર) સમાન પ્રભાવવાળા એ રાજેન્દ્રે ઝડપથી પાર્થને બાણથી માર્યો.
9.16.13
त्वरंस्ततो धर्मसुतो महात्मा ।
शल्यस्य कोपान्नवभिः पृषत्कैः।
भित्त्वा ह्युरस्तपनीयं च वर्म ।
जघान षड्भिस्त्वपरैः पृषत्कैः ॥ ९.१६.१३ ॥
ત્યારે ઝડપથી ધર્મપુત્ર મહાત્માએ ક્રોધથી શલ્યની છાતીમાં નવ બાણો વીંધીને, સોનેરી બખ્તરને પણ ભેદીને, અને બીજા છ બાણોથી તેને માર્યો.
9.16.14
ततस्तु मद्राधिपतिः प्रकृष्टं ।
धनुर्विकृष्य व्यसृजत्पृषत्कान्।
द्वाभ्यां शराभ्यां च तथैव राज्ञ… ।
श्चिच्छेद चापं कुरुपुङ्गवस्य ॥ ९.१६.१४ ॥
ત્યારે મદ્રાધિપતિએ ઉત્તમ ધનુષ્ય ખેંચીને બાણો છોડ્યા; બે બાણોથી એ જ રીતે રાજાના, કુરુશ્રેષ્ઠના ધનુષ્યને કાપી નાખ્યું.
9.16.15
नवं ततोऽन्यत्समरे प्रगृह्य ।
राजा धनुर्धोरतरं महात्मा।
शल्यं तु विव्याध शरैः समन्ता… ।
द्यथा महेन्द्रो नमुचिं शिताग्रैः ॥ ९.१६.१५ ॥
ત્યારે યુદ્ધમાં બીજું નવું, અત્યંત મજબૂત ધનુષ્ય ઉપાડીને મહાત્મા રાજાએ શલ્યને ચારેય બાજુથી બાણોથી વીંધ્યો; જેમ મહેન્દ્રે તીક્ષ્ણ અગ્રભાગવાળા બાણોથી નમુચિને વીંધ્યો હતો.
9.16.16
ततस्तु शल्यो नवभिः पृषत्कै… ।
र्भीमस्य राज्ञश्च युधिष्ठिरस्य।
निकृत्य रौक्मे पटुवर्मणी तयो… ।
र्विदास्यामास भुजौ महात्मा ॥ ९.१६.१६ ॥
પછી મહાત્મા શલ્યે નવ બાણો વડે … ભીમ અને રાજા યુધિષ્ઠિરના સુવર્ણ બખ્તર કાપીને, તે બંનેના બાહુઓને … વીંધી નાખ્યા.
9.16.17
ततोऽपरेण ज्वलनार्कतेजसा ।
क्षुरेण राज्ञो धनुरुन्ममाथ।
कृपश्च तस्यैव जघान सूतं ।
षड्भिः शरैः सोऽभिमुखः पपात ॥ ९.१६.१७ ॥
પછી અગ્નિ અને સૂર્યના તેજવાળા બીજા ક્ષુર બાણથી તેણે રાજાનું ધનુષ્ય તોડ્યું; કૃપે તેના સારથિને છ બાણોથી મારી નાખ્યો; તે મોઢું આગળ રાખીને પડ્યો.
9.16.18
मद्राधिपश्चापि युधिष्ठिरस्य ।
शरैश्चतुर्भिर्निजघान वाहान्।
वाहांश्च हत्वा व्यकरोन्महात्मा ।
योधक्षयं धर्मसुतस्य राज्ञः ॥ ९.१६.१८ ॥
મદ્રાધિપતિ શલ્યે પણ યુધિષ્ઠિરના ઘોડાઓને ચાર બાણોથી મારી નાખ્યા; ઘોડાઓને મારીને તે મહાત્માએ ધર્મપુત્ર રાજાના યોદ્ધાઓનો સંહાર કર્યો.
9.16.19
यदद्भुतं कर्म न शक्यमन्यैः ।
सुदुःसहं तत्कृतवन्तमेकम्।
शल्यो नरेन्द्रः सविषण्णभावा… ।
द्विचिन्तयामास मृदङ्गकेतुः ॥ ९.१६.१९ ॥
બીજાઓ માટે અશક્ય, અતિ દુઃસહ એવું તે અદ્ભુત કર્મ એકલાએ કરનાર નરેન્દ્ર શલ્ય ખિન્ન મનથી … બે રીતે વિચારવા લાગ્યો; તે મૃદંગધ્વજ.
9.16.20
किमेतदिन्द्रावरजस्य वाक्यं ।
मोघं भवत्यद्य विधेर्बलेन।
जहीति शल्यं ह्यवदत्तदाऽऽजौ ।
न लोकनाथस्य वचोऽन्यथा स्यात् ॥ ९.१६.२० ॥
ઇન્દ્રના નાના ભાઈ (કૃષ્ણ)નું વચન આજે વિધિના બળથી વ્યર્થ થશે શું? યુદ્ધમાં શલ્યને મારો એવું તેમણે ત્યારે કહ્યું હતું; લોકનાથનું વચન અન્યથા થતું નથી.
9.16.21
तथा कृते राजनि भीमसेनो ।
मद्राधिपस्याथ ततो महात्मा।
छित्त्वा धनुर्वेगवता शरेण ।
द्वाभ्यामविध्यत्सुभृशं नरेन्द्रम् ॥ ९.१६.२१ ॥
રાજાએ તેમ કર્યું ત્યારે ભીમસેને મદ્રાધિપતિનું ધનુષ્ય વેગવાન બાણથી કાપી નાખ્યું; પછી તે મહાત્માએ બે બાણોથી તે નરેન્દ્રને અત્યંત વીંધ્યો.
9.16.22
तथापरेणास्य जहार यन्तुः ।
कायाच्छिरः संहननीयमध्यात्।
जघान चाश्वांश्चतुरः सुशीघ्रं ।
तथा भृशं कुपितो भीमसेनः ॥ ९.१६.२२ ॥
એ જ રીતે બીજા બાણથી તેના સારથિનું મસ્તક તેના દૃઢ શરીરના મધ્યભાગમાંથી કાપ્યું; ચાર ઘોડાઓને અતિ ઝડપથી મારી નાખ્યા; આમ ભીમસેન અત્યંત ક્રોધિત થઈને તેમ કર્યું.
9.16.23
तमग्रणीः सर्वधनुर्धराणा… ।
मेकं चरन्तं समरेऽतिवेगम्।
भीमः शतेन व्यकिरच्छराणां ।
माद्रीपुत्रः सहदेवस्तथैव ॥ ९.१६.२३ ॥
સર્વ ધનુર્ધરોમાં અગ્રણી એવા તેને—યુદ્ધમાં એકલો અતિ વેગથી ફરતો—ભીમે સો બાણોથી ઢાંકી દીધો; તેવી જ રીતે માદ્રીપુત્ર સહદેવે પણ.
9.16.24
तैः सायकैर्मोहितं वीक्ष्य शल्यं ।
भीमः शरैरस्य चकर्त वर्म।
स भीमसेनेन निकृत्तवर्मा ।
मद्राधिपश्चर्म सहस्रतारम् ॥ ९.१६.२४ ॥
તે બાણોથી મોહિત થયેલા શલ્યને જોઈને ભીમે પોતાના બાણોથી તેનું બખ્તર કાપ્યું; ભીમસેન દ્વારા બખ્તર કપાયેલા મદ્રાધિપતિએ હજાર તારાવાળી ઢાલ લીધી.
9.16.25
प्रगृह्य खङ्गं च रथान्महात्मा ।
प्रस्कन्द्य कुन्तीसुतमभ्यधावत्।
छित्त्वा रथेषां नकुलस्य सोऽथ ।
युधिष्ठिरं भीमबलोऽभ्यधावत् ॥ ९.१६.२५ ॥
મહાત્માએ તલવાર લઈને રથમાંથી કૂદીને કુંતીપુત્ર તરફ દોડ્યો; પછી નકુલના રથનું ધૂંસરું કાપીને ભીમબલે યુધિષ્ઠિર તરફ દોડ્યો.
9.16.26
तं चापि राजानमथोत्पतन्तं ।
क्रुद्धं यथैवान्तकमापतन्तम्।
धृष्टद्युम्नो द्रौपदेयाः शिखण्डी ।
शिनेश्च नप्ता सहसा परीयुः ॥ ९.१६.२६ ॥
કૂદીને ઊઠેલા, યમ સમાન ક્રોધે ધસી આવતા તે રાજાને ધૃષ્ટદ્યુમ્ન, દ્રૌપદીના પુત્રો, શિખંડી અને શિનિના પૌત્રે અચાનક ઘેરી લીધા.
9.16.27
अथास्य चर्माप्रतिमं न्यकृन्त… ।
द्भीमो महात्मा नवभिः पृषत्कैः।
खङ्गं च भल्लैर्निचकर्त मुष्टौ ।
नदन्प्रहृष्टस्तव सैन्यमध्ये ॥ ९.१६.२७ ॥
પછી તેની અનુપમ ઢાલ … કાપી નાખી; મહાત્મા ભીમે નવ બાણો અને ભલ્લોથી મૂઠ પાસે તલવાર કાપી, અને તમારી સેનાની મધ્યમાં હર્ષથી ગર્જના કરી.
9.16.28
तत्कर्म भीमस्य समीक्ष्य हृष्टा… ।
स्ते पाण्डवानां प्रवरा रथौघाः।
नादं च चक्रुर्भृशमुत्स्मयन्तः ।
शङ्खांश्च दध्मुः शशिसन्निकाशान् ॥ ९.१६.२८ ॥
ભીમનું તે કર્મ જોઈ હર્ષિત થયેલા … પાંડવોના શ્રેષ્ઠ રથસમૂહો અત્યંત હસતા ગર્જ્યા અને ચંદ્ર સમાન શંખો ફૂંક્યા.
9.16.29
तेनाथ शब्देन विभीषणेन ।
तथाऽभितप्तं बलमप्रधृष्यम्।
स्वेदाभिभूतं रुधिरोक्षिताङ्गं ।
विसञ्ज्ञकल्पं च तदा विषण्णम् ॥ ९.१६.२९ ॥
પછી તે ભયંકર શબ્દથી એ જ રીતે પીડિત, અજેય સેના પરસેવાથી ઘેરાયેલી, લોહીથી ભીંજાયેલાં અંગોવાળી, લગભગ બેભાન થઈને ત્યારે ખિન્ન થઈ ગઈ.
9.16.30
स मद्रराजः सहसा विकीर्णो ।
भीमाग्रगैः पाण्डवयोधमुख्यैः।
युधिष्ठिरस्याभिमुखं जवेन ।
सिंहो यथा मृगहेतोः प्रयातः ॥ ९.१६.३० ॥
તે મદ્રરાજ ભીમના અગ્રગામી અને પાંડવોના મુખ્ય યોદ્ધાઓ દ્વારા અચાનક વિખેરાઈ ગયો, અને શિકાર માટે સિંહ જાય તેમ વેગથી યુધિષ્ઠિર તરફ ગયો.
9.16.31
स धर्मराजो निहताश्वसूतः ।
क्रोधेन दीप्तो ज्वलनप्रकाशः।
दृष्ट्वा च मद्राधिपतिं स्म तूर्णं ।
समभ्यधावत्तमरिं बलेन ॥ ९.१६.३१ ॥
ઘોડા અને સારથિ હણાયેલા ધર્મરાજ ક્રોધથી અગ્નિ સમાન દીપ્ત થયા. મદ્રરાજને જોઈને તે શત્રુ પર તરત બળપૂર્વક ધસી ગયા.
9.16.32
गोविन्दवाक्यं त्वरितं विचिन्त्य ।
दध्रे मतिं शल्यविनाशनाय।
स धर्मराजो निहताश्वसूतो ।
रथे तिष्ठञ्शक्तिमथान्वकर्षत् ॥ ९.१६.३२ ॥
ગોવિંદના વચનોનો ઝડપથી વિચાર કરીને તેમણે શલ્યના વિનાશનો નિશ્ચય કર્યો. ઘોડા અને સારથિ હણાયેલા ધર્મરાજ રથ પર ઊભા રહીને શક્તિ ખેંચવા લાગ્યા.
9.16.33
तच्च… शल्यस्य निशाम्य कर्म ।
तमात्मनो भागमथावशिष्टम्।
कृत्वा मनः शल्यवधे महात्मा ।
यथोक्तमिन्द्रावरजस्य चक्रे ॥ ९.१६.३३ ॥
શલ્યનું તે કર્મ જોઈને, પોતાનો બાકી રહેલો ભાગ વિચારીને, મહાત્માએ શલ્યના વધમાં મન લગાવ્યું અને ઇન્દ્રના અનુજે કહ્યા પ્રમાણે કર્યું.
9.16.34
स धर्मराजो मणिहेमदण्डां ।
जग्राह शक्तिं कनकप्रकाशाम्।
नेत्रे च दीप्ते सहसा विवृत्य ।
मद्राधिपं क्रुद्धमना निरैक्षत् ॥ ९.१६.३४ ॥
તે ધર્મરાજે મણિ અને સોનાથી શોભતા દંડવાળી, સોના જેવી ચમકતી શક્તિ ગ્રહણ કરી. દીપ્ત નેત્રો અચાનક ખોલીને ક્રોધિત મનથી મદ્રરાજ તરફ જોયું.
9.16.35
निरीक्षितो धर्मसुतेन राज्ञा ।
षूतात्मना निर्हृतकल्मषेण।
आसीन्न यद्भस्मसान्मद्रराज… ।
स्तदद्भुतं मे प्रतिभाति राजन् ॥ ९.१६.३५ ॥
ધર્મપુત્ર રાજાએ જોતાં, પવિત્ર આત્મા અને પાપ દૂર થયેલા તેમના વડે, મદ્રરાજ… ભસ્મ ન થયા તે મને અદ્ભુત લાગે છે, હે રાજન્.
9.16.36
ततस्तु शक्तिं रचिरोग्रदण्डां ।
मणिप्रवेकोज्ज्वलितां प्रदीप्ताम्।
चिक्षेप वेगात्सुभृशं महात्मा ।
मद्राधिपाय प्रवरः कुरूणाम् ॥ ९.१६.३६ ॥
ત્યારે કુરુઓમાં શ્રેષ્ઠ એ મહાત્માએ મણિઓથી જડેલી, પ્રજ્વલિત, સુંદર ભયંકર દંડવાળી શક્તિ મદ્રાધિપ પર અતિ વેગથી ફેંકી.
9.16.37
दीप्तामथैनां प्रहितां बलेन ।
सविस्फुलिङ्गां सहसापतन्तीम्।
प्रैक्षन्त सर्वे कुरवः समेता ।
दिवो युगान्ते महतीमिवोल्काम् ॥ ९.१६.३७ ॥
બળથી ફેંકાયેલી એ પ્રજ્વલિત શક્તિ તણખા વેરતી અચાનક નીચે પડતી જોઈને એકત્ર થયેલા સર્વ કુરુઓ જોઈ રહ્યા; યુગાંતે આકાશથી પડતી મહાન ઉલ્કા જેવી.
9.16.38
तां कालरात्रीमिव पाशहस्तां ।
यमस्य धात्रीमिव चोग्ररूपाम्।
स ब्रह्मदण्डप्रतिमाममोधां ।
ससर्ज यत्तो युधि धर्मराजः ॥ ९.१६.३८ ॥
યમની ધાત્રી જેવી અને હાથમાં પાશ ધરેલી કાલરાત્રિ જેવી ઉગ્ર રૂપવાળી, બ્રહ્મદંડ સમાન અમોઘ તે શક્તિને યુદ્ધમાં સાવધ ધર્મરાજે છોડી.
9.16.39
गन्धस्रगग्र्यासनपानभोजनै… ।
रभ्यर्चितां पाण्डुसुतैः प्रयत्नात्।
सांवर्तकाग्निप्रतिमां ज्वलन्तीं ।
कृत्यामथर्वाङ्गिरसीमिवोग्राम् ॥ ९.१६.३९ ॥
સુગંધ, માળા, ઉત્તમ આસન, પાન અને ભોજનથી પાંડુપુત્રોએ પ્રયત્નપૂર્વક પૂજેલી, પ્રલયાગ્નિ સમાન બળતી, અથર્વાંગિરસની કૃત્યા જેવી ઉગ્ર તે શક્તિ.
9.16.40
ईशानहेतोः प्रतिनिर्मितां तां ।
त्वष्ट्रा रिपूणामसुदेहभक्ष्याम्।
भूम्यन्तरिक्षद्युजलाश्रयाणि ।
प्रसह्य भूतानि निहन्तुमीशाम् ॥ ९.१६.४० ॥
ઈશાન માટે ત્વષ્ટાએ ફરીથી બનાવેલી એ શક્તિ, જે શત્રુઓના પ્રાણ અને દેહનું ભક્ષણ કરે છે; પૃથ્વી, અંતરિક્ષ, દ્યુલોક અને જળમાં રહેતા પ્રાણીઓને બળપૂર્વક મારવા સમર્થ.
9.16.41
घण्टापताकां मणिवज्रभूषां ।
वैदूर्यचित्रां तपनीयदण्डाम्।
त्वष्ट्रा प्रयत्नान्नियमेन क्लृप्तां ।
ब्रह्मद्विषामन्तकरीममाघाम् ॥ ९.१६.४१ ॥
ઘંટા અને પતાકાથી શોભિત, મણિ અને વજ્રથી વિભૂષિત, વૈદૂર્યથી ચિત્રિત, સોનાના દંડવાળી, ત્વષ્ટાએ મહાપ્રયત્નથી નિયમપૂર્વક રચેલી, બ્રાહ્મણદ્વેષીઓનો અંત કરનારી, અમોઘ (શસ્ત્ર).
9.16.42
बलप्रयत्नादनिरोधवेगां ।
मन्त्रैश्च घोरैरपि पूरयित्वा।
ससर्ज मार्गेण च तां खगानां ।
वधाय मद्राधिपतेस्तदानीम् ॥ ९.१६.४२ ॥
બળ અને પ્રયત્નથી, અવરોધાતા ન હોય એવા વેગવાળા તેને, ઘોર મંત્રોથી ભરીને, ત્યારે મદ્રાધિપતિના વધ માટે આકાશમાર્ગે છોડ્યું.
9.16.43
हतो ह्यसावित्यभिगर्जमानो ।
रुद्रोऽन्धकायान्तकरं यथेषुम्।
प्रसार्य बाहुं सुदृढं सुपाणिं ।
क्रोधेन नृत्यन्निव धर्मराजः ॥ ९.१६.४३ ॥
"આ માર્યો ગયો" એમ ગર્જતા, અંધકનો અંત કરનાર રુદ્રે બાણ ઉપાડ્યું હોય તેમ, ધર્મરાજે દૃઢ અને સુંદર હાથ પ્રસારીને, ક્રોધથી જાણે નૃત્ય કરતા...
9.16.44
स्फुरत्प्रभामण्डलिनोंशुजालै… ।
र्धर्मात्मनो मद्रविनाशकाले।
पुरत्रयप्रोत्सरणे पुरस्ता… ।
न्माहेश्वरं रूपमभूत्तदानीम् ॥ ९.१६.४४ ॥
ચમકતા પ્રભામંડળના કિરણજાળ સાથે... ધર્માત્માના, મદ્રોના વિનાશ સમયે, ત્રિપુર નાશ કરતી વખતે આગળ... ત્યારે માહેશ્વર રૂપ થયું.
9.16.45
आवर्तनाकुञ्चितबाहुदण्डः ।
सन्ध्याविहारी तनुवृत्तमध्यः।
विशालवक्षा भगवान्हरो यथा ।
सुदुर्निरीक्ष्योऽभवदर्जुनाग्रजः ॥ ९.१६.४५ ॥
ફરવાથી વળેલા બાહુદંડવાળા, સંધ્યામાં વિહરનારા, પાતળી ગોળ કમરવાળા, વિશાળ છાતીવાળા, ભગવાન હર જેવા, અર્જુનના મોટા ભાઈ અત્યંત દુર્નિરીક્ષ્ય થયા.
9.16.46
तां सर्वशक्त्या प्रहितां सुशक्तिं ।
युधिष्ठिरेणाप्रतिवार्यवीर्याम्।
प्रतिग्रहायाभिननन्द शल्यः ।
सम्यग्घुतामग्निरिवाज्यधाराम् ॥ ९.१६.४६ ॥
યુધિષ્ઠિરે સર્વ શક્તિથી ફેંકેલી, અવરોધી ન શકાય એવા વીર્યવાળી તે સુંદર શક્તિને શલ્યે ગ્રહણ કરવા સ્વાગત કર્યું, જેમ અગ્નિ સારી રીતે આહુતિ પામેલી ઘીની ધારાનું સ્વાગત કરે.
9.16.47
सा तस्य वर्माभिविदार्य शुभ्र… ।
मुरो विशालं च तथैव भित्त्वा।
विवेश गां तोयमिवाप्रसक्ता ।
यशो विशालं नृपतेर्हरन्ती ॥ ९.१६.४७ ॥
તે શક્તિ તેના ઝળહળતા કવચને ચીરીને, વિશાળ છાતીને પણ ભેદીને, પાણીની જેમ અવરોધ વિના ધરતીમાં પ્રવેશી; રાજા (યુધિષ્ઠિર)નો વિશાળ યશ હરી લેતી.
9.16.48
नासाक्षिकर्णास्यविनिः सृतेन ।
प्रस्यन्दता च व्रणसम्भवेन।
संसिक्तगात्रो रुधिरेण सोऽभू… ।
त्क्रौञ्चो यथा स्कन्दहतो महाद्रिः ॥ ९.१६.४८ ॥
નાક, આંખો, કાન અને મુખમાંથી વહેતા, ઘાવથી ઉત્પન્ન થયેલા રક્તથી તેનું શરીર ભીંજાયું; સ્કંદે પ્રહાર કરેલા ક્રૌંચ પર્વત જેવો તે થયો.
9.16.49
प्रसार्य बाहू च रथाद्गतो गां ।
सञ्छिन्नवर्मा कुरुनन्दनेन।
महेन्द्रवाहप्रतिमो महात्मा ।
वज्राहतं शृङ्गमिवाचलस्य ॥ ९.१६.४९ ॥
બાહુઓ ફેલાવીને તે રથમાંથી ધરતી પર પડ્યો; કુરુનંદન (યુધિષ્ઠિર) દ્વારા તેનું કવચ છેદાયા પછી; તે મહાત્મા મહેન્દ્રના વાહન જેવો, વજ્રથી આહત પર્વતશિખર જેવો હતો.
9.16.50
ततो निपतितः सोऽभूदिन्द्रध्वज इवोच्छ्रितः ।
बाहू प्रसार्याभिमुखो धर्मराजस्य मद्रराट्।
स तथा भिन्नसर्वाङ्गो रुधिरेण समुक्षितः ॥ ९.१६.५० ॥
ત્યારે પડેલો તે ઇન્દ્રધ્વજની જેમ ઊંચો ઊભો હોય એવો દેખાયો; મદ્રરાજ (શલ્ય) બાહુઓ ફેલાવીને ધર્મરાજ (યુધિષ્ઠિર) તરફ મોઢું કરીને હતો. સર્વ અંગો ભાંગેલા, રક્તથી સિંચાયેલો તે એ રીતે પડ્યો હતો.
9.16.51
प्रत्युद्गत इव प्रेम्णा भूम्या स नरपुङ्गवः ।
प्रियया कान्तया कान्तः पतमान इवोरसि ॥ ९.१६.५१ ॥
પ્રેમથી જાણે ધરતી તેની સામે આવી, એ નરપુંગવ પડ્યો, જેમ પ્રેમી પ્રિયા પર પડે તેમ તેની છાતી પર.
9.16.52
चिरं भुक्त्वा वसुमतीं प्रियां कान्तामिव प्रभुः ।
सर्वैरङ्गैः समाश्लिष्य प्रसुप्त इव चाभवत् ॥ ९.१६.५२ ॥
લાંબા સમય સુધી પ્રિય કાંતા જેવી વસુમતીને ભોગવીને, સર્વ અંગોથી તેને આલિંગન આપી, પ્રભુ જાણે સૂઈ ગયા.
9.16.53
धर्म्ये धर्मात्मना युद्वे निहतो धर्मसूनुना ।
सम्यक्स्फीत इवोत्सृष्टः प्रशान्तोऽग्निरिवाध्वरे ॥ ९.१६.५३ ॥
ધર્માત્મા ધર્મપુત્ર દ્વારા ધર્મયુદ્ધમાં હણાયો; યજ્ઞમાં સારી રીતે પ્રજ્વલિત થઈને શાંત થયેલા અગ્નિ જેવો થયો.
9.16.54
शक्त्या विभिन्नहृदयं विप्रविद्धायुधध्वजम् ।
संशान्तमपि मद्रेशं लक्ष्मीर्नैव विमुञ्चति ॥ ९.१६.५४ ॥
શક્તિથી હૃદય વિંધાયેલા, આયુધ અને ધ્વજ વિખરાયેલા, શાંત થયેલા મદ્રેશને પણ લક્ષ્મી છોડતી નથી.
9.16.55
ततो युधिष्ठिरश्चापमादायेन्द्रधनुष्प्रभम् ।
व्यधमद्द्विषतः सङ्ख्ये खगराडिव पन्नगान्।
देहान्सुनिशितैर्भल्लै रिपूणां नाशयन्क्षणात् ॥ ९.१६.५५ ॥
ત્યારે યુધિષ્ઠિરે ઇન્દ્રધનુષ્યની પ્રભાવાળું ધનુષ્ય લઈને, ગરુડ સર્પોને હણે તેમ યુદ્ધમાં શત્રુઓને પાડી દીધા; અતિ તીક્ષ્ણ ભલ્લોથી ક્ષણમાં શત્રુઓના દેહોનો નાશ કર્યો.
9.16.56
ततः पार्थस्य बाणौघैरावृताः सैनिकास्तव ।
निमीलिताक्षाः क्षिण्वन्ति भृशमन्योन्यकर्शिताः।
क्षरन्तो रुधिरं देहैर्विशस्त्रायुधजीविताः ॥ ९.१६.५६ ॥
ત્યારે પાર્થનાં બાણોના સમૂહથી ઘેરાયેલા તમારા સૈનિકો, આંખો બંધ કરીને, એકબીજાથી અત્યંત પીડિત થઈ, શરીરમાંથી લોહી વહાવતા, શસ્ત્ર અને જીવન ગુમાવતા પડવા લાગ્યા.
9.16.57
ततः शल्ये निपतिते मद्रराजानुजो युवा ।
भ्रातुस्तुल्यो गुणैः सर्वै रथी पाण्डवमभ्ययात् ॥ ९.१६.५७ ॥
ત્યારે શલ્ય પડી જતાં, મદ્રરાજનો નાનો ભાઈ, સર્વ ગુણોમાં પોતાના ભાઈ સમાન યુવાન, રથી બનીને પાંડવ તરફ આગળ વધ્યો.
9.16.58
विव्याध च नरश्रेष्ठो नाराचैर्बहुभिस्त्वरन् ।
हतस्यापचितिं भ्रातुश्चिकीषुर्युद्धदुर्मदः ॥ ९.१६.५८ ॥
નરશ્રેષ્ઠે ઝડપથી ઘણા નારાચોથી પ્રહાર કર્યો, ભાઈના વધનો બદલો લેવાની ઇચ્છાથી, યુદ્ધમદથી ઉન્મત્ત થઈને.
9.16.59
तं विव्याधाशुगैः ष़ड्भिर्धर्मराजस्त्वरन्निव ।
कार्मुकं चास्य चिच्छेद क्षुराभ्यां ध्वजमेव च ॥ ९.१६.५९ ॥
ધર્મરાજે ઝડપથી છ બાણોથી તેને પ્રહાર કર્યો; બે ક્ષુરોથી તેનું ધનુષ્ય અને ધ્વજ પણ કાપી નાખ્યાં.
9.16.60
ततोऽस्य दीप्यमानेन सुदृढेन शितेन च ।
प्रमुखे वर्तमानस्य भल्लेनापाहरच्छिरः ॥ ९.१६.६० ॥
ત્યારે તેની સામે ઊભેલા તેનું માથું ઝળહળતા, અતિ દૃઢ અને તીક્ષ્ણ ભલ્લથી કાપી નાખવામાં આવ્યું.
9.16.61
सकुण्डलं तद्ददृशे पतमानं शिरो रथात् ।
पुण्यक्षयमनुप्राप्य पतन्स्वर्गादिव च्युतः ॥ ९.१६.६१ ॥
કુંડળ સહિત તે માથું રથ પરથી પડતું દેખાયું, જાણે પુણ્ય ક્ષીણ થતાં સ્વર્ગથી ચ્યુત થયેલો કોઈ પડી રહ્યો હોય.
9.16.62
तस्यापकृत्तशीर्षं तु शरीरं पतितं रथात् ।
रुधिरेणावसिक्ताङ्गं दृष्ट्वा सैन्यमभज्यत ॥ ९.१६.६२ ॥
માથું કપાયેલું, રથ પરથી પડેલું તેનું શરીર, લોહીથી ભીંજાયેલા અંગો જોઈને સેના તૂટી પડી.
9.16.63
विचित्रकवचे तस्मिन्हते मद्रनृपानुजे ।
हाहाकारं प्रकुर्वाणाः कुरवोऽभिप्रदुद्रुवुः ॥ ९.१६.६३ ॥
વિચિત્ર કવચધારી, મદ્રરાજાનો નાનો ભાઈ મરાયો ત્યારે કૌરવો હાહાકાર કરતા ભાગ્યા.
9.16.64
शल्यानुजं हतं दृष्ट्वा तावकास्त्यक्तजीविताः ।
वित्रेसुः पाण्डवभयात्प्रविध्वस्तास्तदा भृशम् ॥ ९.१६.६४ ॥
શલ્યના નાના ભાઈને મરાયેલો જોઈને, જીવનની આશા છોડેલા તમારા લોકો પાંડવોના ભયથી અત્યંત ડરીને વિખેરાઈ ભાગ્યા.
9.16.65
तांस्तथा भज्यमानांस्तु कौरवान्भरतर्षभ ।
शिनेर्नप्ताऽकिरन्बाणैरभ्यवर्तत सात्यकिः ॥ ९.१६.६५ ॥
હે ભરતશ્રેષ્ઠ, એ રીતે તૂટી રહેલા કૌરવો પર શિનિનો પૌત્ર સાત્યકિ બાણોની વર્ષા કરતો આગળ વધ્યો.
9.16.66
तमायान्तं महेष्वासं दुष्प्रसह्यं दुरासदम् ।
हार्दिक्यस्त्वरितो राजन्प्रत्यगृह्णादभीतवत् ॥ ९.१६.६६ ॥
હે રાજન, મહાધનુર્ધર, દુર્ધર્ષ અને દુર્ગમ એવો તે આવતો જોઈને હાર્દિક્ય ઝડપથી નિર્ભય હોય તેમ તેનો સામનો કર્યો.
9.16.67
तौ समेतौ महात्मानौ वार्ष्णेयौ वरवाजिनौ ।
हार्दिक्यः सात्यकिश्चैव सिंहाविव बलोत्कटौ ॥ ९.१६.६७ ॥
તે બંને મહાત્મા, વૃષ્ણિવંશી, ઉત્તમ અશ્વોવાળા, હાર્દિક્ય અને સાત્યકિ, બળવાન સિંહો જેવા સામસામે ભેગા થયા.
9.16.68
इषुभिर्विमलाभासैश्छादयन्तौ परस्परम् ।
अर्चिर्भिरिव सूर्यस्य दिवाकरसमप्रभौ ॥ ९.१६.६८ ॥
નિર્મળ ચમકતા બાણોથી એકબીજાને ઢાંકતા, સૂર્યના કિરણો જેવા, સૂર્ય સમાન તેજવાળા તે બંને.
9.16.69
चापमार्गबलोद्वूतान्मार्गणान्वृष्णिसिंहयोः ।
आकाशगानपश्याम पतङ्गानिव शीघ्रगान् ॥ ९.१६.६९ ॥
ધનુષના માર્ગે બળપૂર્વક છોડાયેલા, વૃષ્ણિસિંહોના બાણો આકાશમાં વેગથી ઊડતા પક્ષીઓ જેવા અમે જોયા.
9.16.70
सात्यकिं दशभिर्विद्ध्वा हयांश्चास्य त्रिभिः शरैः ।
चापमेकेन चिच्छेद हार्दिक्यो नतपर्वणा ॥ ९.१६.७० ॥
હાર્દિક્યે સાત્યકિને દસ બાણોથી વીંધ્યો, તેના ઘોડાને ત્રણ બાણોથી, અને એક વાંકા બાણથી તેનું ધનુષ્ય કાપ્યું.
9.16.71
तन्निकृत्तं धनुःश्रेष्ठमपास्य शिनिपुङ्गवः ।
अन्यदादत्त वेगेन धनुर्जलदनिःस्वनम् ॥ ९.१६.७१ ॥
કપાયેલું તે શ્રેષ્ઠ ધનુષ્ય ફેંકી, શિનિઓના વીર પુંગવે વેગથી મેઘ-ગર્જના જેવું ધનુષ્ય બીજું લીધું.
9.16.72
तदादाय धनुःश्रेष्ठं वरिष्ठः सर्वधन्विनाम् ।
हार्दिक्यं दशभिर्बाणैः प्रत्यविध्यत्स्तनान्तरे ॥ ९.१६.७२ ॥
તે શ્રેષ્ઠ ધનુષ્ય લઈને, સર્વ ધનુર્ધરોમાં શ્રેષ્ઠ એવા તેણે હાર્દિક્યને દસ બાણોથી છાતીની વચ્ચે વળતો વીંધ્યો.
9.16.73
ततो युगं रथेषां च च्छित्त्वा भल्लैः सुसंयतैः ।
अश्वांस्तस्यावधीत्तूर्णमुभौ च पार्ष्णिसारथी ॥ ९.१६.७३ ॥
પછી રથના યુગ અને જૂને સુસંયત ભલ્લોથી કાપી, તેણે તેના ઘોડાઓને તરત જ મારી નાખ્યા, અને પાછળના બંને સારથિઓને પણ.
9.16.74
हार्दिक्यं विरथं दृष्ट्वा कृपः शारद्वतः प्रभो ।
अपोवाह ततः क्षिप्रं रथमारोप्य वीर्यवान् ॥ ९.१६.७४ ॥
હાર્દિક્યને રથ વિના જોઈને, હે પ્રભુ, શારદ્વત કૃપે તરત તેમને પોતાના રથમાં ચડાવી પરાક્રમથી દૂર લઈ ગયા.
9.16.75
मद्रराजे हते राजन्विरथे कृतवर्मणि ।
दुर्योधनबलं सर्वं पुनरासीत्पराङ्मुखम् ॥ ९.१६.७५ ॥
હે રાજન, મદ્રરાજ માર્યા ગયા અને કૃતવર્મા રથહીન થયા ત્યારે દુર્યોધનનું સમગ્ર સૈન્ય ફરી પીઠ ફેરવીને ભાગ્યું.
9.16.76
स्व परे नान्वबुध्यन्त सैन्येन रजसा वृते ।
बलं तु हतभूयिष्ठं त्रस्तमासीत्पराङ्मुखम् ॥ ९.१६.७६ ॥
સૈન્યની ધૂળથી ઘેરાયેલા હોવાથી તેઓ સ્વજન અને પરાયાને ઓળખી શક્યા નહીં; ઘણા હણાયેલું સૈન્ય ભયથી પીઠ ફેરવીને ભાગ્યું.
9.16.77
ततो मुहूर्तात्तेऽपश्यन्रजो भौमं समुत्थितम् ।
विविधैः शोणितस्रावैः प्रशान्तं पुरुषर्षभ ॥ ९.१६.७७ ॥
પછી ક્ષણ પછી, હે પુરુષશ્રેષ્ઠ, તેમણે જોયું કે ભૂમિથી ઊઠેલી ધૂળ અનેક રક્તપ્રવાહોથી શાંત થઈ ગઈ છે.
9.16.78
ततो दुर्योधनो दृष्ट्वा भग्नं स्वबलमन्तिकात् ।
जवेनापततः पार्थानेकः सर्वानवारयत् ॥ ९.१६.७८ ॥
ત્યારે દુર્યોધને નજીકમાં પોતાનું સૈન્ય ભાંગી પડતું જોયું, અને વેગથી ધસી આવતા સૌ પાંડવોને તેમણે એકલા હાથે રોક્યા.
9.16.79
पाण्डवान्सरथान्दृष्ट्वा धृष्टद्युम्नं च पार्षतम् ।
आनर्त्तं च दुराधर्षं शितैर्बाणैरवारयत् ॥ ९.१६.७९ ॥
રથ સહિત પાંડવોને, પૃષતના પુત્ર ધૃષ્ટદ્યુમ્ન અને દુર્જય આનર્તને જોઈને તેમણે તીક્ષ્ણ બાણોથી તેમને રોક્યા.
9.16.80
तं परे नाभ्यवर्तन्त मर्त्या मृत्युमिवागतम् ।
अथान्यं रथमास्थाय हार्दिक्योऽपि न्यवर्तत ॥ ९.१६.८० ॥
મૃત્યુ સમાન આવેલા તેની સામે શત્રુઓ ટકી શક્યા નહીં. પછી હાર્દિક્ય (કૃતવર્મા) પણ બીજા રથ પર ચઢીને પાછા ફર્યા.
9.16.81
ततो युधिष्ठिरो राजा त्वरमाणो महारथः ।
चतुर्भिर्निजघानाश्वान्पत्रिभिः कृतवर्मणः।
विव्याध गौतमं चापि ष़ड्भिर्भल्लैः सुतेजनैः ॥ ९.१६.८१ ॥
પછી રાજા યુધિષ્ઠિરે, ઉતાવળથી આવેલા મહારથીએ, કૃતવર્માના ચાર ઘોડાને ત્રણ બાણથી પાડી દીધા; ગૌતમ (કૃપ)ને પણ તીક્ષ્ણ છ ભલ્લોથી વીંધ્યો.
9.16.82
अश्वत्थामाः ततो राज्ञा हताश्वं विरथीकृतम् ।
तमपोवाह हार्दिक्यं स्वरथेन युधिष्ठिरात् ॥ ९.१६.८२ ॥
રાજાએ ઘોડાઓ મારી રથહીન કરેલા તેને, અશ્વત્થામાએ યુધિષ્ઠિરથી દૂર પોતાના રથમાં લઈ લીધો.
9.16.83
ततः शारद्वतः षड्भिः प्रत्यविध्यद्युधिष्ठिरम् ।
विव्याध चाश्वान्निशितैस्तस्याष्टाभिः शिलीमुखैः ॥ ९.१६.८३ ॥
પછી શારદ્વત (કૃપ)એ છ બાણથી યુધિષ્ઠિર પર પ્રહાર કર્યો અને તેમના તીક્ષ્ણ ઘોડાઓને આઠ બાણથી વીંધ્યા.
9.16.84
एवमेतन्महाराज युद्धशेषमवर्तत ।
तव दुर्मन्त्रिते राजन्सहपुत्रस्य भारत ॥ ९.१६.८४ ॥
હે મહારાજ, આ રીતે યુદ્ધનો બાકી ભાગ બન્યો. હે રાજન, હે ભરતવંશી, આ તમારી દુષ્ટ મંત્રણાને કારણે અને તમારા પુત્ર સાથે બન્યું.
9.16.85
तस्मिन्महेष्वासधरे विशस्ते ।
सङ्ग्राममध्ये कुरुपुङ्गवेन।
पार्थाः समेताः परमप्रहृष्टाः ।
शङ्खान्प्रदध्मुर्हतमीक्ष्य शल्यम् ॥ ९.१६.८५ ॥
તે મહાધનુર્ધર માર્યો જતાં, યુદ્ધની વચ્ચે કુરુશ્રેષ્ઠ દ્વારા, પાર્થો ભેગા મળીને અત્યંત હર્ષિત થયા અને શલ્યને હણાયેલો જોઈ શંખ ફૂંક્યા.
9.16.86
युधिष्ठिरं च प्रशशंसुराजौ ।
पुरा सुरा वृत्रवधे यथेन्द्रम्।
चक्रुश्च नानाविधवाद्यशब्दा… ।
न्निनादयन्तो वसुधां समन्तात् ॥ ९.१६.८६ ॥
યુદ્ધમાં રાજાઓએ યુધિષ્ઠિરની પ્રશંસા કરી; પૂર્વે વૃત્રવધ પછી દેવોએ ઇન્દ્રની સ્તુતિ કરી હતી તેમ. નાના પ્રકારના વાદ્યોના શબ્દો… કરીને ચારે તરફ પૃથ્વીને ગજવી.