महाभारत · अध्याय 9.16
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
9.16.1
तं भीमसेनश्च शिनेश्च नप्ता ।
माद्याश्च पुत्रौ पुरुषप्रवीरौ।
समागतं भीमबलेन राज्ञा ।
पर्यापुरन्योन्यमथाह्वयन्त ॥ ९.१६.१ ॥
भीमसेन, शिनीचा नातू आणि माद्रीचे दोन पुरुषश्रेष्ठ पुत्र, भीमबल त्या राजाला समोर येताच त्याला वेढून एकमेकांना आव्हान देऊ लागले.
9.16.2
ततस्तु शूराः समरे नरेन्द्र ।
नरेश्वरं प्राप्य युधां वरिष्ठम्।
आवार्य चैनं समरे नृवीरा ।
जघ्नुः शितैः पत्रिभिरुग्रवेगैः ॥ ९.१६.२ ॥
नंतर हे नरेंद्रा, युद्धात ते शूर योद्धांतील श्रेष्ठ अशा त्या राजाजवळ पोहोचले, त्याला अडवून त्या नरवीरांनी तीक्ष्ण, भयंकर वेगाच्या बाणांनी त्याच्यावर प्रहार केला.
9.16.3
संरक्षितो भीमसेनेन राजा ।
माद्रीसुताभ्यामथ माधवेन।
मद्राधिपं पत्रिभिरुग्रवेगैः ।
स्तनान्तरे धर्मसुतो निजघ्ने ॥ ९.१६.३ ॥
भीमसेन, माद्रीचे दोन पुत्र आणि नंतर माधव यांनी संरक्षिलेल्या त्या राजाने, धर्मपुत्राने, उग्र वेगाच्या बाणांनी मद्राधिपतीला छातीच्या मध्यभागी मारले.
9.16.4
ततो रणे तावकानां रथौघाः ।
समीक्ष्य मद्राधिपतिं शरार्तम्।
पर्यावव्रुः प्रवराः सर्वयोधा ।
दुर्योधनस्यानुमते पुरस्तात् ॥ ९.१६.४ ॥
नंतर युद्धात तुमच्या पुत्रांच्या रथसमूहांनी बाणांनी पीडित झालेल्या मद्राधिपतीला पाहिले, आणि दुर्योधनाच्या अनुमतीने समोरून सर्व श्रेष्ठ योद्धे वळून त्याच्याभोवती गोळा झाले.
9.16.5
ततो द्रुतं मद्रजनाधिपो रणे ।
युधिष्ठिरं सप्तभिरभ्यविद्व्यत्।
तं चापि पार्थौ नवभिः पृषत्कै… ।
र्विव्याध राजंस्तुमुले महात्मा ॥ ९.१६.५ ॥
नंतर मद्रजनांचा अधिपती युद्धात त्वरेने युधिष्ठिराला सात बाणांनी भेदला; हे राजा, त्या महात्म्याने पार्थांनाही नऊ बाणांनी… तुमुल युद्धात घायाळ केले.
9.16.6
आकर्णपूर्णायतसम्प्रयुक्तैः ।
शरैस्तदा संयति तैलधौतैः।
अन्योन्यमाच्छादयतां महारथौ ।
मद्राधिपश्चापि युधिष्ठिरश्च ॥ ९.१६.६ ॥
कानापर्यंत ओढलेल्या, पूर्ण भरलेल्या, तेलात धुतलेल्या बाणांनी तेव्हा युद्धात त्या दोन महारथींनी एकमेकांना झाकून टाकले — मद्राधिपती आणि युधिष्ठिर.
9.16.7
ततस्तु तूर्णं समरे महारथौ ।
परस्परस्यान्तरमीक्षमाणौ।
शरैर्भृशं विव्यधतुर्नृपोत्तमौ ।
महबलौ शत्रुभिरप्रधृष्यौ ॥ ९.१६.७ ॥
मग लगेच युद्धात त्या दोन महारथींनी एकमेकांतील फट पाहत बाणांनी तीव्रपणे विद्ध केले — ते दोन श्रेष्ठ राजे.
9.16.8
तयोर्धनुर्ज्यातलनिःस्वनो महा… ।
न्महेन्द्रवज्राशनितुल्यनिः स्वनः।
परस्परं बाणगणैर्महात्मनोः ।
प्रवर्षतोर्मद्रपपाण्डुवीरयोः ॥ ९.१६.८ ॥
त्या दोघांच्या धनुष्याच्या दोरीच्या आघाताचा आवाज — महेंद्राच्या वज्र आणि अशनिसारखा गर्जना — एकमेकांवर बाणांचे समूह वर्षणारे ते महात्मे मद्राधिपती आणि पांडववीर…
9.16.9
तौ चेरतुर्व्याघ्रशिशुप्रकाशौ ।
महावनेष्वामिषगृद्विनाविव।
विषाणिनौ नागवराविवोभौ ।
ततक्षतुः संयति जातदर्पौ ॥ ९.१६.९ ॥
ते दोघे वाघाच्या बछड्यांसारखे तेजस्वी होऊन मोठ्या अरण्यांत मांसलोभी प्राण्यांप्रमाणे फिरले; सुळे असलेल्या श्रेष्ठ हत्तींप्रमाणे दोघे गर्वाने भरून युद्धात एकमेकांवर प्रहार करू लागले.
9.16.10
ततस्तु मद्राधिपतिर्महात्मा ।
युधिष्ठिरं भीमबलं प्रसह्य।
विव्याध वीरं हृदयेऽतिवेगं ।
शरेण सूर्याग्निसमप्रभेण ॥ ९.१६.१० ॥
तेव्हा महात्मा मद्राधिपतीने भीमबल युधिष्ठिरावर बलपूर्वक, अत्यंत वेगाने, सूर्य आणि अग्नीसारख्या तेजस्वी बाणाने त्या वीराच्या हृदयात प्रहार केला.
9.16.11
ततोऽतिविद्धोऽथ युधिष्ठिरोऽपि ।
सुसम्प्रयुक्तेन शरेण राजन्।
जघान मद्राधिपतिं महात्मा ।
मुदं च लेभे वृषभः कुरूणाम् ॥ ९.१६.११ ॥
नंतर अत्यंत घायाळ झाला असतानाही महात्मा युधिष्ठिराने, हे राजा, उत्तम रीतीने सोडलेल्या बाणाने मद्राधिपतीला मारले; कुरूंमधील वृषभाला आनंद झाला.
9.16.12
ततो मुहूर्तादिव पार्थिवेन्द्रो ।
लब्ध्वा संज्ञां क्रोधसंरक्तनेत्रः।
शरेण पार्थं त्वरितो जघान ।
सहस्रनेत्रप्रतिमप्रभावः ॥ ९.१६.१२ ॥
नंतर क्षणभरानंतर शुद्धी परत मिळवलेल्या, क्रोधाने लाल डोळे असलेल्या, सहस्रनेत्र (इंद्र)सारख्या प्रभावाच्या त्या राजाधिपतीने त्वरेने पार्थाला बाणाने मारले.
9.16.13
त्वरंस्ततो धर्मसुतो महात्मा ।
शल्यस्य कोपान्नवभिः पृषत्कैः।
भित्त्वा ह्युरस्तपनीयं च वर्म ।
जघान षड्भिस्त्वपरैः पृषत्कैः ॥ ९.१६.१३ ॥
नंतर त्वरा करणाऱ्या धर्मपुत्र महात्म्याने क्रोधाने शल्याच्या छातीत नऊ बाणांनी भेदले, सोनेरी चिलखतही भेदले, आणि आणखी सहा बाणांनी त्याला मारले.
9.16.14
ततस्तु मद्राधिपतिः प्रकृष्टं ।
धनुर्विकृष्य व्यसृजत्पृषत्कान्।
द्वाभ्यां शराभ्यां च तथैव राज्ञ… ।
श्चिच्छेद चापं कुरुपुङ्गवस्य ॥ ९.१६.१४ ॥
नंतर मद्राधिपतीने उत्कृष्ट धनुष्य ओढून बाण सोडले; दोन बाणांनी राजाचे, कुरुश्रेष्ठाचे धनुष्यही तसेच तोडले.
9.16.15
नवं ततोऽन्यत्समरे प्रगृह्य ।
राजा धनुर्धोरतरं महात्मा।
शल्यं तु विव्याध शरैः समन्ता… ।
द्यथा महेन्द्रो नमुचिं शिताग्रैः ॥ ९.१६.१५ ॥
नंतर युद्धात दुसरे नवीन, अत्यंत दृढ धनुष्य घेऊन महात्मा राजाने शल्याला सर्व बाजूंनी बाणांनी भेदले; जसे महेंद्राने तीक्ष्ण अग्रांच्या बाणांनी नमुचीला भेदले.
9.16.16
ततस्तु शल्यो नवभिः पृषत्कै… ।
र्भीमस्य राज्ञश्च युधिष्ठिरस्य।
निकृत्य रौक्मे पटुवर्मणी तयो… ।
र्विदास्यामास भुजौ महात्मा ॥ ९.१६.१६ ॥
नंतर महात्मा शल्याने नऊ बाणांनी … भीम आणि राजा युधिष्ठिर यांचे सोन्याचे चिलखत तोडून, त्या दोघांच्या बाहूंना … विद्ध केले.
9.16.17
ततोऽपरेण ज्वलनार्कतेजसा ।
क्षुरेण राज्ञो धनुरुन्ममाथ।
कृपश्च तस्यैव जघान सूतं ।
षड्भिः शरैः सोऽभिमुखः पपात ॥ ९.१६.१७ ॥
नंतर अग्नी आणि सूर्यासारख्या तेजस्वी दुसऱ्या क्षुर बाणाने त्याने राजाचे धनुष्य तोडले; कृपाने त्याच्या सारथ्याला सहा बाणांनी ठार केले; तो तोंड पुढे करून पडला.
9.16.18
मद्राधिपश्चापि युधिष्ठिरस्य ।
शरैश्चतुर्भिर्निजघान वाहान्।
वाहांश्च हत्वा व्यकरोन्महात्मा ।
योधक्षयं धर्मसुतस्य राज्ञः ॥ ९.१६.१८ ॥
मद्रांचा राजा शल्यानेही युधिष्ठिराचे घोडे चार बाणांनी ठार केले; घोडे मारून त्या महात्म्याने धर्मपुत्र राजाच्या योद्ध्यांचा संहार केला.
9.16.19
यदद्भुतं कर्म न शक्यमन्यैः ।
सुदुःसहं तत्कृतवन्तमेकम्।
शल्यो नरेन्द्रः सविषण्णभावा… ।
द्विचिन्तयामास मृदङ्गकेतुः ॥ ९.१६.१९ ॥
इतरांना अशक्य, अत्यंत दुःसह असे ते अद्भुत कर्म एकट्याने करणारा नरेंद्र शल्य खिन्न मनाने … दोन प्रकारे विचार करू लागला; तो मृदंगध्वज.
9.16.20
किमेतदिन्द्रावरजस्य वाक्यं ।
मोघं भवत्यद्य विधेर्बलेन।
जहीति शल्यं ह्यवदत्तदाऽऽजौ ।
न लोकनाथस्य वचोऽन्यथा स्यात् ॥ ९.१६.२० ॥
इंद्राच्या धाकट्या भावाचे (कृष्णाचे) वचन आज दैवाच्या बळाने व्यर्थ होईल काय? युद्धात शल्याला मार असे त्याने तेव्हा म्हटले होते; लोकनाथाचे वचन अन्यथा होत नाही.
9.16.21
तथा कृते राजनि भीमसेनो ।
मद्राधिपस्याथ ततो महात्मा।
छित्त्वा धनुर्वेगवता शरेण ।
द्वाभ्यामविध्यत्सुभृशं नरेन्द्रम् ॥ ९.१६.२१ ॥
राजाने तसे केले असता भीमसेनाने मद्राधिपतीचे धनुष्य वेगवान बाणाने तोडले; नंतर त्या महात्म्याने दोन बाणांनी त्या नरेंद्राला अत्यंत विद्ध केले.
9.16.22
तथापरेणास्य जहार यन्तुः ।
कायाच्छिरः संहननीयमध्यात्।
जघान चाश्वांश्चतुरः सुशीघ्रं ।
तथा भृशं कुपितो भीमसेनः ॥ ९.१६.२२ ॥
तसेच दुसऱ्या बाणाने त्याच्या सारथ्याचे मस्तक त्याच्या दृढ शरीराच्या मध्यभागातून तोडले; चार घोड्यांना अत्यंत वेगाने ठार केले; अशाप्रकारे भीमसेन अत्यंत क्रुद्ध होऊन असे वागला.
9.16.23
तमग्रणीः सर्वधनुर्धराणा… ।
मेकं चरन्तं समरेऽतिवेगम्।
भीमः शतेन व्यकिरच्छराणां ।
माद्रीपुत्रः सहदेवस्तथैव ॥ ९.१६.२३ ॥
सर्व धनुर्धरांमध्ये अग्रगण्य अशा त्याला—युद्धात एकटा अतिवेगाने फिरणाऱ्याला—भीमाने शंभर बाणांनी झाकून टाकले; तसेच मादीचा पुत्र सहदेवही.
9.16.24
तैः सायकैर्मोहितं वीक्ष्य शल्यं ।
भीमः शरैरस्य चकर्त वर्म।
स भीमसेनेन निकृत्तवर्मा ।
मद्राधिपश्चर्म सहस्रतारम् ॥ ९.१६.२४ ॥
त्या बाणांनी मोहित झालेल्या शल्याला पाहून भीमाने आपल्या बाणांनी त्याचे कवच तोडले; भीमसेनाने कवच तुटलेल्या मद्राधिपतीने हजार तारकांची ढाल घेतली.
9.16.25
प्रगृह्य खङ्गं च रथान्महात्मा ।
प्रस्कन्द्य कुन्तीसुतमभ्यधावत्।
छित्त्वा रथेषां नकुलस्य सोऽथ ।
युधिष्ठिरं भीमबलोऽभ्यधावत् ॥ ९.१६.२५ ॥
महात्म्याने तलवार घेऊन रथातून उडी मारली आणि कुंतीपुत्राकडे धावला; नंतर नकुलाच्या रथाचा जू तोडून भीमबल असलेला तो युधिष्ठिराकडे धावला.
9.16.26
तं चापि राजानमथोत्पतन्तं ।
क्रुद्धं यथैवान्तकमापतन्तम्।
धृष्टद्युम्नो द्रौपदेयाः शिखण्डी ।
शिनेश्च नप्ता सहसा परीयुः ॥ ९.१६.२६ ॥
उडी मारून यमासारखा क्रोधाने धावून येणाऱ्या त्या राजाला धृष्टद्युम्न, द्रौपदीचे पुत्र, शिखंडी आणि शिनीचा नातू यांनी अचानक वेढले.
9.16.27
अथास्य चर्माप्रतिमं न्यकृन्त… ।
द्भीमो महात्मा नवभिः पृषत्कैः।
खङ्गं च भल्लैर्निचकर्त मुष्टौ ।
नदन्प्रहृष्टस्तव सैन्यमध्ये ॥ ९.१६.२७ ॥
नंतर त्याची अप्रतिम ढाल … छेदली; महात्मा भीमाने नऊ बाणांनी आणि भल्लांनी मुठीजवळ तलवार तोडली आणि तुमच्या सैन्यामध्ये हर्षाने गर्जना केली.
9.16.28
तत्कर्म भीमस्य समीक्ष्य हृष्टा… ।
स्ते पाण्डवानां प्रवरा रथौघाः।
नादं च चक्रुर्भृशमुत्स्मयन्तः ।
शङ्खांश्च दध्मुः शशिसन्निकाशान् ॥ ९.१६.२८ ॥
भीमाचे ते कर्म पाहून हर्षित झालेले … पांडवांचे श्रेष्ठ रथसमूह अतिशय हसत गर्जले आणि चंद्रासारखे शंख फुंकले.
9.16.29
तेनाथ शब्देन विभीषणेन ।
तथाऽभितप्तं बलमप्रधृष्यम्।
स्वेदाभिभूतं रुधिरोक्षिताङ्गं ।
विसञ्ज्ञकल्पं च तदा विषण्णम् ॥ ९.१६.२९ ॥
नंतर त्या भयानक शब्दाने तसेच पीडित झालेले, अजेय सैन्य घामाने व्यापलेले, रक्ताने माखलेल्या अंगांसह, जवळजवळ बेशुद्ध होऊन तेव्हा खिन्न झाले.
9.16.30
स मद्रराजः सहसा विकीर्णो ।
भीमाग्रगैः पाण्डवयोधमुख्यैः।
युधिष्ठिरस्याभिमुखं जवेन ।
सिंहो यथा मृगहेतोः प्रयातः ॥ ९.१६.३० ॥
तो मद्रराज भीमाच्या अग्रगण्य आणि पांडवांच्या प्रमुख योद्ध्यांनी अचानक विखुरला गेला आणि शिकारीसाठी सिंह जसा जातो तसा वेगाने युधिष्ठिराच्या समोर गेला.
9.16.31
स धर्मराजो निहताश्वसूतः ।
क्रोधेन दीप्तो ज्वलनप्रकाशः।
दृष्ट्वा च मद्राधिपतिं स्म तूर्णं ।
समभ्यधावत्तमरिं बलेन ॥ ९.१६.३१ ॥
घोडे आणि सारथी मारले गेलेले धर्मराज क्रोधाने अग्नीसारखे तेजस्वी झाले. मद्रराजाला पाहून त्या शत्रूवर त्वरेने बलाने धावून गेले.
9.16.32
गोविन्दवाक्यं त्वरितं विचिन्त्य ।
दध्रे मतिं शल्यविनाशनाय।
स धर्मराजो निहताश्वसूतो ।
रथे तिष्ठञ्शक्तिमथान्वकर्षत् ॥ ९.१६.३२ ॥
गोविंदाचे शब्द त्वरेने विचारून त्यांनी शल्याच्या नाशाचा निश्चय केला. घोडे आणि सारथी मारले गेलेले धर्मराज रथावर उभे राहून शक्ती मागे खेचू लागले.
9.16.33
तच्च… शल्यस्य निशाम्य कर्म ।
तमात्मनो भागमथावशिष्टम्।
कृत्वा मनः शल्यवधे महात्मा ।
यथोक्तमिन्द्रावरजस्य चक्रे ॥ ९.१६.३३ ॥
शल्याचे ते कृत्य पाहून, आपला उरलेला भाग आठवून, महात्म्याने शल्याच्या वधात मन लावले आणि इंद्राच्या धाकट्या भावाने सांगितल्याप्रमाणे केले.
9.16.34
स धर्मराजो मणिहेमदण्डां ।
जग्राह शक्तिं कनकप्रकाशाम्।
नेत्रे च दीप्ते सहसा विवृत्य ।
मद्राधिपं क्रुद्धमना निरैक्षत् ॥ ९.१६.३४ ॥
त्या धर्मराजाने मणी आणि सोन्याने सजवलेल्या दांड्याची, सोन्यासारखी चमकणारी शक्ती हाती घेतली. तेजस्वी डोळे अचानक उघडून क्रुद्ध मनाने मद्रराजाकडे पाहिले.
9.16.35
निरीक्षितो धर्मसुतेन राज्ञा ।
षूतात्मना निर्हृतकल्मषेण।
आसीन्न यद्भस्मसान्मद्रराज… ।
स्तदद्भुतं मे प्रतिभाति राजन् ॥ ९.१६.३५ ॥
धर्मपुत्र राजाने पाहिल्यावर, शुद्ध आत्म्याच्या आणि पाप निवारलेल्या त्याच्याद्वारे, मद्रराज… भस्म झाला नाही, ते मला अद्भुत वाटते, हे राजन्.
9.16.36
ततस्तु शक्तिं रचिरोग्रदण्डां ।
मणिप्रवेकोज्ज्वलितां प्रदीप्ताम्।
चिक्षेप वेगात्सुभृशं महात्मा ।
मद्राधिपाय प्रवरः कुरूणाम् ॥ ९.१६.३६ ॥
तेव्हा कुरूंमध्ये श्रेष्ठ असलेल्या त्या महात्म्याने मणींनी जडलेली, तेजस्वी, सुंदर भयंकर दंडाची शक्ती मद्रराजावर अत्यंत वेगाने फेकली.
9.16.37
दीप्तामथैनां प्रहितां बलेन ।
सविस्फुलिङ्गां सहसापतन्तीम्।
प्रैक्षन्त सर्वे कुरवः समेता ।
दिवो युगान्ते महतीमिवोल्काम् ॥ ९.१६.३७ ॥
बलाने फेकलेली ती तेजस्वी शक्ती ठिणग्या उधळत अचानक खाली येताना एकत्र जमलेल्या सर्व कुरूंनी पाहिली; युगान्ती आकाशातून पडणाऱ्या महान उल्केसारखी.
9.16.38
तां कालरात्रीमिव पाशहस्तां ।
यमस्य धात्रीमिव चोग्ररूपाम्।
स ब्रह्मदण्डप्रतिमाममोधां ।
ससर्ज यत्तो युधि धर्मराजः ॥ ९.१६.३८ ॥
यमाच्या धात्रीसारखी व हाती पाश घेतलेल्या कालरात्रीसारखी उग्र रूपाची, ब्रह्मदंडासारखी अमोघ ती शक्ती युद्धात सावध असलेल्या धर्मराजाने सोडली.
9.16.39
गन्धस्रगग्र्यासनपानभोजनै… ।
रभ्यर्चितां पाण्डुसुतैः प्रयत्नात्।
सांवर्तकाग्निप्रतिमां ज्वलन्तीं ।
कृत्यामथर्वाङ्गिरसीमिवोग्राम् ॥ ९.१६.३९ ॥
सुगंध, माळा, उत्तम आसने, पेय व भोजन यांनी पांडुपुत्रांनी प्रयत्नपूर्वक पूजिलेली, प्रलयाग्नीसारखी जळणारी, अथर्वाङ्गिरसांच्या कृत्येसारखी उग्र ती शक्ती.
9.16.40
ईशानहेतोः प्रतिनिर्मितां तां ।
त्वष्ट्रा रिपूणामसुदेहभक्ष्याम्।
भूम्यन्तरिक्षद्युजलाश्रयाणि ।
प्रसह्य भूतानि निहन्तुमीशाम् ॥ ९.१६.४० ॥
ईशानासाठी त्वष्ट्याने पुन्हा घडवलेली ती शक्ती, जी शत्रूंचे प्राण व देह भक्षण करणारी आहे; पृथ्वी, अंतरिक्ष, द्युलोक व जलात राहणाऱ्या प्राण्यांना बलाने मारण्यास समर्थ.
9.16.41
घण्टापताकां मणिवज्रभूषां ।
वैदूर्यचित्रां तपनीयदण्डाम्।
त्वष्ट्रा प्रयत्नान्नियमेन क्लृप्तां ।
ब्रह्मद्विषामन्तकरीममाघाम् ॥ ९.१६.४१ ॥
घंटा व पताकांनी शोभिवलेली, मणी व वज्रांनी अलंकृत, वैडूर्याने चित्रित, सोन्याच्या दंडाची, त्वष्ट्याने मोठ्या प्रयत्नाने नियमानुसार घडवलेली, ब्राह्मणद्वेष्ट्यांचा अंत करणारी, अमोघ (शस्त्र)।
9.16.42
बलप्रयत्नादनिरोधवेगां ।
मन्त्रैश्च घोरैरपि पूरयित्वा।
ससर्ज मार्गेण च तां खगानां ।
वधाय मद्राधिपतेस्तदानीम् ॥ ९.१६.४२ ॥
बळ आणि प्रयत्नाने, न थांबणाऱ्या वेगाचे ते शस्त्र भयानक मंत्रांनी भरून, त्या वेळी मद्राधिपतीला मारण्यासाठी आकाशमार्गाने सोडले.
9.16.43
हतो ह्यसावित्यभिगर्जमानो ।
रुद्रोऽन्धकायान्तकरं यथेषुम्।
प्रसार्य बाहुं सुदृढं सुपाणिं ।
क्रोधेन नृत्यन्निव धर्मराजः ॥ ९.१६.४३ ॥
"हा मेला" असे गर्जत, अंधकाला संपवणाऱ्या रुद्राने बाण उचलावा तसे, धर्मराजाने दृढ आणि सुंदर हात पसरून, क्रोधाने जणू नाचत...
9.16.44
स्फुरत्प्रभामण्डलिनोंशुजालै… ।
र्धर्मात्मनो मद्रविनाशकाले।
पुरत्रयप्रोत्सरणे पुरस्ता… ।
न्माहेश्वरं रूपमभूत्तदानीम् ॥ ९.१६.४४ ॥
चमकणाऱ्या प्रभामंडलाच्या किरणजालाने... धर्मात्म्याच्या, मद्रांच्या विनाशकाळी, त्रिपुर नष्ट करताना समोर... तेव्हा माहेश्वर रूप प्रकट झाले.
9.16.45
आवर्तनाकुञ्चितबाहुदण्डः ।
सन्ध्याविहारी तनुवृत्तमध्यः।
विशालवक्षा भगवान्हरो यथा ।
सुदुर्निरीक्ष्योऽभवदर्जुनाग्रजः ॥ ९.१६.४५ ॥
फिरण्याने वाकलेल्या बाहुदंडांचा, संध्येत विहार करणारा, बारीक गोल कंबरेचा, विशाल छातीचा, भगवान हरासारखा, अर्जुनाचा ज्येष्ठ बंधू अत्यंत दुर्निरीक्ष्य झाला.
9.16.46
तां सर्वशक्त्या प्रहितां सुशक्तिं ।
युधिष्ठिरेणाप्रतिवार्यवीर्याम्।
प्रतिग्रहायाभिननन्द शल्यः ।
सम्यग्घुतामग्निरिवाज्यधाराम् ॥ ९.१६.४६ ॥
युधिष्ठिराने सर्व शक्तीने फेकलेल्या, अडवता न येणाऱ्या पराक्रमाच्या त्या सुंदर शक्तीचे शल्याने ग्रहण करण्यासाठी स्वागत केले, जसे अग्नी नीट अर्पिलेल्या तुपाच्या धारेचे स्वागत करतो.
9.16.47
सा तस्य वर्माभिविदार्य शुभ्र… ।
मुरो विशालं च तथैव भित्त्वा।
विवेश गां तोयमिवाप्रसक्ता ।
यशो विशालं नृपतेर्हरन्ती ॥ ९.१६.४७ ॥
ती शक्ती त्याचे चमकणारे कवच फाडून, विशाल छातीही भेदून, पाण्याप्रमाणे अडथळ्याविना पृथ्वीत शिरली; राजाचे (युधिष्ठिराचे) विशाल यश हरण करीत.
9.16.48
नासाक्षिकर्णास्यविनिः सृतेन ।
प्रस्यन्दता च व्रणसम्भवेन।
संसिक्तगात्रो रुधिरेण सोऽभू… ।
त्क्रौञ्चो यथा स्कन्दहतो महाद्रिः ॥ ९.१६.४८ ॥
नाक, डोळे, कान व तोंड यांतून वाहणाऱ्या, जखमेतून उद्भवलेल्या रक्ताने त्याचे शरीर भिजले; स्कंदाने प्रहार केलेल्या क्रौंच पर्वताप्रमाणे तो झाला.
9.16.49
प्रसार्य बाहू च रथाद्गतो गां ।
सञ्छिन्नवर्मा कुरुनन्दनेन।
महेन्द्रवाहप्रतिमो महात्मा ।
वज्राहतं शृङ्गमिवाचलस्य ॥ ९.१६.४९ ॥
हात पसरून तो रथातून जमिनीवर कोसळला; कुरुनंदन (युधिष्ठिर) याने त्याचे कवच तोडल्यामुळे; तो महात्मा महेंद्राच्या वाहनासारखा, वज्राने आदळलेल्या पर्वतशिखरासारखा होता.
9.16.50
ततो निपतितः सोऽभूदिन्द्रध्वज इवोच्छ्रितः ।
बाहू प्रसार्याभिमुखो धर्मराजस्य मद्रराट्।
स तथा भिन्नसर्वाङ्गो रुधिरेण समुक्षितः ॥ ९.१६.५० ॥
तेव्हा पडलेला तो इंद्रध्वजासारखा उंच भासला; मद्रराज (शल्य) हात पसरून धर्मराज (युधिष्ठिरा)कडे तोंड करून होता. सर्व अंग मोडलेले, रक्ताने भिजलेले तो असा पडला होता.
9.16.51
प्रत्युद्गत इव प्रेम्णा भूम्या स नरपुङ्गवः ।
प्रियया कान्तया कान्तः पतमान इवोरसि ॥ ९.१६.५१ ॥
प्रेमाने जणू पृथ्वी त्याला सामोरी आली, तो नरश्रेष्ठ पडला, जसा प्रियकर प्रियेवर कोसळतो, तिच्या छातीवर.
9.16.52
चिरं भुक्त्वा वसुमतीं प्रियां कान्तामिव प्रभुः ।
सर्वैरङ्गैः समाश्लिष्य प्रसुप्त इव चाभवत् ॥ ९.१६.५२ ॥
प्रिय कांतेप्रमाणे वसुमतीचा दीर्घकाल उपभोग घेऊन, सर्व अंगांनी तिला आलिंगन देऊन प्रभू जणू झोपी गेला.
9.16.53
धर्म्ये धर्मात्मना युद्वे निहतो धर्मसूनुना ।
सम्यक्स्फीत इवोत्सृष्टः प्रशान्तोऽग्निरिवाध्वरे ॥ ९.१६.५३ ॥
धर्मात्मा धर्मपुत्राने धर्मयुद्धात मारला गेला; यज्ञात नीट पेटून शांत झालेल्या अग्नीसारखा झाला.
9.16.54
शक्त्या विभिन्नहृदयं विप्रविद्धायुधध्वजम् ।
संशान्तमपि मद्रेशं लक्ष्मीर्नैव विमुञ्चति ॥ ९.१६.५४ ॥
शक्तीने हृदय भेदलेल्या, आयुधे व ध्वज विखुरलेल्या, शांत झालेल्या मद्रेशालाही लक्ष्मीने सोडले नाही.
9.16.55
ततो युधिष्ठिरश्चापमादायेन्द्रधनुष्प्रभम् ।
व्यधमद्द्विषतः सङ्ख्ये खगराडिव पन्नगान्।
देहान्सुनिशितैर्भल्लै रिपूणां नाशयन्क्षणात् ॥ ९.१६.५५ ॥
मग इंद्रधनुष्यासारखी कांती असलेले धनुष्य घेऊन युधिष्ठिराने, गरुड सर्पांना मारावे तसे युद्धात शत्रूंना पाडले; अति तीक्ष्ण भल्लांनी क्षणात शत्रूंची शरीरे नष्ट केली.
9.16.56
ततः पार्थस्य बाणौघैरावृताः सैनिकास्तव ।
निमीलिताक्षाः क्षिण्वन्ति भृशमन्योन्यकर्शिताः।
क्षरन्तो रुधिरं देहैर्विशस्त्रायुधजीविताः ॥ ९.१६.५६ ॥
तेव्हा पार्थाच्या बाणसमूहांनी वेढलेले आपले सैनिक, डोळे मिटून, एकमेकांनी अत्यंत पीडित होऊन, शरीरांतून रक्त वाहवीत, शस्त्र आणि प्राण गमावत पडू लागले.
9.16.57
ततः शल्ये निपतिते मद्रराजानुजो युवा ।
भ्रातुस्तुल्यो गुणैः सर्वै रथी पाण्डवमभ्ययात् ॥ ९.१६.५७ ॥
तेव्हा शल्य पडल्यावर, मद्रराजाचा धाकटा भाऊ, सर्व गुणांत आपल्या भावासारखा तरुण, रथी होऊन पांडवाच्या दिशेने पुढे सरसावला.
9.16.58
विव्याध च नरश्रेष्ठो नाराचैर्बहुभिस्त्वरन् ।
हतस्यापचितिं भ्रातुश्चिकीषुर्युद्धदुर्मदः ॥ ९.१६.५८ ॥
नरश्रेष्ठाने त्वरेने अनेक नाराचांनी प्रहार केला, भावाच्या वधाचा सूड घेऊ इच्छिऊन, युद्धमदाने उन्मत्त होऊन.
9.16.59
तं विव्याधाशुगैः ष़ड्भिर्धर्मराजस्त्वरन्निव ।
कार्मुकं चास्य चिच्छेद क्षुराभ्यां ध्वजमेव च ॥ ९.१६.५९ ॥
धर्मराजाने जणू त्वरेने सहा बाणांनी त्याला प्रहार केला; दोन क्षुरांनी त्याचे धनुष्य आणि ध्वजही तोडले.
9.16.60
ततोऽस्य दीप्यमानेन सुदृढेन शितेन च ।
प्रमुखे वर्तमानस्य भल्लेनापाहरच्छिरः ॥ ९.१६.६० ॥
तेव्हा त्याच्यासमोर उभ्या असलेल्या त्याचे मस्तक तळपणाऱ्या, अत्यंत दृढ आणि तीक्ष्ण भल्लाने तोडले गेले.
9.16.61
सकुण्डलं तद्ददृशे पतमानं शिरो रथात् ।
पुण्यक्षयमनुप्राप्य पतन्स्वर्गादिव च्युतः ॥ ९.१६.६१ ॥
कुंडलांसह ते मस्तक रथावरून पडताना दिसले, जणू पुण्य संपल्यामुळे स्वर्गातून च्युत झालेला कोणी पडत आहे.
9.16.62
तस्यापकृत्तशीर्षं तु शरीरं पतितं रथात् ।
रुधिरेणावसिक्ताङ्गं दृष्ट्वा सैन्यमभज्यत ॥ ९.१६.६२ ॥
मस्तक छाटलेले, रथावरून पडलेले त्याचे शरीर, रक्ताने माखलेले अंग पाहून सेना तुटली.
9.16.63
विचित्रकवचे तस्मिन्हते मद्रनृपानुजे ।
हाहाकारं प्रकुर्वाणाः कुरवोऽभिप्रदुद्रुवुः ॥ ९.१६.६३ ॥
विचित्र कवचधारी मद्रराजाचा धाकटा भाऊ मारला गेल्यावर कौरव हाहाकार करत पळाले.
9.16.64
शल्यानुजं हतं दृष्ट्वा तावकास्त्यक्तजीविताः ।
वित्रेसुः पाण्डवभयात्प्रविध्वस्तास्तदा भृशम् ॥ ९.१६.६४ ॥
शल्याचा धाकटा भाऊ मारला गेलेला पाहून, जीवाची आशा सोडलेले तुमचे लोक पांडवांच्या भयाने अत्यंत घाबरून विखुरून पळाले.
9.16.65
तांस्तथा भज्यमानांस्तु कौरवान्भरतर्षभ ।
शिनेर्नप्ताऽकिरन्बाणैरभ्यवर्तत सात्यकिः ॥ ९.१६.६५ ॥
हे भरतश्रेष्ठा, अशा तुटणाऱ्या कौरवांवर शिनीचा नातू सात्यकी बाणांचा वर्षाव करत चालून गेला.
9.16.66
तमायान्तं महेष्वासं दुष्प्रसह्यं दुरासदम् ।
हार्दिक्यस्त्वरितो राजन्प्रत्यगृह्णादभीतवत् ॥ ९.१६.६६ ॥
हे राजा, महान धनुर्धर, दुर्धर्ष आणि दुर्गम असा तो येत असलेला पाहून हार्दिक्य त्वरेने निर्भयासारखा त्याच्यासमोर उभा राहिला.
9.16.67
तौ समेतौ महात्मानौ वार्ष्णेयौ वरवाजिनौ ।
हार्दिक्यः सात्यकिश्चैव सिंहाविव बलोत्कटौ ॥ ९.१६.६७ ॥
ते दोघे महात्मे, वृष्णिवंशीय, उत्तम अश्व असलेले, हार्दिक्य आणि सात्यकी, बलवान सिंहांप्रमाणे समोरासमोर भिडले.
9.16.68
इषुभिर्विमलाभासैश्छादयन्तौ परस्परम् ।
अर्चिर्भिरिव सूर्यस्य दिवाकरसमप्रभौ ॥ ९.१६.६८ ॥
निर्मल तेजाच्या बाणांनी एकमेकांना झाकीत, सूर्यकिरणांप्रमाणे, सूर्यासमान तेजस्वी ते दोघे.
9.16.69
चापमार्गबलोद्वूतान्मार्गणान्वृष्णिसिंहयोः ।
आकाशगानपश्याम पतङ्गानिव शीघ्रगान् ॥ ९.१६.६९ ॥
धनुष्याच्या मार्गाने बलपूर्वक सोडलेले, वृष्णिसिंहांचे बाण आकाशात वेगाने उडणाऱ्या पक्ष्यांप्रमाणे आम्ही पाहिले.
9.16.70
सात्यकिं दशभिर्विद्ध्वा हयांश्चास्य त्रिभिः शरैः ।
चापमेकेन चिच्छेद हार्दिक्यो नतपर्वणा ॥ ९.१६.७० ॥
हार्दिक्याने सात्यकीला दहा बाणांनी विंधले, त्याच्या घोड्यांना तीन बाणांनी आणि एका वाकलेल्या बाणाने त्याचे धनुष्य तोडले.
9.16.71
तन्निकृत्तं धनुःश्रेष्ठमपास्य शिनिपुङ्गवः ।
अन्यदादत्त वेगेन धनुर्जलदनिःस्वनम् ॥ ९.१६.७१ ॥
तुटलेले ते श्रेष्ठ धनुष्य बाजूला टाकून, शिनिवंशातील श्रेष्ठ वीराने वेगाने मेघगर्जनेसारखा आवाज करणारे दुसरे धनुष्य घेतले.
9.16.72
तदादाय धनुःश्रेष्ठं वरिष्ठः सर्वधन्विनाम् ।
हार्दिक्यं दशभिर्बाणैः प्रत्यविध्यत्स्तनान्तरे ॥ ९.१६.७२ ॥
ते श्रेष्ठ धनुष्य घेऊन, सर्व धनुर्धरांत श्रेष्ठ असलेल्या त्याने हार्दिक्याला दहा बाणांनी छातीच्या मध्यभागी प्रत्युत्तर म्हणून विंधले.
9.16.73
ततो युगं रथेषां च च्छित्त्वा भल्लैः सुसंयतैः ।
अश्वांस्तस्यावधीत्तूर्णमुभौ च पार्ष्णिसारथी ॥ ९.१६.७३ ॥
मग रथाचा जू आणि बैलजोडी सुसंयत भल्लांनी तोडून, त्याने त्याचे घोडे लवकर ठार केले, आणि मागचे दोन सारथीही.
9.16.74
हार्दिक्यं विरथं दृष्ट्वा कृपः शारद्वतः प्रभो ।
अपोवाह ततः क्षिप्रं रथमारोप्य वीर्यवान् ॥ ९.१६.७४ ॥
हार्दिक्याला रथहीन पाहून, हे प्रभो, शारद्वत कृपाने तत्काळ त्याला आपल्या रथात चढवून पराक्रमाने दूर नेले.
9.16.75
मद्रराजे हते राजन्विरथे कृतवर्मणि ।
दुर्योधनबलं सर्वं पुनरासीत्पराङ्मुखम् ॥ ९.१६.७५ ॥
हे राजा, मद्रराज मारला गेला आणि कृतवर्मा रथहीन झाला, तेव्हा दुर्योधनाचे सर्व सैन्य पुन्हा पाठ फिरवून पळाले.
9.16.76
स्व परे नान्वबुध्यन्त सैन्येन रजसा वृते ।
बलं तु हतभूयिष्ठं त्रस्तमासीत्पराङ्मुखम् ॥ ९.१६.७६ ॥
सैन्याच्या धुळीने वेढले गेल्यामुळे त्यांना आपले आणि शत्रू ओळखता आले नाहीत; बहुतेक मारले गेलेले सैन्य भयभीत होऊन पाठ फिरवून पळाले.
9.16.77
ततो मुहूर्तात्तेऽपश्यन्रजो भौमं समुत्थितम् ।
विविधैः शोणितस्रावैः प्रशान्तं पुरुषर्षभ ॥ ९.१६.७७ ॥
मग क्षणार्धात, हे पुरुषश्रेष्ठा, त्यांनी पाहिले की जमिनीवरून उठलेली धूळ विविध रक्तप्रवाहांनी शांत झाली आहे.
9.16.78
ततो दुर्योधनो दृष्ट्वा भग्नं स्वबलमन्तिकात् ।
जवेनापततः पार्थानेकः सर्वानवारयत् ॥ ९.१६.७८ ॥
तेव्हा दुर्योधनाने जवळच आपले सैन्य भग्न झालेले पाहिले आणि वेगाने येणाऱ्या सर्व पांडवांना एकट्याने रोखले.
9.16.79
पाण्डवान्सरथान्दृष्ट्वा धृष्टद्युम्नं च पार्षतम् ।
आनर्त्तं च दुराधर्षं शितैर्बाणैरवारयत् ॥ ९.१६.७९ ॥
रथांसह पांडवांना, पृषताचा पुत्र धृष्टद्युम्न आणि दुर्धर्ष आनर्त यांना पाहून त्याने तीक्ष्ण बाणांनी त्यांना रोखले.
9.16.80
तं परे नाभ्यवर्तन्त मर्त्या मृत्युमिवागतम् ।
अथान्यं रथमास्थाय हार्दिक्योऽपि न्यवर्तत ॥ ९.१६.८० ॥
मृत्यूसारखा आलेल्या त्याच्याशी शत्रू लढू शकले नाहीत. मग हार्दिक्य (कृतवर्मा)ही दुसऱ्या रथावर चढून मागे फिरला.
9.16.81
ततो युधिष्ठिरो राजा त्वरमाणो महारथः ।
चतुर्भिर्निजघानाश्वान्पत्रिभिः कृतवर्मणः।
विव्याध गौतमं चापि ष़ड्भिर्भल्लैः सुतेजनैः ॥ ९.१६.८१ ॥
मग राजा युधिष्ठिराने, त्वरेने येणाऱ्या महारथाने, कृतवर्म्याच्या चार घोड्यांना तीन बाणांनी पाडले; गौतमाला (कृपाला) तीक्ष्ण सहा भल्लांनी भेदले.
9.16.82
अश्वत्थामाः ततो राज्ञा हताश्वं विरथीकृतम् ।
तमपोवाह हार्दिक्यं स्वरथेन युधिष्ठिरात् ॥ ९.१६.८२ ॥
राजाने घोडे मारून रथहीन केलेल्या त्याला अश्वत्थाम्याने युधिष्ठिराकडून आपल्या रथात नेले.
9.16.83
ततः शारद्वतः षड्भिः प्रत्यविध्यद्युधिष्ठिरम् ।
विव्याध चाश्वान्निशितैस्तस्याष्टाभिः शिलीमुखैः ॥ ९.१६.८३ ॥
मग शारद्वत (कृप) याने सहा बाणांनी युधिष्ठिराला प्रत्युत्तर दिले आणि त्याच्या घोड्यांना तीक्ष्ण आठ बाणांनी भेदले.
9.16.84
एवमेतन्महाराज युद्धशेषमवर्तत ।
तव दुर्मन्त्रिते राजन्सहपुत्रस्य भारत ॥ ९.१६.८४ ॥
हे महाराजा, अशा प्रकारे युद्धाचा शेष भाग घडला. हे राजा, हे भरतवंशजा, हे तुझ्या दुष्ट सल्ल्यामुळे आणि तुझ्या पुत्रासह घडले.
9.16.85
तस्मिन्महेष्वासधरे विशस्ते ।
सङ्ग्राममध्ये कुरुपुङ्गवेन।
पार्थाः समेताः परमप्रहृष्टाः ।
शङ्खान्प्रदध्मुर्हतमीक्ष्य शल्यम् ॥ ९.१६.८५ ॥
त्या महाधनुर्धराचा वध झाल्यावर, युद्धाच्या मध्यभागी कुरुश्रेष्ठाकडून, पार्थ एकत्र जमून अत्यंत हर्षित झाले आणि शल्य मारलेला पाहून त्यांनी शंख फुंकले.
9.16.86
युधिष्ठिरं च प्रशशंसुराजौ ।
पुरा सुरा वृत्रवधे यथेन्द्रम्।
चक्रुश्च नानाविधवाद्यशब्दा… ।
न्निनादयन्तो वसुधां समन्तात् ॥ ९.१६.८६ ॥
युद्धात राजांनी युधिष्ठिराची प्रशंसा केली; पूर्वी वृत्रवधानंतर देवांनी इंद्राची स्तुती केली तसे. नाना प्रकारच्या वाद्यांचे ध्वनी… करून चोहीकडे पृथ्वी दुमदुमवली.