মহাভারত · অধ্যায় 9.20
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
9.20.1
तस्मिंस्तु निहते शूरे साल्वे समितिशोभने ।
तवाभज्यद्बलं वेगाद्वातेनेव महाद्रुमः ॥ ९.२०.१ ॥
যুদ্ধে শোভিত সেই বীর সাল্ব নিহত হলে, ঝড়ে ভেঙে পড়া মহাবৃক্ষের মতো আপনার সৈন্যদল বেগে ভেঙে পড়ল।
9.20.2
तत्प्रभग्नं बलं दृष्ट्वा कृतवर्मा महारथः ।
दधार समरे शूरः शत्रुसैन्यं महाबलः ॥ ९.२०.२ ॥
সেনাদল ভেঙে পড়েছে দেখে মহারথ কৃতবর্মা, মহাবলী সেই বীর, যুদ্ধে শত্রুসৈন্যকে রুখে দাঁড়ালেন।
9.20.3
सन्निवृत्तास्तु ते शूरा दृष्ट्वा सात्वतमाहवे ।
शैलोपमं स्थिरं राजन्कीर्यमाणं शरैर्युधि ॥ ९.२०.३ ॥
হে রাজন, যুদ্ধে পর্বতের মতো অচল সাত্যকিকে বাণে আচ্ছাদিত দেখে সেই বীরেরা ফিরে গেলেন।
9.20.4
ततः प्रववृते युद्धं कुरूणां पाण्डवैः सह ।
निवृत्तानां महाराज मृत्युं कृत्वा निवर्तनम् ॥ ९.२०.४ ॥
তারপর, হে মহারাজ, কৌরব ও পাণ্ডবদের মধ্যে যুদ্ধ শুরু হল; ফিরে আসা যোদ্ধারা মৃত্যুকেই নিজেদের প্রত্যাবর্তন করে তুলল।
9.20.5
तत्राश्चर्यमभूद्युद्वं सात्वतस्य परैः सह ।
यदेको वारयामास पाण्डुसेनां दुरासदाम् ॥ ९.२०.५ ॥
সেখানে সাত্যকির শত্রুদের সঙ্গে যুদ্ধ আশ্চর্যজনক হয়েছিল, কারণ একাই তিনি দুর্ধর্ষ পাণ্ডবসেনাকে রুখে দিয়েছিলেন।
9.20.6
तेषामन्योन्यसुहृदां कृते कर्मणि दुष्करे ।
सिंहनादः प्रहृष्टानां दिविस्पृक्सुमहानभूत् ॥ ९.२०.६ ॥
পরস্পরের বন্ধু সেই যোদ্ধাদের দুষ্কর কর্মে হর্ষিত বীরদের সিংহনাদ স্বর্গ স্পর্শ করার মতো মহান হয়ে উঠল।
9.20.7
तेन शब्देन वित्रस्तान्पाञ्चालान्भरतर्षभ ।
शिनेर्नप्ता महाबाहुरन्वपद्यत सात्यकिः ॥ ९.२०.७ ॥
সেই শব্দে ভীত পাঞ্চালদের, হে ভরতশ্রেষ্ঠ, শিনির নাতি মহাবাহু সাত্যকি এগিয়ে গেলেন।
9.20.8
स समासाद्य राजानं क्षेमधूर्तिं महाबलम् ।
सप्तभिर्निशितैर्बाणैरनयद्यमसादनम् ॥ ९.२०.८ ॥
তিনি মহাবল রাজা ক্ষেমধূর্তির কাছে গিয়ে সাতটি তীক্ষ্ণ বাণে তাঁকে যমালয়ে পাঠালেন।
9.20.9
तमायान्तं महाबाहुं प्रवपन्तं शिताञ्शरान् ।
जवेनाभ्यपतद्वीमान्हार्दिक्यः शिनिपुङ्गवम् ॥ ९.२०.९ ॥
তীক্ষ্ণ বাণ বর্ষণ করে আসা সেই মহাবাহু শিনিশ্রেষ্ঠের উপর বীর হার্দিক্য বেগে ঝাঁপিয়ে পড়লেন।
9.20.10
तौ सिंहाविव नर्दन्तौ धन्विनौ रथिनां वरौ ।
अन्योन्यमभिधावन्तौ शस्त्रप्रवरधारिणौ ॥ ९.२०.१० ॥
সিংহের মতো গর্জন করে, ধনুর্ধর ও রথীশ্রেষ্ঠ সেই দুজন, উৎকৃষ্ট অস্ত্র ধারণ করে একে অপরের দিকে ছুটে গেলেন।
9.20.11
पाण्डवाः सहपाञ्चाला योधाश्चान्ये नृपोत्तमाः ।
प्रेक्षकाः समपद्यन्त तयोः पुरुषसिंहयोः ॥ ९.२०.११ ॥
পাণ্ডবরা, পাঞ্চালরা এবং অন্য শ্রেষ্ঠ যোদ্ধা ও রাজারা সেই দুই পুরুষসিংহের দর্শক হয়ে দাঁড়ালেন।
9.20.12
नाराचैर्वत्सदन्तैश्च वृष्ण्यन्धकमहारथौ ।
अभिजघ्नतुरन्योन्यं प्रहृष्टाविव कुञ्चरौ ॥ ९.२०.१२ ॥
নারাচ ও বৎসদন্ত বাণে বৃষ্ণি-অন্ধকের সেই দুই মহারথী উল্লসিত হস্তীর মতো একে অপরকে আঘাত করলেন।
9.20.13
चरन्तौ विविधान्मार्गान्हार्दिक्यशिनिपुङ्गवौ ।
मुहुरन्तर्दधाते तौ बाणवृष्ट्या परस्परम् ॥ ९.२०.१३ ॥
বিভিন্ন পথে বিচরণকারী হার্দিক্য ও শিনির দুই শ্রেষ্ঠ বীর বাণবর্ষণে বারবার একে অপরের দৃষ্টির আড়ালে চলে যাচ্ছিলেন।
9.20.14
चापवेगबलोद्वूतान्मार्गणान्वृष्णिसिंहयोः ।
आकाशे समपश्याम पतङ्गानिव शीघ्रगान् ॥ ९.२०.१४ ॥
ধনুকের বেগ ও বলে উৎক্ষিপ্ত বৃষ্ণি-সিংহদ্বয়ের বাণসমূহ আকাশে দ্রুতগামী পাখির মতো দেখা গেল।
9.20.15
तमेकं सत्यकर्माणमासाद्य हृदिकात्मजः ।
अविध्यन्निशितैर्बाणैश्चतुर्भिश्चतुरो हयान् ॥ ९.२०.१५ ॥
একাকী সেই সত্যকর্মার কাছে এসে হৃদিকপুত্র তীক্ষ্ণ চার বাণে তার চারটি ঘোড়াকে বিদ্ধ করলেন।
9.20.16
स दीर्घबाहुः सङ्क्रुद्धस्तोत्रार्दित इव द्विपः ।
अष्टभिः कृतवर्माणमविध्यत्परमेषुभिः ॥ ९.२०.१६ ॥
দীর্ঘবাহু সেই বীর ক্রুদ্ধ হয়ে, অঙ্কুশে পীড়িত হাতির মতো, কৃতবর্মাকে আটটি শ্রেষ্ঠ বাণে বিদ্ধ করলেন।
9.20.17
ततः पूर्णायतोत्सृष्टैः कृतवर्मा शिलाशितैः ।
सात्यकिं त्रिभिराहत्य धनुरेकेन चिच्छिदे ॥ ९.२०.१७ ॥
তারপর কৃতবর্মা পূর্ণ আকর্ষণে নিক্ষিপ্ত, পাথরে শাণিত বাণে সাত্যকিকে তিনটি দিয়ে আঘাত করে, একটি দিয়ে তাঁর ধনুক কেটে ফেললেন।
9.20.18
निकृत्तं तद्धनुःश्रेष्ठमपास्य शिनिपुङ्गवः ।
अन्यदादत्त वेगेन शैनेयः सशरं धनुः ॥ ९.२०.१८ ॥
ছিন্ন সেই শ্রেষ্ঠ ধনুক ফেলে দিয়ে, শিনির শ্রেষ্ঠ বীর শৈনেয় বেগে বাণসহ অন্য একটি ধনুক তুলে নিলেন।
9.20.19
तदादाय धनुःश्रेष्ठं वरिष्ठः सर्वधन्विनाम् ।
आरोप्य च धनुः शीघ्रं महावीर्यो महाबलः ॥ ९.२०.१९ ॥
সেই শ্রেষ্ঠ ধনু তুলে নিয়ে, সকল ধনুর্ধরের মধ্যে শ্রেষ্ঠ, মহাবীর্যবান ও মহাবলশালী বীর দ্রুত তাতে জ্যা আরোপ করলেন।
9.20.20
अमृष्यमाणो धनुषश्छेदनं कृतवर्मणा ।
कुपितोऽतिरथः शीघ्रं कृतवर्माणमभ्ययात् ॥ ९.२०.२० ॥
কৃতবর্মা তাঁর ধনু ছিন্ন করায় সহ্য করতে না পেরে, ক্রুদ্ধ অতিরথ দ্রুত কৃতবর্মার দিকে ধাবিত হলেন।
9.20.21
ततः सुनिशितैर्बाणैर्दशभिः शिनिपुङ्गवः ।
जघान सूतं चाश्वांश्च ध्वजं च कृतवर्मणः ॥ ९.२०.२१ ॥
তারপর শিনি-বংশের শ্রেষ্ঠ বীর অতি তীক্ষ্ণ দশটি বাণে কৃতবর্মার সারথি, অশ্বসমূহ ও ধ্বজা ধ্বংস করলেন।
9.20.22
ततो राजन्महेष्वासः कृतवर्मा महारथः ।
हताश्वसूतं सम्प्रेक्ष्य रथं हेमपरिष्कृतम् ॥ ९.२०.२२ ॥
তারপর হে রাজন্! মহাধনুর্ধর মহারথী কৃতবর্মা, অশ্ব ও সারথি নিহত হওয়া তাঁর স্বর্ণালংকৃত রথ দেখলেন।
9.20.23
रोषेण महताऽऽविष्टः शूलमुद्यम्य मारिष ।
चिक्षेप भुजवेगेन जिघांसुः शिनि पुङ्गवम् ॥ ९.२०.२३ ॥
হে মান্যবর! মহাক্রোধে আবিষ্ট হয়ে, শিনি-বংশের শ্রেষ্ঠ বীরকে বধ করার ইচ্ছায়, শূল উত্তোলন করে বাহুবেগে নিক্ষেপ করলেন।
9.20.24
तच्छूलं सात्वतो ह्याजौ निर्भिद्य निशितैः शरैः ।
चूर्णितं पातयामास मोहयन्निव माधवम्।
ततोऽपरेण भल्लेन हृद्येनं समताडयत् ॥ ९.२०.२४ ॥
যুদ্ধে সাত্বত সেই শূলকে তীক্ষ্ণ শরে বিদ্ধ করে চূর্ণ করে ভূপাতিত করলেন, যেন মাধবকে বিমোহিত করে। তারপর অন্য এক ভল্লে তাঁর বক্ষে আঘাত করলেন।
9.20.25
सुयुद्वे युयुधानेन हताश्वो हतसारथिः ।
कृतवर्मा कृतास्त्रेण धरमीमन्वपद्यत ॥ ९.२०.२५ ॥
সেই সুযুদ্ধে যুযুধান (সাত্যকি) কর্তৃক অশ্ব ও সারথি নিহত হলে, অস্ত্রকুশল ধার্মিক কৃতবর্মা এই দশায় পতিত হলেন।
9.20.26
तस्मिन्सात्यकिना वीरे द्वैरथे विरथीकृते ।
समपद्यत सर्वेषां सैन्यानां सुमहद्भयम् ॥ ९.२०.२६ ॥
সেই বীরকে সাত্যকি দ্বৈরথ যুদ্ধে রথহীন করলে, সকল সৈন্যের মধ্যে অত্যন্ত মহা ভয় দেখা দিল।
9.20.27
पुत्राणां तव चात्यर्थं विषादः समजायत ।
हतसूते हताश्वे तु विरथे कृतवर्मणि ॥ ९.२०.२७ ॥
কৃতবর্মার সারথি ও অশ্ব নিহত হয়ে তিনি রথহীন হলে, আপনার পুত্রদের অত্যন্ত বিষাদ দেখা দিল।
9.20.28
हताश्वं च समालक्ष्य हतसूतमरिन्दम ।
अभ्यधावत्कृपो राजञ्जिघांसुः शिनिपुङ्गवम् ॥ ९.२०.२८ ॥
হে অরিন্দম! সাত্যকির অশ্ব ও সারথি নিহত দেখে, হে রাজন, কৃপ তাঁকে বধ করার ইচ্ছায় তাঁর দিকে ধাবিত হলেন।
9.20.29
तमारोप्य रथोपस्थे मिषतां सर्वधन्विनाम् ।
अपोवाह महाबाहुं तूर्णमायोधनादपि ॥ ९.२०.२९ ॥
সকল ধনুর্ধরের সামনে তাঁকে রথের মেঝেতে তুলে, মহাবাহুকে দ্রুত যুদ্ধক্ষেত্র থেকে সরিয়ে নেওয়া হল।
9.20.30
शैनेयेऽधिष्ठिते राजन्विरथे कृतवर्मणि ।
दुर्योधनबलं सर्वं पुनरासीत्पराङ्मुखम् ॥ ९.२०.३० ॥
হে রাজন, সাত্যকি অবস্থান নিলে এবং কৃতবর্মা রথহীন হলে, দুর্যোধনের সমগ্র সেনা পুনরায় পৃষ্ঠ প্রদর্শন করে পালাল।
9.20.31
तत्परे नान्वबुध्यन्त सैन्येन रजसा वृताः ।
तावकाः प्रद्रुता राजन्दुर्योधनमृते नृपम् ॥ ९.२०.३१ ॥
শত্রুরা ধুলোয় আচ্ছন্ন সেই সেনাদলকে লক্ষ্য করেনি। হে রাজন, আপনার সৈন্যরা পালিয়ে গেল, কেবল রাজা দুর্যোধনকে ছাড়া।
9.20.32
दुर्योधनस्तु सम्प्रेक्ष्य भग्नं स्वबलमन्तिकात् ।
जवेनाभ्यपतत्तूर्णं सर्वांश्चैको न्यवारयत् ॥ ९.२०.३२ ॥
কিন্তু দুর্যোধন কাছেই নিজের সৈন্যদলের বিপর্যয় দেখে একাই দ্রুত বেগে এগিয়ে গিয়ে সকলকে ফেরাল।
9.20.33
पाण्डूंश्च सर्वान्सङ्क्रुद्धो धृष्टद्युम्नं च पार्षतम् ।
शिखण्डिनं द्रौपदेयान्पाञ्चालानां च ये गणाः ॥ ९.२०.३३ ॥
ক্রোধে উন্মত্ত হয়ে সে সকল পাণ্ডবকে, ধৃষ্টদ্যুম্ন ও পার্ষতকে, শিখণ্ডী ও দ্রৌপদীর পুত্রদের এবং পাঞ্চালদের যে সব দল ছিল তাদের সকলকে আক্রমণ করল।
9.20.34
केकयान्सोमकांश्चैव सृञ्जयांश्चैव मारिष ।
असम्भ्रमं दुराधर्षः शितैर्बाणैरवाकिरत् ॥ ९.२०.३४ ॥
হে মারিষ, কেকয, সোমক ও সৃঞ্জয়দেরও সেই দুর্ধর্ষ বীর বিন্দুমাত্র বিচলিত না হয়ে তীক্ষ্ণ বাণে আচ্ছন্ন করল।
9.20.35
अतिष्ठदाहवे यत्तः पुत्रस्तव महाबलः ।
यथा यज्ञे महानग्निर्मन्त्रपूतः प्रकाशते।
तथा दुर्योधनो राजा सङ्ग्रामे सर्वतोऽभवत् ॥ ९.२०.३५ ॥
আপনার মহাবলী পুত্র যুদ্ধে সতর্ক হয়ে দাঁড়াল। যজ্ঞে মন্ত্রপূত মহান অগ্নি যেমন উজ্জ্বল হয়, তেমনি রাজা দুর্যোধন যুদ্ধক্ষেত্রে সর্বত্র প্রকাশিত হল।
9.20.36
तं परे नाभ्यवर्तन्त मर्त्या मृत्युमिवाहवे ।
अथान्यं रथमास्थाय हार्दिक्यः समपद्यत ॥ ९.२०.३६ ॥
যুদ্ধে মানুষ যেমন মৃত্যুর কাছে যায় না, তেমনি শত্রুরা তার কাছে এগোল না। তখন হার্দিক্য অন্য একটি রথে আরোহণ করে সেখানে উপস্থিত হল।