महाभारत · अध्याय 9.22
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
9.22.1
वर्तमाने तदा युद्धे घोररूपे भयानके ।
अभज्यत बलं तत्र तव पुत्रस्य पाण्डवैः ॥ ९.२२.१ ॥
तो घोर आणि भयानक संग्राम चालू असताना तेथे पांडवांनी तुमच्या पुत्राचे सैन्य मोडून टाकले.
9.22.2
तांस्तु सर्वानयन्तेन सन्निवार्य महारथाः ।
पुत्रास्ते योधयामासुः पाण्डवानामनीकिनीम् ॥ ९.२२.२ ॥
परंतु त्या सर्वांना अडवून तुमच्या महारथी पुत्रांनी पांडवांच्या सैन्याशी युद्ध केले.
9.22.3
निवृत्ताः सहसा योधास्तव पुत्रजयैपिणः ।
सन्निवृत्तेषु तेष्वेवं युद्धमासीत्सुदारुणम्।
तावकानां परेषां च देवासुररणोपभम् ॥ ९.२२.३ ॥
तुमच्या पुत्राच्या विजयाची इच्छा धरणारे योद्धे अचानक मागे फिरले. ते असे मागे फिरल्यावर देव-असुरांच्या युद्धासारखे अत्यंत भयंकर युद्ध झाले—तुमच्या पक्षात आणि शत्रुपक्षातही.
9.22.4
परेषां तावकानां च नासीत्कश्चित्पराङ्मुखः ॥ ९.२२.४ ॥
शत्रूंच्या पक्षात किंवा तुमच्या पक्षात युद्धापासून पाठ फिरवणारा कोणीही नव्हता.
9.22.5
अनुमानेन युध्यन्ते सञ्ज्ञाभिश्च परस्परम् ।
तेषां क्षयो महानासीद्युध्यतामितरेतरम् ॥ ९.२२.५ ॥
ते अंदाजाने आणि खुणांनी एकमेकांशी लढत होते. एकमेकांशी लढणाऱ्यांचा मोठा संहार झाला.
9.22.6
ततो युधिष्ठिरो राजा क्रोधेन महता युतः ।
जिगीषमाणः सङ्ग्रामे धार्तराष्ट्रान्सराजकान् ॥ ९.२२.६ ॥
तेव्हा राजा युधिष्ठिर महान क्रोधाने भरून, राजांसह धृतराष्ट्राच्या पुत्रांना संग्रामात जिंकण्याच्या इच्छेने पुढे सरसावला.
9.22.7
त्रिभिः शारद्वतं विद्व्वा रुक्मपुङ्खैः शिलाशितैः ।
चतुर्भिर्निजघानाश्वान्कल्याणान्कृतवर्मणः ॥ ९.२२.७ ॥
त्याने तीन बाणांनी शारद्वताला विद्ध करून, सोन्याच्या पिसांचे आणि दगडावर धार लावलेले चार बाण मारून कृतवर्म्याचे सुंदर घोडे ठार केले.
9.22.8
अश्वत्थामा तु हार्दिक्यमपोवाह यशस्विनम् ।
अथ शारद्वतोऽष्टाभिः प्रत्यविध्यद्युधिष्ठिरम् ॥ ९.२२.८ ॥
अश्वत्थाम्याने यशस्वी हार्दिक्याला बाजूला नेले; मग शारद्वताने आठ बाणांनी युधिष्ठिराला प्रत्युत्तर देऊन विद्ध केले.
9.22.9
ततो दुर्योधनो राजा रथान्सप्तशतान्रणे ।
प्रैषयद्यत्र राजाऽसौ धर्मपुत्रो युधिष्ठिरः ॥ ९.२२.९ ॥
तेव्हा राजा दुर्योधनाने रणात सातशे रथ पाठवले, जिथे धर्मपुत्र राजा युधिष्ठिर होता तिकडे.
9.22.10
ते रथा रथिभिर्युक्ता मनोमारुतरंहसः ।
अभ्यद्रवन्त सङ्ग्रामे कौन्तेयस्य रथं प्रति ॥ ९.२२.१० ॥
मन आणि वायूसारख्या वेगवान त्या रथांनी, रथिकांसह, युद्धात कौंतेयाच्या रथाकडे धाव घेतली.
9.22.11
ते समन्तान्महाराज परिवार्य युधिष्ठिरम् ।
अदृश्यं सायकैश्चक्रुर्मेघा इव दिवाकरम् ॥ ९.२२.११ ॥
महाराजा, त्यांनी चोहोबाजूंनी युधिष्ठिराला वेढून बाणांनी त्याला दिसेनासे केले, जसे मेघ सूर्याला झाकतात.
9.22.12
तं दृष्ट्वा धर्मराजानं कौरवेयैस्तथावृतम् ।
नामृष्यन्त सुसंरब्धाः शिखण्डिप्रमुखा रथाः ॥ ९.२२.१२ ॥
धर्मराज युधिष्ठिराला कौरवांनी अशा प्रकारे वेढलेले पाहून, शिखंडीप्रमुख रथी अत्यंत संतापून ते सहन करू शकले नाहीत.
9.22.13
रथैरश्ववरैर्युक्तैः किङ्किणीजालसंवृतैः ।
आजग्मुरथ रक्षन्तः कुन्तीपुत्रं युधिष्ठिरम् ॥ ९.२२.१३ ॥
घंटाजाळ्यांनी झाकलेल्या, उत्तम घोड्यांनी जुंपलेल्या रथांतून ते आले आणि कुंतीपुत्र युधिष्ठिराचे रक्षण करू लागले.
9.22.14
ततः प्रववृते रौद्रः सङ्ग्रामः शोणितोदकः ।
पाण्डवानां कुरूणां च यमराष्ट्रविवर्धनः ॥ ९.२२.१४ ॥
मग पांडव आणि कौरव यांच्यात रक्तच ज्याचे पाणी आहे असे भयानक युद्ध सुरू झाले, जे यमराज्य वाढवणारे होते.
9.22.15
रथान्सप्तशतान्हत्वा कुरूणामाततायिनाम् ।
पाण्डवाः सह पाञ्चालैः पुनरेवाभ्यवारयन् ॥ ९.२२.१५ ॥
कौरवांच्या सातशे आततायी रथींना ठार करून, पांचालांसह पांडवांनी त्यांना पुन्हा मागे रेटले.
9.22.16
तत्र युद्धं महच्चासीत्तव पुत्रस्य पाण्डवैः ।
न च तत्तादृशं दृष्टं नैव चापि परिश्रुतम् ॥ ९.२२.१६ ॥
तेथे तुमच्या पुत्राचे पांडवांशी महायुद्ध झाले; असे युद्ध कोणी पाहिले नव्हते किंवा ऐकलेही नव्हते.
9.22.17
वर्तमाने तदा युद्धे निर्मर्यादे समन्ततः ।
वध्यमानेषु योधेषु तावकेष्वितरेषु च ॥ ९.२२.१७ ॥
तेव्हा सर्वत्र मर्यादाहीन चालू असलेल्या त्या युद्धात तुमचे आणि इतरांचे योद्धे मारले जात होते.
9.22.18
विनदत्सु च योधेषु शङ्खवर्यैश्च पूरितैः ।
उत्क्रुष्टैः सिंहनादैश्च गर्जितैश्चैव धन्विनाम् ॥ ९.२२.१८ ॥
योद्धे गर्जत असताना, उत्तम शंख फुंकले जात असताना, धनुर्धरांच्या आरोळ्या, सिंहनाद आणि गर्जना घुमत होत्या.
9.22.19
अतिप्रवृत्ते युद्धे च छिद्यमानेषु मर्मसु ।
धावमानेषु योधेषु जयगृद्धिषु मारिष ॥ ९.२२.१९ ॥
अतिशय उग्र युद्धात, मर्मस्थानांवर प्रहार होत असताना, विजयाची लालसा असलेले योद्धे धावत असताना, हे मारिष!
9.22.20
संहारे सर्वतो जाते पृथिव्यां शोकसम्भवे ।
वह्नीनामुत्तमस्त्रीणां सीमन्तोद्धरणे कृते ॥ ९.२२.२० ॥
सर्वत्र संहार झाला, पृथ्वीवर शोक उत्पन्न झाला, आणि श्रेष्ठ स्त्रियांचे सीमंत उपटले गेले तेव्हा,
9.22.21
निर्मर्यादे महायुद्धे वर्तमाने सुदारुणे ।
प्रादुरासन्विनाशाय तदोत्पाताः सुदारुणाः ॥ ९.२२.२१ ॥
मर्यादा सोडलेले, अत्यंत भयंकर महायुद्ध चालू असताना, विनाशासाठी अतिशय भयंकर अपशकुन प्रकट झाले.
9.22.22
चचाल शब्दं कुर्वाणा सपर्वतवना मही ।
सदण्डाः सोल्मुका राजन्कीर्यमाणाः समन्ततः ॥ ९.२२.२२ ॥
पर्वत आणि वनांसह पृथ्वी आवाज करत थरथरली; हे राजा, दंड आणि पेटत्या मशाली सर्वत्र विखुरल्या जात होत्या.
9.22.23
उल्काः पेतुर्दिवो भूमावाहत्य रविमण्डलम् ।
विष्वग्वाताः प्रादुरासन्नीचैः शर्करवर्षिणः ॥ ९.२२.२३ ॥
आकाशातून उल्का सूर्यमंडलावर आदळून पृथ्वीवर कोसळल्या; सर्व दिशांनी वारे वाहू लागले, खालून दगडांचा वर्षाव करीत ते प्रकट झाले.
9.22.24
अश्रूणि मुमुचुर्नागा वेपथुं चास्पृशन्भृशम् ।
एतान्धोराननादृत्य समुत्पातान्सुदारुणान् ॥ ९.२२.२४ ॥
हत्तींनी अश्रू ढाळले आणि अतिशय थरथर कापू लागले; या घोर आणि अतिभयंकर उत्पातांकडे दुर्लक्ष करून.
9.22.25
पुनर्युद्धाय संयत्ताः क्षत्रियास्तस्थुरव्यथाः ।
रमणीये कुरुक्षेत्रे पुण्ये स्वर्गं यियासवः ॥ ९.२२.२५ ॥
पुन्हा युद्धासाठी सिद्ध झालेले क्षत्रिय निर्भयपणे उभे राहिले; रमणीय, पवित्र कुरुक्षेत्रात स्वर्गाची इच्छा धरून.
9.22.26
ततो गान्धारराजस्य पुत्रः शकुनिरब्रवीत् ।
युध्यध्वमग्रतो यावत्पृष्ठतो हन्मि पाण्डवान् ॥ ९.२२.२६ ॥
तेव्हा गांधारराजाचा पुत्र शकुनी म्हणाला, "मी मागून पांडवांवर प्रहार करेपर्यंत तुम्ही समोरून युद्ध करा."
9.22.27
ततो नः सम्प्रायातानां मद्रयोधास्तरस्विनः ।
हृष्टाः किलाकिलाशब्दमकुर्वत परे तथा ॥ ९.२२.२७ ॥
तेव्हा आमच्याकडे पुढे आलेले वेगवान मद्रयोद्धे हर्षाने "किलकिला" शब्द करू लागले; इतरही तसेच करू लागले.
9.22.28
अस्मांस्तु पुनरासाद्य लब्धलक्षा दुरासदाः ।
शरासनानि धुन्वन्तः शरवर्षैरवाकिरन् ॥ ९.२२.२८ ॥
पण ते पुन्हा आमच्यावर चालून आले; लक्ष्य साधलेले, दुर्धर्ष, धनुष्ये हलवत त्यांनी बाणांच्या वर्षावाने आम्हाला झाकून टाकले.
9.22.29
ततो हतं परैस्तत्र मद्रराजबलं तदा ।
दुर्योधनबलं दृष्ट्वा पुनरासीत्पराङ्मुखम् ॥ ९.२२.२९ ॥
तेव्हा तेथे शत्रूंनी मारलेले मद्रराजाचे सैन्य पाहून दुर्योधनाचे सैन्य पुन्हा पाठ फिरवून पळाले.
9.22.30
गान्धारराजस्तु पुनर्वाक्यमाह ततो बली ।
निवर्तध्वमधर्मज्ञा युध्यध्वं किं सृतेन वः ॥ ९.२२.३० ॥
तेव्हा बलवान गांधारराज पुन्हा म्हणाला, "परत फिरा; हे अधर्म जाणणाऱ्यांनो, युद्ध करा; पळून जाण्याने तुम्हाला काय लाभ?"
9.22.31
अनीकं दशसाहस्रमश्वानां भरतर्षभ ।
आसीद्गान्धारराजस्य विशालप्रासयोधिनाम् ॥ ९.२२.३१ ॥
हे भरतश्रेष्ठा, गांधारराजाकडे विशाल भाले धारण करणाऱ्या योद्ध्यांसह दहा हजार घोड्यांची तुकडी होती.
9.22.32
बलेन तेन विक्रम्य वर्तमाने जनक्षये ।
पृष्ठतः पाण्डवानीकमभ्यघ्नन्निशितैः शरैः ॥ ९.२२.३२ ॥
त्या सैन्याच्या बळावर पराक्रमाने पुढे सरसावून, जनक्षय चालू असताना, तीक्ष्ण बाणांनी मागून पांडवसेनेवर प्रहार केला.
9.22.33
तदभ्रमिव वातेन क्षिप्यमाणं समन्ततः ।
अभज्यत महाराज पाण्डूनां सुमहद्बलम् ॥ ९.२२.३३ ॥
हे महाराजा, वाऱ्याने सर्वत्र विखुरलेल्या ढगाप्रमाणे पांडवांचे अत्यंत मोठे सैन्य मोडून गेले.
9.22.34
ततो युधिष्ठिरः प्रेक्ष्य भग्नं स्वबलमन्तिकात् ।
अभ्यनोदयदव्यग्रः सहदेवं महाबलम् ॥ ९.२२.३४ ॥
तेव्हा युधिष्ठिराने जवळच आपले सैन्य मोडताना पाहिले आणि विचलित न होता महाबलवान सहदेवाला पुढे पाठवले.
9.22.35
असौ सुबलपुत्रो नो जघनं पीड्य दंशितः ।
सैन्यानि सूदयत्येष पश्य पाण्डव दुर्मतिः ॥ ९.२२.३५ ॥
सुबलाचा हा पुत्र आपल्या मागील भागाला दाबून, चिलखत घालून सैन्यांचा संहार करत आहे. हे पांडवा, या दुर्बुद्धीकडे पाहा.
9.22.36
गच्छ त्वं द्रौपदेयैश्च शकुनिं सौबलं जहि ।
रथानीकमहं धक्ष्ये पाञ्चालसहितोऽनघ ॥ ९.२२.३६ ॥
तू द्रौपदीच्या पुत्रांसह जाऊन सुबलपुत्र शकुनीला ठार कर. हे निर्दोषा, मी पांचाळांसह रथसेना जाळून टाकीन.
9.22.37
गच्छन्तु कुञ्जराः सर्वे वाजिनश्च सह त्वया ।
पादाताश्च त्रिसाहस्राः शकुनिं तैर्वृतो जहि ॥ ९.२२.३७ ॥
सर्व हत्ती व घोडे तुझ्यासह जावोत; तीन हजार पायदळ त्यांनी वेढलेले असताना शकुनीचा वध करोत.
9.22.38
ततो गजाः सप्तशताश्चापपाणिभिरास्थिताः ।
पञ्च चाश्वसहस्राणि सहदेवश्च वीर्यवान् ॥ ९.२२.३८ ॥
नंतर धनुष्य हाती धरून बसलेले सातशे हत्ती, पाच हजार घोडे आणि पराक्रमी सहदेव (पुढे सरसावले).
9.22.39
पादाताश्च त्रिसाहस्रा द्रौपदेयाश्च सर्वशः ।
रणे ह्यभ्यद्रवंस्ते तु शकुनिं युद्धदुर्मदम् ॥ ९.२२.३९ ॥
तीन हजार पायदळ आणि द्रौपदीचे सर्व पुत्र रणात युद्धमदाने उन्मत्त झालेल्या शकुनीवर धावून गेले.
9.22.40
ततस्तु सौबलो राजन्नभ्यतिक्रम्य पाण्डवान् ।
जघान पृष्ठतः सेनां जयगृद्वः प्रतापवान् ॥ ९.२२.४० ॥
नंतर हे राजा, सुबलपुत्र (शकुनी) पांडवांना ओलांडून, विजयाच्या लालसेने, पराक्रमी होऊन मागून सेनेचा संहार करता झाला.
9.22.41
अश्वारोहास्तु संरब्धाः पाण्डवानां तरस्विनाम् ।
प्राविशन्सौबलानीकमभ्यतिक्रम्य तान्रथान् ॥ ९.२२.४१ ॥
परंतु पांडवांचे वेगवान अश्वारोही क्रोधाने त्या रथांना ओलांडून सौबल सेनेत शिरले.
9.22.42
ते तत्र सादिनः शूराः सौबलस्य महद्बलम् ।
रणमध्ये व्यतिष्ठन्त शरवर्षैरवाकिरन् ॥ ९.२२.४२ ॥
तेथे ते शूर अश्वारोही सौबलाच्या महान सेनेमध्ये रणभूमीवर उभे राहिले आणि बाणांच्या वर्षावाने तिला झाकून टाकले.
9.22.43
तदुद्यतगदाप्रासमकापुरुषसेवितम् ।
प्रावर्तत महद्युद्धं राजन्दुर्मन्त्रिते तव ॥ ९.२२.४३ ॥
उगारलेल्या गदा व भाल्यांनी भरलेले, शूरांनी सेविलेले ते महायुद्ध सुरू झाले, हे राजा, तुमच्या दुर्मंत्रणेमुळे.
9.22.44
उपारमन्त ज्याशब्दाः प्रेक्षका रथिनोऽभवन् ।
न हि स्वेषां परेषां वा विशेषः प्रत्यदृश्यत ॥ ९.२२.४४ ॥
धनुष्याच्या दोरीचे आवाज थांबले; रथी प्रेक्षक झाले, कारण आपले आणि शत्रूचे यांच्यात भेद दिसत नव्हता.
9.22.45
शूरबाहुविसृष्टानां शक्तीनां भरतर्षभ ।
ज्योतिषामिव सम्पातमपश्यन्कुरुपाण्डवाः ॥ ९.२२.४५ ॥
हे भरतश्रेष्ठा, शूरांच्या बाहूंनी फेकलेल्या शक्तींचे पतन कौरव आणि पांडवांनी प्रकाशांच्या पतनासारखे पाहिले.
9.22.46
ऋष्टिभिर्विमलाभिश्च तत्रतत्र विशाम्पते ।
सम्पतन्तीभिराकाशमावृतं बह्वशोभत ॥ ९.२२.४६ ॥
हे विशांपते, तिथे तिथे चमकणाऱ्या ऋष्टींनी, पडणाऱ्या त्यांनी आकाश झाकले जाऊन अतिशय शोभू लागले.
9.22.47
प्रासानां पततां राजन्रूपमासीत्समन्ततः ।
शलभानामिवाकाशे तदा भरतसत्तम ॥ ९.२२.४७ ॥
हे राजा, पडणाऱ्या भाल्यांचे रूप आकाशात सर्वत्र टोळांसारखे झाले, हे भरतश्रेष्ठा.
9.22.48
रुधिरोक्षितसर्वाङ्गा विप्रविद्धैर्नियन्तृभिः ।
हयाः परिपतन्तिस्म शतशोऽथ सहस्रशः ॥ ९.२२.४८ ॥
रक्ताने सर्वांग माखलेले घोडे, सारथी आपटले गेल्यामुळे, शेकडो आणि हजारोंनी पडू लागले.
9.22.49
अन्योन्यं परिपिष्टाश्च समासाद्य परस्परम् ।
सुविक्षताः स्म दृश्यन्ते वमन्तो रुधिरं मुखैः ॥ ९.२२.४९ ॥
एकमेकांवर आदळून चिरडलेले आणि परस्परांच्या प्रहारांनी अत्यंत जखमी झालेले, तोंडातून रक्त ओकणारे असे ते दिसत होते.
9.22.50
ततोऽभवत्तमो घोरं सैन्येन रजसा वृतम् ।
तानपाक्रमतोऽद्राक्षं तस्माद्देशादरिन्दम ॥ ९.२२.५० ॥
नंतर सैन्याच्या धुळीने भयंकर अंधार पसरला. हे शत्रुदमना, त्या ठिकाणाहून मागे सरताना मी त्यांना पाहिले.
9.22.51
अश्वान्राजन्मनुष्यांश्च रजसा संवृते सति ।
भूमौ निपतिताश्चान्ये वमन्तो रुधिरं बहु ॥ ९.२२.५१ ॥
हे राजा, धुळीने झाकले गेले असता घोडे, माणसे आणि इतर जमिनीवर कोसळले, पुष्कळ रक्त ओकत.
9.22.52
केशाकेशि समालग्ना न शेकुश्चेष्टितुं नराः ।
अन्योन्यमश्वपृष्ठेभ्यो विकर्षन्तो महाबलाः ॥ ९.२२.५२ ॥
केसाला केस गुंतल्याने ते हालचाल करू शकले नाहीत. महाबली वीर एकमेकांना घोड्याच्या पाठीवरून ओढत होते.
9.22.53
मल्ला इव समासाद्य निजघ्नुरितरेतरम् ।
अश्वैश्च व्यपकृष्यन्त बहवोऽत्र गतासवः ॥ ९.२२.५३ ॥
मल्लांप्रमाणे भिडून ते एकमेकांना मारू लागले. घोड्यांनी ओढल्यामुळे येथे पुष्कळ जण निष्प्राण झाले.
9.22.54
भूमौ निपतिताश्चान्ये बहवो विजयैषिणः ।
तत्रतत्र व्यदृश्यन्त पुरुषाः शूरमानिनः ॥ ९.२२.५४ ॥
जमिनीवर कोसळलेले इतर पुष्कळ जण, जे विजय इच्छित होते आणि स्वतःला शूर समजत होते, ते इकडेतिकडे दिसले.
9.22.55
रक्तोक्षितैश्छिन्नभुजैरवकृष्टशिरोरुहैः ।
व्यदृश्यत मही कीर्णा शतशोऽथ सहस्रशः ॥ ९.२२.५५ ॥
रक्ताने माखलेले, तुटलेल्या बाहूंचे आणि ओढलेल्या केसांचे देह यांनी पृथ्वी शेकडो आणि हजारोंनी विखुरलेली दिसली.
9.22.56
दूरं न शक्यं तत्रासीद्गन्तुमश्वेन केनचित् ।
साश्वारोहैर्हतैरश्वैरावृते वसुधातले ॥ ९.२२.५६ ॥
तिथे कोणत्याही घोड्याला दूर जाणे शक्य नव्हते, कारण भूपृष्ठ मारल्या गेलेल्या घोड्यांनी व त्यांच्या स्वारांनी आच्छादलेले होते.
9.22.57
रुधिरोक्षितसन्नाहैरात्तशस्त्रैरुदायुधैः ।
नानाप्रहरणैर्घोरैः परस्परवधैषिभिः।
सुसन्निकृष्टे सङ्ग्रामे हतभूयिष्ठसैनिके ॥ ९.२२.५७ ॥
रक्ताने माखलेली कवचे, शस्त्रे घेतलेले, उगारलेल्या आयुधांचे, नाना भयंकर अस्त्रांनी एकमेकांचा वध इच्छिणारे योद्धे यांच्यात जवळ जवळ झालेल्या युद्धात, जिथे बहुतेक सैनिक मारले गेले होते.
9.22.58
स मुहूर्तं ततो युद्ध्वा सौबलोऽथ विशाम्पते ।
षट्साहस्रैर्हयैः शिष्टेरपायाच्छकुनिस्ततः ॥ ९.२२.५८ ॥
हे प्रजापते, सुबलपुत्र शकुनी थोडा वेळ युद्ध करून नंतर उरलेल्या सहा हजार घोड्यांसह पळून गेला.
9.22.59
तथैव पाण्डवानीकं रुधिरेण समुक्षितम् ।
षट्साहस्रैर्हयैः शिष्टेरपायाच्छ्रान्तवाहनम् ॥ ९.२२.५९ ॥
तसेच पांडवांचे सैन्यही रक्ताने पूर्णपणे माखलेले होते; थकलेल्या वाहनांसह उरलेल्या सहा हजार घोड्यांसह ते पळून गेले.
9.22.60
अश्वारोहाश्च पाण्डूनामब्रुवन्रुधिरोक्षिताः ।
सुसन्निकृष्टे सङ्ग्रामे भूयिष्ठे त्यक्तजीविताः ॥ ९.२२.६० ॥
पांडवांचे घोडेस्वार, रक्ताने माखलेले आणि प्राण सोडण्यास सज्ज झालेले, त्या जवळ झालेल्या मोठ्या युद्धात असे बोलले.
9.22.61
न हि शक्यं रथैर्योद्धुं कुत एव महागजैः ।
रथानेव रथा यान्तु कुञ्जराः कुञ्जरानपि ॥ ९.२२.६१ ॥
रथांनी युद्ध करणे शक्य नाही, मग महागजांनी तर कसे शक्य होईल? रथ रथांकडे जावोत, आणि हत्ती हत्तींकडेही जावोत.
9.22.62
प्रतियातो हि शकुनिः स्वमनीकमवस्थितः ।
न पुनः सौबलो राजा योद्धुमभ्यागमिष्यति ॥ ९.२२.६२ ॥
शकुनी माघारी जाऊन आपल्या सैन्यात स्थित झाला आहे; सुबलाचा तो राजा पुन्हा युद्धासाठी येणार नाही.
9.22.63
ततस्तु द्रौपदेयाश्च ते च मत्ता महाद्विपाः ।
प्रययुर्यत्र पाञ्चाल्यो धृष्टद्युम्नो महारथः ॥ ९.२२.६३ ॥
मग द्रौपदीचे पुत्र आणि ते मदोन्मत्त महाहत्ती जिथे पांचाल्य महारथी धृष्टद्युम्न होता तिकडे गेले.
9.22.64
सहदेवोऽपि कौरव्य रजोमेघे समुत्थिते ।
एकाकी प्रययौ तत्र यत्र राजा युधिष्ठिरः ॥ ९.२२.६४ ॥
हे कौरव्या, धुळीचा मेघ उठल्यावर सहदेवही एकटाच जिथे राजा युधिष्ठिर होता तिकडे गेला.
9.22.65
ततस्तेषु प्रयातेषु शकुनिः सौबलः पुनः ।
पार्श्वतोऽभ्यहनत्क्रुद्धो धृष्टद्युम्नस्य वाहिनीम् ॥ ९.२२.६५ ॥
ते गेल्यानंतर सुबलपुत्र शकुनी पुन्हा संतप्त होऊन बाजूने धृष्टद्युम्नाच्या सैन्यावर प्रहार करू लागला.
9.22.66
तत्पुनस्तुमुलं युद्धं प्राणांस्त्यक्त्वाऽभ्यवर्तत ।
तावकानां परेषां च परस्परवधैषिणाम् ॥ ९.२२.६६ ॥
पुन्हा ते भयंकर युद्ध प्राण सोडून चालू राहिले; तुमचे आणि शत्रूचे योद्धे एकमेकांचा वध करू इच्छित होते.
9.22.67
ते चान्योन्यमवैक्षन्त तस्मिन्वीरसमागमे ।
योधाः पर्यपतन्राजञ्शतशोऽथ सहस्रशः ॥ ९.२२.६७ ॥
त्या वीरसमागमात ते एकमेकांकडे पाहू लागले. हे राजा, योद्धे शेकड्यांनी आणि हजारांनी पडू लागले.
9.22.68
असिभिश्छिद्यमानानां शिरसां लोकसंक्षये ।
प्रादुरासीन्महाञ्शब्दस्तालानां पततामिव ॥ ९.२२.६८ ॥
लोकसंक्षयात तलवारींनी छाटल्या जाणाऱ्या मस्तकांचा मोठा आवाज उठला, जसा पडणाऱ्या ताडवृक्षांचा.
9.22.69
विमुक्तानां शरीराणां छिन्नानां पततां भुवि ।
सायुधानां च बाहूनामूरूणां च विशाम्पते।
आसीत्कटकटाशब्दः सुमहान्रोमहर्षणः ॥ ९.२२.६९ ॥
हे विशांपते, जमिनीवर पडणाऱ्या छिन्न देहांचा, शस्त्रधारी बाहूंचा आणि मांड्यांचा फार मोठा, रोमांचकारी 'कटकट' आवाज झाला.
9.22.70
निघ्नन्तो निशितैः शस्त्रैर्भ्रातॄन्पुत्रान्सखीनपि ।
योधाः परिपतन्ति स्म यथाऽऽमिषकृते खगाः ॥ ९.२२.७० ॥
तीक्ष्ण शस्त्रांनी भाऊ, पुत्र आणि मित्रांनाही मारत योद्धे पडू लागले, जसे मांसासाठी पक्षी झेपावतात.
9.22.71
अन्योन्यं प्रतिसंरब्धाः समासाद्य परस्परम् ।
अहम्पूर्वमहम्पूर्वमिति निघ्नन्सहस्रशः ॥ ९.२२.७१ ॥
एकमेकांवर संतापून, परस्परांसमोर येऊन, 'मी आधी, मी आधी' म्हणत हजारोंना मारत.
9.22.72
संयातेनासनभ्रष्टैरश्वारोहैर्गतासुभिः ।
हयाः परिपतन्ति स्म शतशोऽथ सहस्रशः ॥ ९.२२.७२ ॥
धावणाऱ्या, आसनावरून फेकल्या गेलेल्या, प्राणहीन घोडेस्वारांसह घोडे शेकड्यांनी आणि हजारांनी पडू लागले.
9.22.73
स्फुरतां प्रतिपिष्टानामश्वानां शीघ्रगामिनाम् ।
स्तनतां च मनुष्याणां सन्नद्धानां विशाम्पते ॥ ९.२२.७३ ॥
हे प्रजापते, तडफडणाऱ्या, चिरडल्या गेलेल्या वेगवान घोड्यांच्या आणि कवचधारी माणसांच्या आक्रोशांमध्ये.
9.22.74
शक्त्यृष्टिप्रासशब्दश्च तुमुलः समपद्यत ।
भिन्दतां परमर्माणि राजन्दुर्मन्त्रिते तव ॥ ९.२२.७४ ॥
हे राजा, तुझ्या दुर्मंत्राने, मर्मस्थळांना भेदणाऱ्या शक्ती, ऋष्टी आणि प्रासांचा भयंकर कोलाहल उसळला.
9.22.75
श्रमाभिभूताः संरब्धा श्रान्तवाहाः पिपासवः ।
विक्षताश्च शितैः शस्त्रैरभ्यवर्न्तत तावकाः ॥ ९.२२.७५ ॥
थकव्याने ग्रासलेले, संतप्त, थकलेल्या वाहनांचे, तहानलेले आणि तीक्ष्ण शस्त्रांनी जखमी झालेले तुमचे लोक पुढे सरसावले.
9.22.76
मत्ता रुधिरगन्धेन बहवोऽत्र विचेतसः ।
जघ्नुः परान्स्वकांश्चैव प्राप्तान्प्राप्ताननन्तरान् ॥ ९.२२.७६ ॥
येथे रक्ताच्या वासाने उन्मत्त, भ्रमिष्ट मनाचे अनेकजण शत्रूंना, आपल्या माणसांना, जवळ आलेल्यांना आणि शेजारच्यांना मारू लागले.
9.22.77
बहवश्च गतप्राणाः क्षत्रिया जयगृद्विनः ।
भूमावभ्यपतन्राजञ्शरवृष्टिभिरावृताः ॥ ९.२२.७७ ॥
हे राजा, विजयाची लालसा असलेले अनेक क्षत्रिय प्राणहीन होऊन, बाणांच्या वर्षावाने झाकले जाऊन भूमीवर कोसळले.
9.22.78
वृकगृध्रशृगालानां तुमुले मोदनेऽहनि ।
आसीद्बलक्षयो घोरस्तव पुत्रस्य पश्यतः ॥ ९.२२.७८ ॥
लांडगे, गिधाडे आणि कोल्ह्यांच्या मेजवानीच्या त्या तुमुल दिवशी, तुमच्या पुत्रासमोरच सैन्याचा भयंकर संहार झाला.
9.22.79
नराश्वकायैः सञ्छन्ना भूमिरासीद्विशाम्पते ।
रुधिरोदकचित्रा च भीरूणां भयवर्धिनी ॥ ९.२२.७९ ॥
हे प्रजाधिपा, मनुष्य आणि घोड्यांच्या शरीरांनी भूमी आच्छादलेली होती; रक्ताच्या पाण्याने चित्रविचित्र झालेली आणि भित्र्यांचे भय वाढवणारी होती.
9.22.80
असिभिः पट्टसैः शूलैस्तक्षमाणाः पुनःपुनः ।
तावकाः पाण्वेयाश्च न न्यवर्तन्त भारत ॥ ९.२२.८० ॥
तलवारी, पट्टस आणि शूलांनी पुन्हा पुन्हा छेदत, तुझे आणि पाण्डवांचे योद्धे मागे फिरले नाहीत, हे भारता.
9.22.81
प्रहरन्तो यथाशक्ति यावत्प्राणस्य धारणम् ।
योधाः परिपतन्ति स्म वमन्तो रुधिरं मुखैः ॥ ९.२२.८१ ॥
प्राण टिकेपर्यंत आपल्या शक्तीनुसार प्रहार करीत, तोंडातून रक्त ओकत योद्धे पडत होते.
9.22.82
शिरो गृहीत्वा केशेषु कबन्धः स प्रदृश्यते ।
उद्यम्य च शितं खङ्गं रुधिरेण परिप्लुतम् ॥ ९.२२.८२ ॥
केसांनी धरलेले मस्तक घेऊन तो कबंध दिसत होता; रक्ताने माखलेली तीक्ष्ण तलवार उगारलेली.
9.22.83
तथोत्थितेषु बहुषु कबन्धेषु नराधिप ।
तथा रुधिरगन्धेन योधाः कश्मलमाविशन् ॥ ९.२२.८३ ॥
हे नराधिपा, तसेच पुष्कळ कबंध उभे राहिले; रक्ताच्या गंधाने योद्धे मूर्च्छा आणि व्याकुळतेत पडले.
9.22.84
मन्दीभूते ततः शब्दे पाण्डवानां महद्बलम् ।
अल्पावशिष्टैस्तुरगैरभ्यवर्तत सौबलः ॥ ९.२२.८४ ॥
मग पाण्डवांच्या महासैन्याचा गोंगाट मंदावला तेव्हा, उरलेल्या थोड्या घोड्यांसह सौबल पुढे सरसावला.
9.22.85
ततोऽभ्यधावंस्त्वरिताः पाण्डवा जयगृद्विनः ।
पदातयश्च नागाश्च सादिनश्चोद्यतायुधाः ॥ ९.२२.८५ ॥
तेव्हा विजयाची इच्छा धरणारे पाण्डव त्वरेने पुढे धावले; पायदळ, हत्ती आणि घोडेस्वार शस्त्रे उगारून.
9.22.86
कोष्ठकीकृत्य चाप्येनं परिक्षिप्य च सर्वशः ।
शस्त्रैर्नानाविधैर्जघ्नुर्युद्वपारं तितीर्षवः ॥ ९.२२.८६ ॥
त्याला वेढा घालून आणि सर्व बाजूंनी घेरून, युद्धाच्या पैलतीरी जाण्याची इच्छा धरून त्यांनी नाना प्रकारच्या शस्त्रांनी प्रहार केले.
9.22.87
त्वदीयास्तांस्तु सम्प्रेक्ष्य सर्वतः समभिद्रुतान् ।
रथाश्वपत्तिद्विरदाः पाण्डवानभिदुद्रुवुः ॥ ९.२२.८७ ॥
तुझ्या सैन्याने त्यांना सर्व बाजूंनी वेगाने चालून येताना पाहिले; तेव्हा रथ, घोडे, पायदळ आणि हत्ती पाण्डवांवर धावून गेले.
9.22.88
केचित्पदातयः पद्भिर्मुष्टिभिश्च परस्परम् ।
निजघ्नुः समरे शूराः क्षीणशस्त्रास्ततोऽपतन् ॥ ९.२२.८८ ॥
काही पायदळ योद्धे पाय आणि मुठींनी एकमेकांवर युद्धात प्रहार करू लागले; शस्त्रे संपल्यावर शूर वीर पडले.
9.22.89
रथेभ्यो रथिनः पेतुर्द्विपेभ्यो हस्तिसादिनः ।
विमानेभ्यो दिवो भ्रष्टाः सिद्वाः पुण्यक्षयादिव ॥ ९.२२.८९ ॥
रथांवरून रथी पडले, हत्तींवरून हत्तीस्वार पडले; पुण्य क्षीण झाल्यामुळे स्वर्गातील विमानांतून सिद्ध पडावेत तसे.
9.22.90
एवमन्योन्यमायत्ता योधा जघ्नुर्महाहवे ।
पितॄन्भ्रातॄन्वयस्यांश्च पुत्रानपि तथा परे ॥ ९.२२.९० ॥
अशा प्रकारे एकमेकांवर चालून जाणाऱ्या योद्ध्यांनी त्या महायुद्धात पिता, बंधू, मित्र, पुत्र आणि इतरांनाही मारले.
9.22.91
एवमासीदमर्यादं युद्वं भरतसत्तम ।
प्रासासिबाणकलिलं वर्तमाने सुदारुणे ॥ ९.२२.९१ ॥
हे भरतश्रेष्ठा, अशा प्रकारे मर्यादाहीन युद्ध झाले; भाले, तलवारी आणि बाणांनी भरलेले ते अत्यंत भयंकर होते.