महाभारत · अध्याय 9.37
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
9.37.1
तस्मान्नदीगतं चापि ह्युदपानं यशस्विनः ।
त्रितस्य च महाराज जगामाथ हलायुधः ॥ ९.३७.१ ॥
म्हणून नदीकाठी असलेल्या यशस्वी त्रिताच्या विहिरीकडे, हे महाराजा, हलायुध (बलराम) गेले.
9.37.2
तत्र दत्त्वा बहुद्रव्यं पूजयित्वा तथा द्विजान् ।
उपस्पृश्य च तत्रैव प्रहृष्टो मुसलायुधः ॥ ९.३७.२ ॥
तेथे पुष्कळ द्रव्य दान करून, ब्राह्मणांचा सत्कार करून, तेथेच आचमन करून आनंदित झालेले मुसलायुध (बलराम).
9.37.3
तत्र धर्मपरो ह्यासीत्त्रितः स सुमहातपाः ।
कूपे च वसता तेन सोमः पीतो महात्मना ॥ ९.३७.३ ॥
तेथे धर्मपरायण आणि महातपस्वी त्रित होता. त्या विहिरीत वास्तव्य करत असताना त्या महात्म्याने सोम प्राशन केला.
9.37.4
तत्र चैनं समुत्सृज्य भ्रातरौ जग्मतुर्गृहान् ।
ततस्तौ वै शशापाथ त्रितो ब्राह्मणसत्तमः ॥ ९.३७.४ ॥
तेथे त्याला सोडून दोन्ही भाऊ घरी गेले. तेव्हा ब्राह्मणश्रेष्ठ त्रिताने त्या दोघांना शाप दिला.
9.37.5
उदपानं कथं ब्रह्मन्कथं च सुमहातपाः ।
पतितः किं च सन्त्यक्तो भ्रातृभ्यां द्विजसत्तम ॥ ९.३७.५ ॥
हे ब्राह्मणा, ती विहीर कशी (निर्माण झाली)? तो महातपस्वी कसा पडला? त्या दोन भावांनी त्याला का सोडले? हे द्विजश्रेष्ठा!
9.37.6
कूपे कथं च हित्वैनं भ्रातरौ जग्मतुर्गृहान् ।
कथं च याजयामास पपौ सोमं च वै कथम्।
एतदाचक्ष्व मे ब्रह्मन्श्रोतव्यं यदि मन्यसे ॥ ९.३७.६ ॥
त्या विहिरीत त्याला सोडून दोन्ही भाऊ घरी कसे गेले? त्याने यज्ञ कसा करवला, सोम कसा प्राशन केला? हे ब्राह्मणा, हे ऐकण्यायोग्य आहे असे तुम्हाला वाटत असेल तर मला ते सांगा.
9.37.7
आसन्पूर्वयुगे राजन्मुनयो भ्रातरस्त्रयः ।
एकतश्च द्वितश्चैव त्रितश्चादित्यसन्निभाः ॥ ९.३७.७ ॥
हे राजा, पूर्वयुगात एकत, द्वित आणि त्रित नावाचे तीन भाऊ मुनी होते, जे सूर्यासारखे तेजस्वी होते.
9.37.8
सर्वे प्रजापतिसमाः प्रजावन्तस्तथैव च ।
ब्रह्मलोकजिताः सर्वे तपसा ब्रह्मवादिनः ॥ ९.३७.८ ॥
ते सर्व प्रजापतीसमान, संतानवान, तपाने ब्रह्मलोक जिंकलेले आणि ब्रह्मवादी होते.
9.37.9
तेषां तु तपसा प्रीतो नियमेन दमेन च ।
अभवद्गौतमो नित्यं पिता धर्मरतः सदा ॥ ९.३७.९ ॥
त्यांच्या तपाने, नियमाने आणि दमाने प्रसन्न झालेले, सदैव धर्मरत गौतम त्यांचे पिता झाले.
9.37.10
स तु दीर्घेण कालेन तेषां प्रीतिमवाप्य च ।
जगाम भगवान्स्थानमनुरूपमिवात्मनः ॥ ९.३७.१० ॥
दीर्घकाळानंतर त्यांची प्रीती मिळवून ते भगवान आपल्या योग्य स्थानी निघून गेले.
9.37.11
राजानस्तस्य ये ह्यासन्याज्या राजन्महात्मनः ।
ते सर्वे स्वर्गते तस्मिंस्तस्य पुत्रानपूजयन् ॥ ९.३७.११ ॥
हे राजा, त्या महात्म्याचे जे राजे यजमान होते, ते सर्व, तो स्वर्गाला गेल्यावर त्याच्या पुत्रांचा सन्मान करू लागले.
9.37.12
तेषां तु कर्मणा राजंस्तथा चाध्ययनेन च ।
त्रितः स श्रेष्ठतां प्राप यथैवास्य पिता तथा ॥ ९.३७.१२ ॥
हे राजा, त्यांच्या कर्माने आणि अध्ययनाने त्रित श्रेष्ठत्व पावले, जसे त्यांचे पिता पावले होते.
9.37.13
तथा सर्वे महाभागा मुनयः पुण्यलक्षणाः ।
अपूजयन्महाभागं यथास्य पितरं तथा ॥ ९.३७.१३ ॥
त्याचप्रमाणे सर्व पुण्यलक्षणी महाभाग मुनींनी त्याच्या पित्याचा जसा सन्मान केला तसाच त्या महाभागाचा सन्मान केला.
9.37.14
कदाचिद्वि ततो राजन्भ्रातरावेकतद्वितौ ।
यज्ञार्थं चक्रतुश्चिन्तां तथा वित्तार्थमेव च ॥ ९.३७.१४ ॥
नंतर, हे राजा, एकाच वंशातील त्या दोन भावांनी एके काळी यज्ञासाठी आणि संपत्तीसाठीही विचार केला.
9.37.15
तयोर्बुद्धिः समभवत्त्रितं गृह्य परन्तप ।
याज्यान्सर्वानुपादाय प्रतिगृह्य पशूंस्ततः।
सोमं पास्यामहे हृष्टाः प्राप्य यज्ञं महाफलम् ॥ ९.३७.१५ ॥
त्या दोघांच्या मनात असा विचार आला: हे परंतपा, त्रिताला घेऊन, सर्व याज्यांना घेऊन, पशू स्वीकारून, महाफल देणारा यज्ञ मिळवून आनंदाने आपण सोम पिऊ.
9.37.16
चक्रुश्चैवं तथा राजन्भ्रातरस्त्रय एव च ।
यथा ते तु परिक्रम्य याज्यान्सर्वान्पशून्प्रति।
याजयित्वा ततो याज्याँल्लब्ध्वा तु सुबहून्पशून् ॥ ९.३७.१६ ॥
हे राजा, तीनही भावांनीही तसेच केले; याज्यांकडे फिरून, त्यांच्याकडून यज्ञ करवून, मग पुष्कळ पशू मिळवले.
9.37.17
याज्येन कर्मणा तेन प्रतिगृह्य विधानतः ।
प्राचीं दिशं महात्मान आजग्मुस्ते महर्षयः ॥ ९.३७.१७ ॥
त्या याज्य कर्माने विधिपूर्वक स्वीकारून ते महात्मे महर्षी पूर्व दिशेकडे गेले.
9.37.18
त्रितस्तेषां महाराज पुरस्ताद्याति हृष्टवत् ।
एकतश्च द्वितश्चैव पृष्ठतः कालयन्पशून् ॥ ९.३७.१८ ॥
हे महाराजा, त्यांच्यामध्ये त्रित आनंदाने पुढे चालतो; एका बाजूला आणि दुसऱ्या बाजूला, मागून पशूंना हाकत.
9.37.19
तयोश्चिन्ता समभवदेकतस्य द्वितस्य च ।
कथं च स्युरिमा गाव आवाभ्यां हि विना त्रितम् ॥ ९.३७.१९ ॥
एकत आणि द्वित यांच्या मनात चिंता निर्माण झाली की आम्हा दोघांविना त्रिताच्या या गाई कशा राहतील.
9.37.20
तावन्योन्यं समाभाष्य एकतश्च द्वितश्च ह ।
यदूचतुर्मिथः पापौ तन्निबोध जनेश्वर ॥ ९.३७.२० ॥
एकत आणि द्वित एकमेकांशी बोलून ते दोघे पापी जे बोलले, हे जनेश्वरा, ते ऐका.
9.37.21
त्रितो यज्ञेषु कुशलस्तथा वेदेषु निष्ठितः ।
ततस्त्रितो बहुतरं गावः समुपलप्स्यते ॥ ९.३७.२१ ॥
त्रित यज्ञांत कुशल आणि वेदांत निष्ठावान आहे; म्हणून त्रित खूप जास्त गाई मिळवील.
9.37.22
तदावां सहितौ भूत्वा गाः प्रकाल्य व्रजावहे ।
त्रितोऽपि गच्छतां काममावाभ्यां वै विनाकृताः ॥ ९.३७.२२ ॥
म्हणून आपण दोघांनी एकत्र गाई हाकून नेऊ; त्रितही त्याला हवे तिकडे जावो, आम्हा दोघांनी त्याला सोडून दिले आहे.
9.37.23
तेषामागच्छतां रात्रौ पथिस्थानां वृकोऽभवत् ।
तत्र कूपो विदूरेऽभूत्सरस्वत्यास्तटे महान् ॥ ९.३७.२३ ॥
रात्री वाटेने येत असताना त्यांच्यासमोर एक लांडगा प्रकट झाला; तिथे सरस्वतीच्या तीरावर दूर एक मोठी विहीर होती.
9.37.24
अथं त्रितो वृकं दृष्ट्वा पथि तिष्ठन्तमग्रतः ।
तद्भ्यादपसर्पन्वै तस्मिन्कूपे पपात ह।
अगाधे सुमहाघोरे सर्वभूतभयङ्करे ॥ ९.३७.२४ ॥
तेव्हा त्रिताने वाटेत समोर उभ्या असलेल्या लांडग्याला पाहिले; भीतीने मागे सरकताना तो त्याच विहिरीत पडला—अथांग, अत्यंत भयानक, सर्व प्राण्यांना भय देणाऱ्या त्या विहिरीत.
9.37.25
त्रितस्ततो महाराज कूपस्थो मुनिसत्तमः ।
आर्तनादं ततश्चक्रे तौ तु शुश्रुवतुर्मुनी ॥ ९.३७.२५ ॥
हे महाराज, तेव्हा विहिरीत असलेल्या मुनिश्रेष्ठ त्रिताने आक्रंदन केले; ते दोन मुनी ते ऐकते झाले.
9.37.26
त ज्ञात्वा पतितं कूपे भ्रातरावेकतद्वितौ ।
वृकत्रासाच्च लोभाच्च समुत्सृज्य प्रजग्मतुः ॥ ९.३७.२६ ॥
तो विहिरीत पडल्याचे जाणून, एकाच हेतूचे ते दोन भाऊ लांडग्याच्या भीतीने आणि लोभाने त्याला सोडून निघून गेले.
9.37.27
भ्रातृभ्यां पशुलुब्धाभ्यामुत्सृष्टः स महातपाः ।
उदपाने तदा राजन्निर्जले पांसुपंवृते ॥ ९.३७.२७ ॥
पशूंच्या लोभाने ते दोन भाऊ त्याला सोडून गेले, हे राजा, तेव्हा तो महातपस्वी जलरहित, धुळीने झाकलेल्या त्या विहिरीत होता.
9.37.28
त्रित आत्मानमालक्ष्य कूपे वीरुत्तृणावृते ।
निमग्नं भरतश्रेष्ठ नरके दुष्कृती यथा ॥ ९.३७.२८ ॥
हे भरतश्रेष्ठा, त्रिताने स्वतःला वेली आणि गवताने झाकलेल्या विहिरीत बुडालेले पाहिले, जसा दुष्कर्मी नरकात बुडतो.
9.37.29
ततो ह्यचिन्तयत्प्राज्ञो मृतभूतो ह्यसोमपः ।
सोमः कथं तु पातव्य इहस्थेन मया भवेत् ॥ ९.३७.२९ ॥
तेव्हा तो प्राज्ञ, मृतासारखा आणि सोमपानरहित होऊन विचार करू लागला: येथे असताना मी सोम कसा प्यावा?
9.37.30
स एवमभिसञ्चिन्त्य तस्मिन्कूपे महातपाः ।
ददर्श वीरुधं तत्र लम्बमानां यदृच्छया ॥ ९.३७.३० ॥
असा विचार करून त्या महातपस्व्याला त्या विहिरीत योगायोगाने तेथे लोंबणारी एक वेल दिसली.
9.37.31
पांसुग्रस्ते ततः कूपे न्यखनत्सलिलं मुनिः ।
अग्नीन्सङ्कल्पयामास होतॄनात्मानमेव च ॥ ९.३७.३१ ॥
नंतर धुळीने भरलेल्या त्या विहिरीत मुनींनी पाणी खोदून काढले. त्यांनी संकल्पाने अग्नी, होते आणि स्वतःलाही निर्माण केले.
9.37.32
ततस्तां वीरुधं सोमं सङ्कल्प सुमहातपाः ।
ऋचो जयूंषि सामानि मनसा चिन्तयन्मुनिः ॥ ९.३७.३२ ॥
नंतर त्या महातपस्वी मुनींनी त्या वेलीला सोम मानून संकल्प केला आणि मनाने ऋचा, यजुस् व सामांचे चिंतन केले.
9.37.33
ग्रावाणः शर्कराः कृत्वा प्रचक्रेऽभिषवं नृप ।
आज्यं च सलिलं चक्रे भागांश्च त्रिदिवौकसाम् ॥ ९.३७.३३ ॥
हे राजा, त्यांनी दगड आणि खडे घेऊन सोमाभिषव केला. तूप व पाणी सिद्ध केले आणि स्वर्गवासींचे भागही ठरवले.
9.37.34
सोमस्याभिषवस्याग्रे प्रवृत्तस्तुमुलो ध्वनिः ।
स चाविशद्दिवं राजन्स्वरश्चैव त्रितस्त वै ॥ ९.३७.३४ ॥
सोमाभिषवाच्या आरंभीच एक प्रचंड ध्वनी उठला. हे राजा, तो ध्वनी स्वर्गात पोहोचला; आणि त्रितांचा स्वरही तसाच.
9.37.35
समवाप च तं यज्ञां यथोक्तं ब्रह्मवादिभिः ॥ ९.३७.३५ ॥
ब्रह्मवाद्यांनी सांगितल्याप्रमाणे त्यांनी तो यज्ञ पूर्ण केला.
9.37.36
वर्तमाने महायज्ञे त्रितस्य सुमहात्मनः ।
आविग्नं त्रिदिवं सर्वं कारमं च न बुध्यते ॥ ९.३७.३६ ॥
महायज्ञ चालू असताना महात्मा त्रितांच्या त्या यज्ञामुळे संपूर्ण स्वर्ग ढवळून निघाला, पण त्याचे कारण कोणालाही कळले नाही.
9.37.37
ततः सुतुमुलं शब्दं शुश्रावाथ बृहस्पतिः ।
श्रुत्वा चैवाब्रवीत्सर्वान्देवान्देवपुरोहितः ॥ ९.३७.३७ ॥
तेव्हा प्रचंड गोंधळ ऐकून देवपुरोहित बृहस्पती ते ऐकून सर्व देवांना म्हणाले.
9.37.38
त्रितस्य वर्तते यज्ञस्तत्र गच्छामहे सुराः ।
स हि क्रुद्धः सृजेदन्यान्देवानपि महातपाः ॥ ९.३७.३८ ॥
त्रिताचा यज्ञ तिथे चालू आहे; हे देवांनो, आपण तिथे जाऊ. तो महातपस्वी क्रुद्ध झाला तर इतर देवांनाही निर्माण करू शकतो.
9.37.39
तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य सहिताः सर्वदेवताः ।
प्रययुस्तत्र यत्रास्ते त्रितयज्ञश्च वर्तते ॥ ९.३७.३९ ॥
त्याचे ते बोलणे ऐकून सर्व देवता एकत्र होऊन जिथे त्रितयज्ञ चालू होता तिथे गेल्या.
9.37.40
ते तत्र गत्वा विबुधास्तं कूपं यत्र स त्रितः ।
ददृशुस्तं महात्मानं दीक्षितं यज्ञकर्मसु ॥ ९.३७.४० ॥
तिथे जाऊन त्या देवांनी, त्रित जिथे होता त्या विहिरीजवळ, यज्ञकर्मात दीक्षित असलेल्या त्या महात्म्याला पाहिले.
9.37.41
दृष्ट्वा चैनं महात्मानं श्रिया परमया युतम् ।
ऊचुश्चैनं महाभागं प्राप्ता भागार्थिनो वयम् ॥ ९.३७.४१ ॥
परम तेजाने युक्त त्या महात्म्याला पाहून ते त्या महाभाग्यवानाला म्हणाले—आम्ही भागाची इच्छा करून आलो आहोत.
9.37.42
अथाब्रवीदृषिर्देवान्पश्यध्वं मां दिवौकसः ।
अस्मिन्प्रतिभये कूपे निमग्नं नष्टचेतसम् ॥ ९.३७.४२ ॥
तेव्हा तो ऋषी देवांना म्हणाला—हे स्वर्गवासीयांनो, या भयानक विहिरीत बुडून चेतना हरवलेल्या मला पाहा.
9.37.43
ततस्त्रितो महाराज भागांस्तेषां यथाविधि ।
मन्त्रयुक्तान्समददात्तेन प्रीतास्तदाऽभवन् ॥ ९.३७.४३ ॥
तेव्हा हे महाराजा, त्रिताने यथाविधी मंत्रांसह त्यांचे भाग अर्पण केले, आणि त्यामुळे ते प्रसन्न झाले.
9.37.44
ततो यथाविधि प्राप्तान्भागान्प्राप्य दिवौकसः ।
प्रीतात्मानो ददुस्तस्मै वरान्यान्मनसेच्छति ॥ ९.३७.४४ ॥
तेव्हा यथाविधी मिळालेले भाग मिळवून देव प्रसन्न मनाने, त्याने मनात इच्छिलेले वर त्याला दिले.
9.37.45
स तु वव्रे लवरं देवांस्त्रातुमर्हथ मामितः ।
यश्चाम्भोपस्पृशेत्कूपे स सोमपगतिं लभेत् ॥ ९.३७.४५ ॥
त्याने एक छोटा वर निवडला: 'हे देवांनो, मला येथून वाचवा; या विहिरीत जे पाण्याला स्पर्श करतील त्यांना सोमपान करणाऱ्यांची गती मिळो.'
9.37.46
तत्र चोर्मिमती राजन्नुत्पपात सरस्वती ।
तयोत्क्षिप्तस्त्रितस्तस्थौ पूजयंस्त्रिदिवौकसः ॥ ९.३७.४६ ॥
तेथे, हे राजा, लाटांनी भरलेली सरस्वती वर उसळली; तिने वर उचललेला त्रित उभा राहिला आणि त्रिदिवाच्या देवांची पूजा करू लागला.
9.37.47
तथेति चोक्त्वा विबुधा जग्मू राजन्यथाऽऽगताः ।
त्रितश्चाभ्यागमत्प्रीतः स्वमेव निलयं तदा ॥ ९.३७.४७ ॥
'तसेच होवो' असे म्हणून देव, हे राजा, जसे आले होते तसेच निघून गेले; आणि त्रित प्रसन्न होऊन तेव्हा आपल्याच निवासस्थानी परत आला.
9.37.48
क्रुद्धस्तु स समासाद्य तावृषी भ्रातरौ तदा ।
उवाच परुषं वाक्यं शशाप च महातपाः ॥ ९.३७.४८ ॥
तेव्हा क्रोधित झालेल्या त्या महातपस्व्याने त्या दोन बंधू ऋषींजवळ जाऊन कठोर शब्द बोलले आणि त्यांना शाप दिला.
9.37.49
पशुलुब्धौ युवां यस्मान्मामुत्सृज्य प्रधावितौ ।
तस्माद्वृकाकृती रौद्रौ दंष्ट्रिणावभितश्चरौ ॥ ९.३७.४९ ॥
पशूंच्या लोभाने तुम्ही दोघांनी मला सोडून पळ काढला; म्हणून तुम्ही भयंकर, दाढा असलेले, लांडग्याच्या रूपाचे होऊन इकडे-तिकडे भटकाल.
9.37.50
भवितारौ मया शप्तौ पापेनानेन कर्मणा ।
प्रसवश्चैव युवयोर्गोलाङ्गूलर्क्षवानराः ॥ ९.३७.५० ॥
माझ्या शापाने तुम्ही दोघे या पापकर्मामुळे तसेच व्हाल; आणि तुमची संतती गोलांगूल, अस्वले आणि वानरे होतील.
9.37.51
इत्युक्तेन तदा तेन क्षणादेव विशाम्पते ।
तथाभूतावदृश्येतां वचनात्सत्यवादिनः ॥ ९.३७.५१ ॥
हे प्रजापते, सत्यवादी ऋषींचे ते शब्द ऐकताच क्षणार्धात ते दोघे तसेच रूप घेऊन दिसू लागले.
9.37.52
तत्राप्यमितविक्रान्तः स्पृष्ट्वा तोयं हलायुधः ।
दत्त्वाच विविधान्देयान्पूजयित्वा च वै द्विजान् ॥ ९.३७.५२ ॥
तेथेही अमित पराक्रमी हलायुध यांनी पाण्याला स्पर्श केला, विविध दाने दिली आणि द्विजांचा सत्कार केला.
9.37.53
उदपानं च तं वीक्ष्य प्रशस्य च पुनःपुनः ।
नदीगतमदीनात्मा प्राप्तो विनशनं तदा ॥ ९.३७.५३ ॥
ती विहीर पाहून व वारंवार तिची प्रशंसा करून, दीन नसलेले मन असलेले ते नदीकडे जाताना तेव्हा विनशनाला पोहोचले.