महाभारत · अध्याय 9.47
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
9.47.1
शृणु मातृगणान्राजन्कुमारानुचरानिमान् ।
कीर्त्यमानान्मया वीर सपत्नगणसूदनान्
एतत्ते कथितं राजन्कार्तिकेयाभिषेचनम् ।
शृणु चैव सरस्वत्यास्तीर्थवंशस्य पुण्यताम् ॥ ९.४७.१ ॥
राजन्, इन मातृगणों को सुनो, जो कुमार के अनुचर हैं और जिनका मैं वर्णन कर रहा हूँ, हे वीर, जो शत्रुदलों का संहार करने वाली हैं। हे राजन्, यह तुम्हें कार्तिकेय के अभिषेक के विषय में बताया गया। अब सरस्वती के तीर्थवंश की पवित्रता भी सुनो।
9.47.2
यशस्विनीनां मातॄणां शृणु नामानि भारत ।
याभिर्वायप्तास्त्रयोलोकाः कल्याणीभिश्च भागशः
बभूव तीर्थप्रवरं हतेषु सुरशत्रुषु ।
कुमारेण महाराज त्रिविष्टपमिवापरम् ॥ ९.४७.२ ॥
हे भारत, यशस्विनी माताओं के नाम सुनो, जिनसे तीनों लोक व्याप्त हैं, और कल्याणकारिणियों से भी भागों में। सुरशत्रुओं के मारे जाने पर कुमार के द्वारा हे महाराज, यह श्रेष्ठ तीर्थ बना, मानो दूसरा स्वर्ग हो।
9.47.3
प्रभावती विशालाक्षी पालिता गोस्तानी तथा ।
श्रीमती बहुला चैव तथैव बहुपुत्रिका
ऐश्वर्याणि च तत्रस्थो ददावीशः पृथक्पृथक् ।
ददौ नैर्ऋतमुख्येभ्यस्त्रैलोक्यं पावकात्मजः ॥ ९.४७.३ ॥
प्रभावती, विशालाक्षी, पालिता, गोस्तानी तथा श्रीमती, बहुला और उसी प्रकार बहुपुत्रिका। वहाँ स्थित ईश ने प्रत्येक को पृथक्-पृथक् ऐश्वर्य दिए। पावकात्मज ने नैर्ऋतों के प्रमुखों को त्रैलोक्य दिया।
9.47.4
अप्सुजाता च गोपाली बृहदम्बालिका तथा ।
जयावती मालतिका ध्रुवरत्ना भयङ्करी
एवं स भगवांस्तस्मिंस्तीर्थे दैत्यकुलान्तकः ।
अभिषिक्तो महाराज देवसेनापतिः सुरैः ॥ ९.४७.४ ॥
अप्सुजाता, गोपाली, बृहदम्बालिका तथा, जयावती, मालतिका, ध्रुवरत्ना और भयङ्करी। इस प्रकार उस तीर्थ में, हे महाराज, दैत्यकुल का संहारक भगवान देवसेनापति अभिषिक्त हुए, देवताओं द्वारा।
9.47.5
वसुदामा च दामा च विशोका नन्दिनी तथा ।
एकचूडा महाचूडा चक्रनेमिश्च भारत
औशनं नाम तत्तीर्थं यत्र पूर्वमपाम्पतिः ।
अभिषिक्तः सुरगणैर्वरुणो भरतर्षभ ॥ ९.४७.५ ॥
वसुदामा और दामा, विशोका तथा नन्दिनी, एकचूडा, महाचूडा और चक्रनेमि भी, हे भारत। वह औशन नामक तीर्थ है, जहाँ पूर्वकाल में जलों के स्वामी वरुण देवगणों द्वारा अभिषिक्त हुए थे, हे भरतश्रेष्ठ।
9.47.6
उत्तेजनी जयत्सेना कमलाक्ष्यथ शोभना ।
शत्रुञ्जया तथा चैव क्रोधना शलभी खरी
अस्मिंस्तीर्थवरे स्नात्वा स्कन्दं चाभ्यर्च्य लाङ्गली ।
ब्राह्मणेभ्योददौ रुक्मं वासांस्याभरणानि च ॥ ९.४७.६ ॥
उत्तेजनी, जयत्सेना, कमलाक्षी तथा शोभना, शत्रुञ्जया और इसी प्रकार क्रोधना, शलभी और खरी। इस श्रेष्ठ तीर्थ में स्नान करके और स्कन्द की पूजा करके लाङ्गली (बलराम) ने ब्राह्मणों को स्वर्ण, वस्त्र और आभूषण दिए।
9.47.7
माधवी शुभवक्त्रा च तीर्थसेनिश्च भारत ।
गीतप्रिया च कल्याणी रुद्ररोमाऽमिताशना
उषित्वा रजनीं तत्र माधवः परवीरहा ।
पूज्यतीर्थवरं तच्च स्पृष्ट्वा तोयं च लाङ्गली ॥ ९.४७.७ ॥
हे भारत, माधवी, शुभवक्त्रा, तीर्थसेनी, गीतप्रिया, कल्याणी, रुद्ररोमा और अमिताशना वहाँ रात बिताकर, शत्रुवीरों के संहारक माधव (बलराम) ने उस श्रेष्ठ पूज्य तीर्थ का जल स्पर्श किया।
9.47.8
मेघस्वना भोगवती सुभ्रूश्च कनकावती ।
अलाताक्षी वीर्यवती विद्युज्जिह्वा च भारत
हृष्टः प्रीतमनाश्चैव ह्यभवन्माधवोत्तमः ।
एतत्ते सर्वमाख्यातं यन्मां त्वं परिपृच्छसि ॥ ९.४७.८ ॥
मेघस्वना, भोगवती, सुभ्रू, कनकावती, अलाताक्षी, वीर्यवती और हे भारत, विद्युज्जिह्वा; श्रेष्ठ माधव (बलराम) हर्षित और प्रसन्नमन हो गए। जो कुछ तुम मुझसे पूछते हो, वह सब मैंने तुम्हें बता दिया।
9.47.9
पुन्नावती सुनक्षत्रा कन्दरा बहुयोजना ।
सन्तानिका च कौरव्य कमला च महाबला
यथाऽभिषिक्तो भगवान्स्कन्दो देवैः समागतैः ।
सेनानीश्च कृतो राजन्बाल एव महाबलः ॥ ९.४७.९ ॥
पुन्नावती, सुनक्षत्रा, कन्दरा, बहुयोजना, सन्तानिका, हे कौरव्य, कमला और महाबला; जैसे देवताओं द्वारा एकत्र होकर भगवान स्कन्द का अभिषेक हुआ, और हे राजन्, वह बालक होते हुए भी महाबली सेनापति बनाया गया।
9.47.10
सुदामा बहुदामा च सुप्रभा च यशस्विनी ।
नृत्यप्रिया च राजेन्द्र शतोलूखलमेखला ॥ ९.४७.१० ॥
सुदामा, बहुदामा, सुप्रभा, यशस्विनी, नृत्यप्रिया और हे राजेन्द्र, शतोलूखलमेखला।
9.47.11
शतघण्टा शतानन्दा भगनन्दा च भाविनी ।
वपुष्मती चन्द्रशीता भद्रकाली च भारत ॥ ९.४७.११ ॥
शतघण्टा, शतानन्दा, भगनन्दा और भाविनी, वपुष्मती, चन्द्रशीता और भद्रकाली भी, हे भारत।
9.47.12
ऋक्षाम्बिका निष्कुटिका वामा चत्वरवासिनी ।
सुमङ्गला स्वस्तिमती बुद्धिकामा जयप्रिया ॥ ९.४७.१२ ॥
ऋक्षाम्बिका, निष्कुटिका, वामा और चत्वरवासिनी, सुमङ्गला, स्वस्तिमती, बुद्धिकामा और जयप्रिया।
9.47.13
धनदा सुप्रसादा च भवदा च जलेश्वरी ।
एडी भेडी समेडी च वेतालजननी तथा ॥ ९.४७.१३ ॥
धनदा, सुप्रसादा, भवदा और जलेश्वरी, एडी, भेडी, समेडी और वेतालों की जननी भी।
9.47.14
कण्डूतिः कालिका चैव देवमित्रा च भारत ।
वसुश्रीः कोटरा चैव चित्रसेना तथाऽचला ॥ ९.४७.१४ ॥
कण्डूति, कालिका भी, देवमित्रा भी, हे भारत; वसुश्री, कोटरा भी, चित्रसेना तथा अचला।
9.47.15
कुक्कुटिका शङ्खलिका तथा शकुनिका नृप ।
कुण्डारिका कौकुलिका कुम्भिकाऽथ शतोदरी ॥ ९.४७.१५ ॥
कुक्कुटिका, शङ्खलिका तथा शकुनिका, हे नृप; कुण्डारिका, कौकुलिका, कुम्भिका और शतोदरी।
9.47.16
उत्क्राथिनी जलेला च महावेगा च कङ्कणा ।
मनोजवा कण्टकिनी प्रघसा पूतना तथा ॥ ९.४७.१६ ॥
उत्क्राथिनी, जलेला भी, महावेगा भी और कङ्कणा; मनोजवा, कण्टकिनी, प्रघसा और पूतना भी।
9.47.17
केशयन्त्री त्रुटिर्वामा क्रोशनाऽथ तडित्प्रभा ।
मन्दोदरी च मुण्डी च कोटरा मेघवाहिनी ॥ ९.४७.१७ ॥
केशयन्त्री, त्रुटि, वामा, क्रोशना, तथा तड़ित्प्रभा, मन्दोदरी, मुण्डी और कोटरा, मेघवाहिनी।
9.47.18
सुभगा लम्बिनी लम्बा ताम्रचूडा विकाशिनी ।
ऊर्ध्ववेणीधरा चैव पिङ्गाक्षी लोहमेखला ॥ ९.४७.१८ ॥
सुभगा, लम्बिनी, लम्बा, ताम्रचूडा, विकाशिनी, ऊर्ध्ववेणीधरा तथा पिङ्गाक्षी, लोहमेखला।
9.47.19
पृथुवस्त्रा मधुलिका मधुकुम्भा तथैव च ।
पक्षालिका मत्कुलिका जरायुर्जर्जरानना ॥ ९.४७.१९ ॥
पृथुवस्त्रा, मधुलिका, मधुकुम्भा तथा वैसे ही, पक्षालिका, मत्कुलिका, जरायु और जर्जरानना।
9.47.20
ख्याता दहदहा चैव तथा धमधमा नृप ।
खण्डखण्डा च राजेन्द्र पूषणा मणिकुट्टिका ॥ ९.४७.२० ॥
ख्याता दहदहा, और वैसे ही धमधमा, हे नृप; खण्डखण्डा, हे राजेन्द्र; पूषणा और मणिकुट्टिका।
9.47.21
अमोघा चैव कौरव्य तथा लम्बपयोधरा ।
वेणुवीणाधरा चैव पिङ्गाक्षी लोहमेखला ॥ ९.४७.२१ ॥
अमोघा भी, हे कौरव्य; तथा लम्बपयोधरा, वेणुवीणाधरा तथा पिङ्गाक्षी, लोहमेखला।
9.47.22
शशोकूलमुखी कृष्णा खरजङ्घा महाजवा ।
शिशुमारमुखी श्वेता लोहिताक्षी विभीषणा ॥ ९.४७.२२ ॥
शशोकूलमुखी, कृष्णा, खरजङ्घा, महाजवा, शिशुमारमुखी, श्वेता, लोहिताक्षी और विभीषणा।
9.47.23
जटालिका कामचरी दीर्घजिह्वा बलोत्कटा ।
कालेहिका वामनिका मुकुटा चैव भारत ॥ ९.४७.२३ ॥
जटालिका, इच्छानुसार विचरने वाली, लंबी जीभ वाली, अत्यंत बलशाली, कालेहिका, वामनिका और मुकुटा भी, हे भरतवंशी।
9.47.24
लोहिताक्षी महाकाया हरिपिण्डा च भूमिप ।
एकत्वचा सुकुसुमा कृष्णकर्णी च भारत ॥ ९.४७.२४ ॥
लाल आँखों वाली, विशाल शरीर वाली, हरिपिण्डा भी, हे भूमिपति, एक त्वचा वाली, सुंदर पुष्पों वाली और काले कानों वाली, हे भरतवंशी।
9.47.25
क्षुरकर्णी चतुष्कर्णी कर्णप्रावरणा तथा ।
चतुष्पथनिकेता च गोकर्णी महिषानना ॥ ९.४७.२५ ॥
छुरे जैसे कानों वाली, चार कानों वाली, कानों को ढकने वाली तथा चौराहे पर निवास करने वाली, गोकर्णी और भैंस के मुख वाली।
9.47.26
खरकर्णी महाकर्णी भेरीस्वनमहास्वना ।
शङ्खकुम्भश्रवाश्चैव भगदा च महाबला ॥ ९.४७.२६ ॥
गधे जैसे कानों वाली, बड़े कानों वाली, भेरी की ध्वनि जैसी महा-ध्वनि वाली, शंख और कुम्भ के स्वर सुनने वाली, भगदा भी और अत्यंत बलशाली।
9.47.27
गणा च सुगणा चैव तथा भीत्यथ कामदा ।
चतुष्पथरता चैव भूतितीर्थान्यगोचरी ॥ ९.४७.२७ ॥
गणा और सुगणा भी, तथा भयानक और इच्छाएँ पूर्ण करने वाली, चौराहों में रमने वाली और भूति-तीर्थों में तथा अन्य स्थानों में विचरने वाली।
9.47.28
पशुदा वित्तदा चैव सुखदा च महायशाः ।
पयोदा गोमहिषदा सविशाला च भारत ॥ ९.४७.२८ ॥
पशु देने वाली, धन देने वाली, सुख देने वाली और महायशस्विनी, दूध देने वाली, गाय-भैंस देने वाली, विशाल भी, हे भरतवंशी।
9.47.29
प्रतिष्ठा सुप्रतिष्ठा च रोचमाना सुरोचना ।
नौकर्णी मुखकर्णी च विशिरा मन्थिनी तथा ॥ ९.४७.२९ ॥
प्रतिष्ठा, सुप्रतिष्ठा, रोचमाना, सुरोचना, नौकर्णी, मुखकर्णी, विशिरा और मन्थिनी भी।
9.47.30
एकचन्द्रा मेघकर्णा मेघमाला विरोचना ।
एताश्चान्याश्च बहवो मातरो भरतर्षभ ॥ ९.४७.३० ॥
एकचन्द्रा, मेघकर्णा, मेघमाला, विरोचना, ये और अन्य भी बहुत सी माताएँ हैं, हे भरतश्रेष्ठ।
9.47.31
कार्तिकेयानुयायिन्यो नानारूपाः सहस्रशः ।
दीर्घनख्यो दीर्घदन्त्यो दीर्घतुण्ड्श्च भारत ॥ ९.४७.३१ ॥
कार्तिकेय की अनुचरी, अनेक रूपों वाली, हज़ारों; लंबे नखों वाली, लंबे दाँतों वाली और लंबी चोंच वाली, हे भारत।
9.47.32
सबला मधुराश्चैव यौवनस्थाः स्वलङ्कृताः ।
माहात्म्येन च संयुक्ताः कामरूपधरास्तथा ॥ ९.४७.३२ ॥
बलवती, मधुर, यौवन में स्थित, सुंदर अलंकारों से सजी, महिमा से युक्त और इच्छानुसार रूप धारण करने वाली भी।
9.47.33
निर्मासगात्र्यः श्वेताश्च तथा काञ्चनसन्निभाः ।
कृष्णमेघनिभाश्चान्या धूम्नाश्च भरतर्षभ ॥ ९.४७.३३ ॥
मांसरहित अंगों वाली, श्वेत और स्वर्ण-सदृश, कुछ काले मेघ-सदृश, और अन्य धुएँ-जैसी, हे भरतश्रेष्ठ।
9.47.34
अरुणाभा महाभोगा दीर्घकेश्यः सिताम्बराः ।
ऊर्ध्ववेणीधराश्चैव पिङ्गाक्ष्यो लम्बमेखलाः ॥ ९.४७.३४ ॥
अरुण आभा वाली, महान शरीर-सौंदर्य वाली, लंबे केशों वाली, श्वेत वस्त्र धारण करने वाली, ऊपर उठी चोटी धारण करने वाली, पिंगल नेत्रों वाली और लटकती मेखला वाली।
9.47.35
लम्बोदर्यो लम्बकर्णास्तथा लम्बपयोधराः ।
ताम्राक्ष्यस्ताम्रवर्णाश्च हर्यक्ष्यश्च तथाऽपराः ॥ ९.४७.३५ ॥
लम्बे पेट वाली, लम्बे कान वाली, वैसे ही लम्बे स्तनों वाली, ताँबे जैसी आँखों वाली, ताँबे के रंग वाली, और भूरी आँखों वाली, तथा अन्य भी।
9.47.36
वरदाः कामचारिण्यो नित्यं प्रमुदितास्तथा ।
याम्या रौद्रास्तथा सौम्याः कौबेर्योऽथ महाबलाः ॥ ९.४७.३६ ॥
वरदान देने वाली, इच्छानुसार विचरने वाली, सदा अत्यंत प्रसन्न, वैसे ही यम-सम्बन्धी, भयंकर और सौम्य, तथा कुबेर-सम्बन्धी महाबलशाली।
9.47.37
वारुण्योऽथ च माहेन्द्यस्तथाऽऽग्नेय्यः परन्तप ।
वायव्यश्चाथ कौमार्यो ब्राह्मश्च भरतर्षभ ॥ ९.४७.३७ ॥
वरुण-सम्बन्धी, इन्द्र-सम्बन्धी, वैसे ही अग्नि-सम्बन्धी, हे शत्रुतापन, वायु-सम्बन्धी, फिर कुमार-सम्बन्धी और ब्रह्म-सम्बन्धी भी, हे भरतश्रेष्ठ।
9.47.38
वैष्णव्यश्च तथा सौर्यो वाराह्यश्च महाबलाः ।
रूपेणाप्सरसां तुल्या मनोहार्यो मनोरमाः ॥ ९.४७.३८ ॥
वैष्णवी, वैसे ही सौर्य और वाराही, महाबलशाली, रूप में अप्सराओं के समान, मन को हरने वाली और मनोरम।
9.47.39
परपुष्टोपमा वाक्ये तथर्द्ध्या धनदोपमाः ।
शक्रवीर्योपमा युद्धे दीप्ता वह्निसमास्तथा ॥ ९.४७.३९ ॥
वाणी में कोयल के समान, वैसे ही समृद्धि में धनद (कुबेर) के समान, युद्ध में इन्द्र के पराक्रम के समान, तेजस्वी और अग्नि के समान।
9.47.40
शत्रुणां विग्रहे नित्यं भयदास्ता भवन्त्युत ।
कामरूपधराश्चैव जवे वायुसमास्तथा ॥ ९.४७.४० ॥
शत्रुओं के संघर्ष में सदा भय देने वाली वे होती हैं, और इच्छानुसार रूप धारण करने वाली, वेग में वायु के समान, वैसे ही।
9.47.41
अचिन्त्यबलवीर्याश्च तथाऽचिन्त्यपराक्रमाः ।
वृक्षचत्वरवासिन्यश्चतुष्पथनिकेतनाः ॥ ९.४७.४१ ॥
वे अचिन्त्य बल और वीर्य वाले थे, और उनका पराक्रम भी अचिन्त्य था। वे वृक्षों और चौराहों पर निवास करने वाले थे, तथा चौराहों पर ही उनके घर थे।
9.47.42
गुहाश्मशानवासिन्यः शैलप्रस्रवणालयाः ।
नानाभरणधारिण्यो नानामाल्याम्बरास्तथा ॥ ९.४७.४२ ॥
वे गुफाओं और श्मशानों में निवास करने वाले थे, पर्वतों के झरनों को अपना आश्रय बनाने वाले थे, अनेक आभूषण धारण करने वाले और अनेक मालाओं व वस्त्रों से सजे थे।
9.47.43
नानाविचित्रवेषाश्च नानाभाषास्तथैव च ।
एते चान्ये च मातॄणां गणाः शत्रुभयङ्कराः ॥ ९.४७.४३ ॥
वे अनेक विचित्र वेशों वाली थीं और अनेक भाषाएँ बोलती थीं। ये और अन्य मातृगणों के समूह शत्रुओं के लिए भयंकर थे।
9.47.44
अनुजग्मुर्महात्मानं त्रिदशेन्द्रस्य सम्मते ।
ततः शक्त्यस्त्रमददद्भगवान्पाकशासनः ॥ ९.४७.४४ ॥
वे त्रिदशेन्द्र की सम्मति से उस महात्मा के पीछे चल पड़ीं। तब भगवान पाकशासन (इन्द्र) ने उन्हें शक्ति नामक अस्त्र दिया।
9.47.45
गुहाय राजशार्दूल विनाशाय सुरद्विषाम् ।
महास्वनां महाघण्टां द्योतमानां सितप्रभाम् ॥ ९.४७.४५ ॥
हे राजशार्दूल! गुह (कार्तिकेय) को, सुरद्वेषियों के विनाश के लिए, एक महान ध्वनि वाली विशाल घंटी दी गई, जो चमकती हुई श्वेत प्रभा से युक्त थी।
9.47.46
अरुणादित्यवर्णां च पताकां भरतर्षभ ।
ददौ पशुपतिस्तस्मै सर्वभूतमहाचमूम् ॥ ९.४७.४६ ॥
हे भरतर्षभ! अरुण और उदीयमान सूर्य के वर्ण वाली पताका, तथा सर्वभूतों की महान सेना, पशुपति (शिव) ने उसे दी।
9.47.47
उग्रां नानाप्रहरणां तपोवीर्यबलान्विताम् ।
अजेयां स्वगणैर्युक्तां नाम्ना सेनां धनञ्जयाम् ॥ ९.४७.४७ ॥
वह सेना उग्र थी, अनेक प्रकार के अस्त्र-शस्त्रों से युक्त, तप, वीर्य और बल से सम्पन्न, अजेय, अपने गणों से युक्त; उसका नाम धनञ्जया था।
9.47.48
रुद्रतुल्यबलैर्युक्तां योधानामयुतैस्त्रिभिः ।
न सा विजानाति रणात्कदाचिद्विनिवर्तितुम् ॥ ९.४७.४८ ॥
वह रुद्र के समान बल से युक्त थी, तीस हज़ार योद्धाओं सहित; वह युद्ध से कभी लौटना नहीं जानती थी।
9.47.49
विष्णुर्ददौ वैजयन्तीं मालां बलविवर्धिनीम् ।
उमा ददौ विरजसी वाससी रविसप्रभे ॥ ९.४७.४९ ॥
विष्णु ने बल बढ़ाने वाली वैजयन्ती माला दी; उमा ने सूर्य के समान प्रभा वाले दो निर्मल वस्त्र दिए।
9.47.50
गङ्गा कमण्डलुं दिव्यममृतोद्भवमुत्तमम् ।
ददौ प्रीत्या कुमाराय दण्डं चैव बृहस्पतिः ॥ ९.४७.५० ॥
गङ्गा ने अमृत से उत्पन्न उत्तम दिव्य कमण्डलु कुमार को प्रेम से दिया, और बृहस्पति ने भी दण्ड दिया।
9.47.51
गरुडो दयितं पुत्रं मयरं चित्रबर्हिणम् ।
अरुणस्ताम्रचूडं च प्रददौ चरणायुधम् ॥ ९.४७.५१ ॥
गरुड़ ने अपने प्रिय पुत्र चित्रबर्हिण मयर को दिया, और अरुण ने ताम्रचूड़ को, जो चरण ही आयुध है, दिया।
9.47.52
छागं तु वरुणो राजा बलवीर्यसमन्वितम् ।
कृष्णाजिनं ततो ब्रह्मा ब्रह्मण्याय ददौ प्रभुः।
समरेषु जयं चैव प्रददौ लोकभावनः ॥ ९.४७.५२ ॥
राजा वरुण ने बल और वीर्य से युक्त बकरा दिया; फिर ब्रह्मा प्रभु ने ब्रह्मण्य को कृष्णमृगचर्म दिया; और लोकों के पोषक ने युद्धों में विजय भी दी।
9.47.53
सैनापत्यमनुप्राप्य स्कन्दो देवगणस्य ह ।
शुशुभे ज्वलितोर्चिष्मान्द्वितीय इव पावकः ॥ ९.४७.५३ ॥
देवगणों के सेनापति का पद प्राप्त कर स्कन्द ज्वलित ज्वालाओं से युक्त दूसरी अग्नि के समान शोभित हुए।
9.47.54
ततः पारिषदैश्चैव मातृभिश्च समन्वितः ।
ययौ देत्यविनाशाय ह्लादयन्सुरपुङ्गवान् ॥ ९.४७.५४ ॥
तब वे पारिषदों और मातृकाओं के साथ दैत्यों के विनाश के लिए चले, श्रेष्ठ देवताओं को आनन्दित करते हुए।
9.47.55
सा सेना नैर्ऋती भीमा सघण्टोच्छ्रितकेतना ।
सभेरीशङ्खमुरजा सायुधा सपताकिनी ॥ ९.४७.५५ ॥
वह सेना नैर्ऋती भयानक थी, घंटियों और ऊँची पताकाओं से युक्त, भेरी, शंख और मृदंगों सहित, शस्त्रधारी और ध्वजाओं वाली।
9.47.56
शारदी द्यौरिवाभाति ज्योतिर्भिरिव शोभिता ॥ ९.४७.५६ ॥
वह शरद् ऋतु के आकाश के समान प्रतीत होती थी, मानो ज्योतियों से सुशोभित हो।
9.47.57
ततो देवनिकायास्ते नानाभूतगणास्तथा ।
वादयामासुरव्याग्रा भेरीः शङ्खांश्च पुष्कलान् ॥ ९.४७.५७ ॥
तब उन देवसमूहों और नाना भूतगणों ने भी अविचल होकर भेरियाँ और प्रचुर शंख बजाए।
9.47.58
पटहान्झर्झरांश्चैव क्रकचान्गोविषाणिकान् ।
आडम्बरान्गोमुखांश्च डिण्डिमांश्च महास्वनान् ॥ ९.४७.५८ ॥
पटह, झर्झर, क्रकच, गोविषाणिक, आडम्बर, गोमुख और महाध्वनि करने वाले डिण्डिम भी बजाए गए।
9.47.59
तुष्टुवुस्ते कुमारं तु सर्वे देवाः सवासवाः ।
जगुश्च देवगन्धर्वा ननृतुश्चाप्सरोगणाः ॥ ९.४७.५९ ॥
सभी देवताओं ने इन्द्र सहित कुमार की स्तुति की। देव-गन्धर्वों ने गाया और अप्सराओं के समूह नाचे।
9.47.60
ततः प्रीतो महासेनस्त्रिदशेभ्यो वरं ददौ ।
रिपून्दन्ताऽस्मि समरे ये वो वधचिकीर्षवः ॥ ९.४७.६० ॥
तब प्रसन्न महासेन ने देवताओं को वर दिया: "जो तुम्हारा वध करना चाहेंगे, उन शत्रुओं को मैं युद्ध में दमन करूँगा।"
9.47.61
प्रतिगृह्य वरं देवास्तस्माद्विबुधसत्तमात् ।
प्रीतात्मानो महात्मानो मेनिरे निहतान्रिपून् ॥ ९.४७.६१ ॥
उस देवश्रेष्ठ से वर पाकर देवता, जिनके मन प्रसन्न थे, महान आत्मा वाले शत्रुओं को मरा हुआ मानने लगे।
9.47.62
सर्वेषां भूतसङ्घानां हर्षान्नादः समुत्थितः ।
अपूरयत लोकांस्त्रीन्वरे दत्ते महात्मना ॥ ९.४७.६२ ॥
महात्मा द्वारा वर दिए जाने पर सभी प्राणिसमूहों के हर्ष से एक ध्वनि उठी और उसने तीनों लोकों को भर दिया।
9.47.63
स निर्ययौ महासेनो महत्या सेनया वृतः ।
वधाय युधि दैत्यानां रक्षार्थं च दिवोकसाम् ॥ ९.४७.६३ ॥
वह महासेन विशाल सेना से घिरे हुए युद्ध में दैत्यों के वध के लिए और स्वर्गवासी देवताओं की रक्षा के लिए निकल पड़े।
9.47.64
व्यवसायो जयो धर्मः सिद्धिर्लक्ष्मीर्धृतिः स्मृतिः ।
महासेनस्य सैन्यानामग्रे जग्मुर्नराधिप ॥ ९.४७.६४ ॥
हे नराधिप! व्यवसाय, जय, धर्म, सिद्धि, लक्ष्मी, धृति और स्मृति महासेन की सेनाओं के आगे चले।
9.47.65
स तया भीमया देवः शुलमुद्गरहस्तया ।
ज्वलितालातधारिण्या चित्राभरणवर्मया ॥ ९.४७.६५ ॥
वह देव उस भयानक (शक्ति) के साथ गया, जिसके हाथ में शूल और गदा थी, जो जलती हुई मशाल धारण किए थी और विचित्र आभूषणों तथा कवच से सजी थी।
9.47.66
गदामुसलनाराचशक्तितोमरहरतया ।
दृप्तसिंहनिनादिन्या विनद्य प्रययौ गुहः ॥ ९.४७.६६ ॥
गदा, मुसल, नाराच, शक्ति और तोमर धारण करने वाली, गर्वीले सिंह के समान गर्जना करती हुई (उसके साथ) गुह ने गर्जना करते हुए प्रस्थान किया।
9.47.67
तं दष्ट्वा सर्वदैतेया राक्षसा दानवास्तथा ।
व्यद्रवन्त दिशः सर्वा भयोद्विग्नाः समन्ततः ॥ ९.४७.६७ ॥
उसे देखकर सभी दैत्य, राक्षस और दानव भय से व्याकुल होकर चारों ओर सभी दिशाओं में भाग गए।
9.47.68
अभ्यद्रवन्त देवास्तान्विविधायुधपाणयः ।
दृष्ट्वा च स ततः क्रुद्धः स्कन्दस्तेजोबलान्वितः ॥ ९.४७.६८ ॥
विविध आयुध हाथ में लिए देवगण उन पर टूट पड़े। तब उन्हें देखकर तेज और बल से युक्त स्कन्द क्रुद्ध हो उठे।
9.47.69
शक्त्यस्त्रं भगवान्भीमं पुनःपुनरवाकिरत् ।
आदधच्चात्मनस्तेजो हविषेद्ध इवानलः ॥ ९.४७.६९ ॥
भगवान (स्कन्द) ने बार-बार शक्ति-अस्त्र से उस भयानक (सेना) पर वर्षा की, और अपने तेज को प्रज्वलित करते हुए, घृत से प्रदीप्त अग्नि के समान चमक उठे।
9.47.70
अभ्यस्यमाने शक्त्यस्त्रे स्कन्देनामिततेजसा ।
उल्काज्वाला महाराज पपात वसुधातले ॥ ९.४७.७० ॥
हे महाराज! अमित तेजस्वी स्कन्द द्वारा शक्ति-अस्त्र का बार-बार प्रयोग किए जाने पर उल्काओं की ज्वाला पृथ्वी पर गिर पड़ी।
9.47.71
संहादयन्तश्च तथा निर्घाताश्चापतन्क्षिपौ ।
यथान्तकालसमये सुघोराः स्युस्तथा नृप ॥ ९.४७.७१ ॥
और इसी प्रकार गड़गड़ाहट करते हुए भयंकर वज्रपात तेज़ी से गिरने लगे, हे राजन्, जैसे प्रलय के समय अत्यंत घोर उत्पात होते हैं।
9.47.72
क्षिप्ता ह्येका यदा शक्तिः सुघोराऽनलसूनुना ।
ततः कोट्यो विनिष्पेतुः शक्तीनां भरतर्षभ ॥ ९.४७.७२ ॥
जब अग्निपुत्र ने एक ही भयानक शक्ति फेंकी, तब हे भरतश्रेष्ठ, करोड़ों शक्तियाँ उससे निकल पड़ीं।
9.47.73
ततः प्रीतो महासेनो जघान भगवान्प्रभुः ।
दैत्येन्द्रं तारकं नाम महाबलपराक्रमम् ॥ ९.४७.७३ ॥
तब प्रसन्न होकर भगवान् प्रभु महासेन ने दैत्यराज तारक को मार डाला, जो महान बल और पराक्रम वाला था।
9.47.74
वृतं दैत्यायुतैर्वीरैर्बलिभिर्दशभिर्नृप ।
महिषं चाष्टभिः पद्मैर्वृतं सङ्ख्ये निजघ्निवान् ॥ ९.४७.७४ ॥
हे राजन्, दस हज़ार दैत्यों से घिरे हुए वीर बलशाली (असुरों) से, और महिष को आठ पद्म (सेनाओं) से घिरे हुए, उन्होंने युद्ध में उसे मार डाला।
9.47.75
त्रिपादं चायुतशतैर्जघान दशभिर्वृतम् ।
हदोदरं निखर्वैश्च वृतं दशभिरीश्वरः ॥ ९.४७.७५ ॥
और त्रिपाद को, जो सैकड़ों हज़ारों से घिरा था, उन्होंने मारा; और हदोदर को, जो दस निखर्वों से घिरा था, उस ईश्वर ने मारा।
9.47.76
जघानानुचरैः सार्धं विविधायुधपाणिभिः ।
तथाऽकुर्वन्त विपुलं नादं वध्यत्सु शत्रुषु ॥ ९.४७.७६ ॥
अपने अनुचरों के साथ उन्होंने (शत्रुओं को) मारा, जो विविध आयुध हाथ में लिए थे; और इस प्रकार वध किए जाते शत्रुओं के बीच उन्होंने महान गर्जना की।
9.47.77
कुमारानुचरा राजन्पूरयन्तो दिशो दश ।
ननृतुश्च ववल्गुश्च जहसुश्च मुदान्विताः ॥ ९.४७.७७ ॥
हे राजन्, कुमार के अनुचर दसों दिशाओं को भरते हुए आनंदित होकर नाचे, उछले और हँसे।
9.47.78
शक्त्यस्त्रस्य तु राजेन्द्र ततोऽर्चिर्भिः समन्ततः ।
त्रैलोक्यं त्रासितं सर्वं जृम्भमाणाभिरेव च ॥ ९.४७.७८ ॥
हे राजेंद्र, तब शक्त्यस्त्र की चमकती लपटों से चारों ओर फैलते तेज से तीनों लोक भयभीत हो गए।
9.47.79
दग्धाः सहस्रशो दैत्या नादैः स्कन्दस्य चापरे ।
पताकयावधूताश्च हताः केचित्सुरद्विषः ॥ ९.४७.७९ ॥
स्कंद की गर्जनाओं से हज़ारों दैत्य जल गए, दूसरे उनकी पताका से झटके जाकर मारे गए, और कुछ देवद्रोही मारे गए।
9.47.80
केचिद्धण्टारवत्रस्ता निषेदुर्वसुधातले ।
केचित्प्रहरणैश्छिन्ना विनिष्पेतुर्गतायुषः ॥ ९.४७.८० ॥
कुछ घंटों के नाद से भयभीत होकर धरती पर बैठ गए; कुछ शस्त्रों से कटकर, प्राण गँवाकर गिर पड़े।
9.47.81
एवं सुरद्विषोऽनेकान्बलवानाततायिनः ।
जघान समरे वीरः कार्तिकेयो महाबलः ॥ ९.४७.८१ ॥
इस प्रकार वीर महाबली कार्तिकेय ने युद्ध में देवद्रोही अनेक आततायी दैत्यों का वध किया।
9.47.82
बाणो नामाथ दैतेयो बलेः पुत्रो महाबलः ।
क्रौञ्चं पर्वतमाश्रित्य देवसङ्घानबाधत ॥ ९.४७.८२ ॥
फिर बलि का पुत्र, महाबली दैतेय बाण नामक, क्रौञ्च पर्वत का आश्रय लेकर देवगणों को पीड़ित करने लगा।
9.47.83
तमभ्ययान्महासेनः सुरशत्रुमुदारधीः ।
स कार्तिकेयस्य भयात्क्रौञ्चं शरणमीयिवान् ॥ ९.४७.८३ ॥
महासेन ने उस देवशत्रु पर आक्रमण किया। वह उदारबुद्धि (असुर) कार्तिकेय के भय से क्रौञ्च पर्वत की शरण में चला गया।
9.47.84
ततः क्रौञ्चं महामन्युः क्रौञ्चनादनिनादितम् ।
शक्त्या बिभेद भगवान्कार्तिकेयोऽग्निदत्तया ॥ ९.४७.८४ ॥
तब महाक्रोधी भगवान कार्तिकेय ने क्रौञ्चनाद से गूँजते क्रौञ्च पर्वत को अग्निदत्त शक्ति से भेद डाला।
9.47.85
ससालस्कन्धशबलं त्रस्तवानरवारणम् ।
प्रोङ्कीनोद्धान्तविहगं विनिष्पतितपन्नगम् ॥ ९.४७.८५ ॥
साल वृक्षों के तनों से चितकबरा, जिसमें बंदर और हाथी त्रस्त थे, उड़ते पक्षी बिखरे हुए थे और साँप गिर पड़े थे।
9.47.86
गोलाङ्गूलर्क्षसङ्घैश्च द्रवद्भिरनुनादितम् ।
कुरङ्गमविनिर्घोषनिनादितवनान्तरम् ॥ ९.४७.८६ ॥
भागते हुए गोलाङ्गूल और ऋक्ष (भालू) समूहों से गूँजता हुआ, जिसके वन-भीतर कुरंग और मृगों के निनाद से प्रतिध्वनित हो रहे थे।
9.47.87
विनिष्पतद्भिः शरभैः सिंहैश्च सहसा द्रुतैः ।
शोच्यामपि दशां प्राप्तो रराजेव सपर्वतः ॥ ९.४७.८७ ॥
अचानक कूदते हुए शरभों और सिंहों के भागने से वह पर्वत मानो शोचनीय दशा को प्राप्त होकर भी शोभायमान हो रहा था।
9.47.88
विद्याधराः समुत्पेतुस्तस्य शृङ्गनिवासिनः ।
किन्नराश्च समुद्विग्नाः शक्तिपातरवोद्धताः ॥ ९.४७.८८ ॥
उस पर्वत-शिखरों के निवासी विद्याधर ऊपर उड़ गए, और किन्नर भी उद्विग्न होकर शक्ति-पात के शब्द से चकित हो उठे।
9.47.89
ततो दैत्या विनिष्पेतुः शतशोऽथ सहस्रशः ।
प्रदीप्तात्पर्वतश्रेष्ठाद्विचित्राभरणस्रजः ॥ ९.४७.८९ ॥
तब दैत्य सैकड़ों और हज़ारों की संख्या में उस जलते हुए श्रेष्ठ पर्वत से निकल पड़े, विचित्र आभूषणों और मालाओं से सजे हुए।
9.47.90
तान्निजघ्नुरतिक्रम्य कुमाराजुचरा मृधे ।
स चैव भगवान्क्रुद्धो दैत्येन्द्रस्य सुतं तदा ॥ ९.४७.९० ॥
कुमार के अनुचरों ने युद्ध में आगे बढ़कर उन्हें मार डाला। और तब भगवान ने क्रुद्ध होकर दैत्यराज के पुत्र को...
9.47.91
सहानुजं जघानाशु वृत्रं देवपतिर्यथा ।
बिभेद क्रौञ्चं शक्त्या च पावकिः परवीरहा ॥ ९.४७.९१ ॥
जैसे देवपति (इन्द्र) ने वृत्र को, वैसे ही उसने अपने छोटे भाई सहित तुरंत मार डाला; और अग्निपुत्र, शत्रुवीरों के हन्ता, ने शक्ति से क्रौंच को भेद दिया।
9.47.92
बहुधा चैकधा चैव कृत्वाऽऽत्मानं महाबलः ।
शक्तिः क्षिप्ता रणे तस्य पाणिमेति पुनः पुनः ॥ ९.४७.९२ ॥
अपने आप को अनेक रूपों में या एक ही रूप में बनाकर उस महाबली की शक्ति (भाला) रण में फेंके जाने पर बार-बार उसके हाथ में लौट आती है।
9.47.93
एवम्प्रभावो भगवांस्ते भूयश्च पावकिः ।
शौर्याद्द्विगुणयोगेन तेजसा यशसा श्रिया ॥ ९.४७.९३ ॥
ऐसे प्रभाव वाले भगवान, आपके पावकि (कार्तिकेय) और भी, शौर्य से, दोगुने योग से, तेज, यश और श्री से (संपन्न हैं)।
9.47.94
क्रौञ्चस्ते विनिर्भिन्नो दैत्याश्च शतशो हताः ॥ ९.४७.९४ ॥
आपके द्वारा क्रौंच विदीर्ण हुआ, और सैकड़ों दैत्य मारे गए।
9.47.95
ततः स भगवान्देवो निहत्य विबुधद्विषः ।
सभाज्यमानो विबुधैः परं हर्षमवाप ह ॥ ९.४७.९५ ॥
तब उस भगवान् देव ने देवताओं के शत्रुओं का वध करके, देवताओं से सम्मानित होकर, परम हर्ष प्राप्त किया।
9.47.96
ततो दुन्दुभयो राजन्नेदुः शङ्खाश्च भारत ।
मुमुचुर्देवयोषाश्च पुष्पवर्षमनुत्तमम्।
योगिनामीश्वरं देवं शतशोऽथ सहस्रशः ॥ ९.४७.९६ ॥
तब हे राजन्, हे भारत, दुन्दुभियाँ बज उठीं और शंख भी बजे। देवांगनाओं ने योगियों के ईश्वर देव पर सैकड़ों और हज़ारों बार अनुपम पुष्पवर्षा की।
9.47.97
दिव्यगन्धमुपादाय ववौ पुण्यश्च मारुतः ।
गन्धर्वास्तुष्टुवुश्चैनं यज्वानश्च महर्षयः ॥ ९.४७.९७ ॥
दिव्य सुगंध लेकर पवित्र वायु बहने लगी। गंधर्वों ने और यज्ञ करने वाले महर्षियों ने उनकी स्तुति की।
9.47.98
केचिदनं व्यवस्यान्ति पितामहसुतं प्रभुम् ।
सनत्कुमारं सर्वेषां ब्रह्मयोनिं तमग्रजम् ॥ ९.४७.९८ ॥
कुछ लोग उन्हें पितामह के पुत्र प्रभु सनत्कुमार मानते हैं, जो सबकी ब्रह्मयोनि और उनके अग्रज हैं।
9.47.99
केचिन्महेश्वरसुतं केचित्पुत्रं विभावसोः ।
उमायाः कृत्तिकानां च गङ्गायाश्च वदन्त्युत ॥ ९.४७.९९ ॥
कुछ उन्हें महेश्वर का पुत्र, कुछ विभावसु (अग्नि) का पुत्र बताते हैं; और लोग उन्हें उमा, कृत्तिकाओं तथा गंगा का पुत्र भी कहते हैं।
9.47.100
एकधा च द्विधा चैव चतुर्धा च महाबलम् ।
योगिनामीश्वरं देवं शतशोऽथ सहस्रशः ॥ ९.४७.१०० ॥
एक, दो और चार रूपों में प्रकट होने वाले महाबली, योगियों के ईश्वर देव को सैकड़ों और हज़ारों बार (नमन किया गया)।