মহাভারত · অধ্যায় 9.5
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
9.5.1
एवमुक्तस्ततो राजा गौतमेन तपस्विना ।
निःश्वस्य दीर्घमुष्णं च तूष्णीमासीद्विशाम्पते ॥ ९.५.१ ॥
তপস্বী গৌতমের এরূপ কথায় রাজা দীর্ঘ ও উষ্ণ নিঃশ্বাস ফেলে নীরব রইলেন। হে প্রজাপতি!
9.5.2
ततो मुहूर्तं स ध्यात्वा तव पुत्रो महामनाः ।
कृपं शारद्वतं वाक्यमित्युवाच परन्तपः ॥ ९.५.२ ॥
তারপর কিছুক্ষণ চিন্তা করে আপনার মহামনা পুত্র শারদ্বত কৃপকে এই কথা বললেন, হে শত্রুতাপন!
9.5.3
यत्किञ्चित्सुहृदा वाच्यं तत्सर्वं श्रावितो ह्यहम् ।
कृतं च भवता सर्वं प्राणान्सन्त्यज्य युध्यता ॥ ९.५.३ ॥
বন্ধু যা বলার তা সবই আপনি আমাকে শুনিয়েছেন। প্রাণ ত্যাগ করে যুদ্ধ করে আপনি সবই করেছেন।
9.5.4
गाहमानमनीकानि युध्यमानं महारथैः ।
पाण्डवैरतितेजोभिर्लोकस्त्वामनुदृष्टवान् ॥ ९.५.४ ॥
সেনাদলের মধ্যে ঢুকে, মহারথীদের সঙ্গে যুদ্ধ করতে করতে, অতিতেজস্বী পাণ্ডবদের সঙ্গে লড়তে থাকা তোমাকে জগৎ দেখেছে।
9.5.5
सुहृदा यदिदं वाक्यं भवता श्रावितो ह्यहम् ।
न मां प्रीणाति तत्सर्वं मुमूर्षोरिव भेषजम् ॥ ९.५.५ ॥
বন্ধু হিসেবে আপনি আমাকে যে কথা শুনিয়েছেন, তা আমাকে আনন্দ দিচ্ছে না, যেমন মুমূর্ষুর কাছে ওষুধ ভালো লাগে না।
9.5.6
हेतुकारणसंयुक्तं हितं वचनमुत्तमम् ।
उच्यमानं महाबाहो न मे विप्राग्र्य रोचने ॥ ९.५.६ ॥
হে মহাবাহু, হে ব্রাহ্মণশ্রেষ্ঠ! যুক্তি ও কারণসহ হিতকর উত্তম বাক্য বলা হলেও তা আমার ভালো লাগছে না।
9.5.7
राज्याद्विनिकृतोऽस्माभिः कथं सोस्मासु विश्वसेत् ॥ ९.५.७ ॥
আমরা যাকে রাজ্য থেকে বঞ্চিত করেছি, সে কীভাবে আমাদের বিশ্বাস করবে?
9.5.8
अक्षद्यूते च नृपतिर्जितोऽस्माभिर्महाधनः ।
स कथं मम वाक्यानि श्रद्दध्याद्भूय एव तु ॥ ९.५.८ ॥
পাশা খেলায় আমরা সেই মহাধনী রাজাকে পরাজিত করেছি; সে আবার কীভাবে আমার কথায় বিশ্বাস করবে?
9.5.9
तथा दूत्येन सम्प्राप्तः कृष्णः पार्थहिते रतः ।
प्रलब्धश्च हृषीकेशस्तच्च कर्माविचारितम्।
स च मे वचनं ब्रह्मन्कथमेवाभिमन्यते ॥ ९.५.९ ॥
তেমনই দূতরূপে এসেছিলেন কৃষ্ণ, যিনি পার্থের হিতে রত; হৃষীকেশ প্রতারিত হয়েছেন; সেই কর্মও বিবেচনা না করে করা হয়েছে। হে ব্রহ্মন, সে কীভাবে আমার বাক্য মানবে?
9.5.10
विललाप च यत्कृष्णा सभामध्ये समेयुषी ।
न तन्मर्षयते कृष्णो न राज्यहरणं तथा ॥ ९.५.१० ॥
সভার মাঝে সমবেত হয়ে কৃষ্ণা (দ্রৌপদী) যে বিলাপ করেছিলেন, কৃষ্ণ তা সহ্য করেননি; তেমনই রাজ্য হরণও সহ্য করেননি।
9.5.11
एकप्राणावुभौ कृष्णावन्योन्यमभिसंश्रितौ ।
पुरा यच्छ्रुतमेवासीदद्य पश्यामि तत्प्रभो ॥ ९.५.११ ॥
একই প্রাণের দুই কৃষ্ণ পরস্পরের প্রতি আশ্রিত। হে প্রভু, আগে যা শোনা যেত, আজ আমি তা দেখছি।
9.5.12
स्वस्रीयं निहतं दृष्ट्वा दुःखं स्वपिति केशवः ।
कृतागसो वयं तस्य हितं मे स कथं चरेत् ॥ ९.५.१२ ॥
ভাগ্নেকে নিহত হতে দেখে কেশব দুঃখে ঘুমান। আমরা অপরাধী; তিনি কীভাবে আমার হিত করবেন?
9.5.13
अभिमन्योर्विनाशेन न शर्म लभतेऽर्जुनः ।
स कथं मद्धिते यत्नं प्रकरिष्यति याचितः ॥ ९.५.१३ ॥
অভিমন্যুর বিনাশে অর্জুন শান্তি পায় না। যাচিত হলেও সে কীভাবে আমার হিতের জন্য চেষ্টা করবে?
9.5.14
मध्यमः पाण्डवस्तीक्ष्णो भीमसेनो महाबलः ।
प्रतिज्ञातं च तेनोग्रं भज्येतापि न सन्नमेत् ॥ ९.५.१४ ॥
মধ্যম পাণ্ডব, তীক্ষ্ণ ও মহাবল ভীমসেনের গৃহীত ভয়ংকর প্রতিজ্ঞা ভাঙতে পারে, কিন্তু নত হবে না।
9.5.15
उभौ तौ बद्धनिस्त्रिंशावुभौ चाबद्धकङ्कटौ ।
कृतवैरावुभौ वीरौ यमावपि यमोपमौ ॥ ९.५.१५ ॥
তাঁরা দুজনেই তরবারি বেঁধেছেন, দুজনেই বর্ম পরেননি। শত্রুতা পোষণকারী সেই দুই বীর যমের মতো।
9.5.16
धृष्टद्युम्नः शिखण्डी च कृतवैरौ मया सह ।
तौ कथं मद्धिते यत्नं कुर्यातां द्विजसत्तम ॥ ९.५.१६ ॥
ধৃষ্টদ্যুম্ন ও শিখণ্ডী, যারা আমার সঙ্গে শত্রুতা করেছে — হে দ্বিজশ্রেষ্ঠ, তারা কীভাবে আমার হিতের জন্য চেষ্টা করবে?
9.5.17
दुःशासनेन यत्कृष्णा एकवस्त्रा रजस्वला ।
परिक्लिष्टा सभामध्ये सर्वलोकस्य पश्यतः ॥ ९.५.१७ ॥
দুঃশাসন যা করেছিল — একবস্ত্রা, রজস্বলা কৃষ্ণাকে সভার মাঝে, সমস্ত লোকের সামনে নিপীড়ন করেছিল।
9.5.18
कथा विवसनां दीनां स्मरन्त्यद्यापि पाण्डवाः ।
न निवारयितुं शक्याः सङ्ग्रामत्ते परन्तपाः ॥ ९.५.१८ ॥
বিবস্ত্রা ও দীনা সেই কাহিনী পাণ্ডবেরা আজও স্মরণ করেন। হে শত্রুতাপন, যুদ্ধে তাঁদের নিবারণ করা যাবে না।
9.5.19
यदा च द्रौपदी क्लिष्टा मद्विनाशाय दुःखिता ।
उग्रं तेपे तपः कृष्णा भर्तॄणामर्थसिद्धये।
स्थण्डिले नित्यदा शेते यावद्वैरस्य यातनम् ॥ ९.५.१९ ॥
যখন দ্রৌপদী ক্লিষ্ট হয়ে, আমার বিনাশের জন্য দুঃখিত হয়ে, স্বামীদের অর্থসিদ্ধির জন্য কৃষ্ণা কঠোর তপস্যা করলেন। শত্রুতার প্রতিশোধ না হওয়া পর্যন্ত তিনি সর্বদা খালি মাটিতে শুয়ে থাকতেন।
9.5.20
निक्षिप्य मानं दर्पं च वासुदेवसहोदरा ।
कृष्णायाः प्रेष्यवद्भूत्वा शुश्रूषां कुरुते सदा ॥ ९.५.२० ॥
মান ও অহংকার ত্যাগ করে, বাসুদেবের ভগিনী সর্বদা কৃষ্ণার দাসীর মতো তাঁর সেবা করেন।
9.5.21
इति सर्वं समुन्नद्धं न निर्वाति कथञ्चन ।
अभिमन्योर्विनाशेन स सन्धेयः कथं मया ॥ ९.५.२१ ॥
এইভাবে সবকিছু অহংকারে ফুলে আছে, কোনোভাবেই তা শান্ত হয় না। অভিমন্যুর বিনাশের পর আমি কীভাবে তার সঙ্গে সন্धि করব?
9.5.22
कथं च राजा भुक्त्वेमां पृथिवीं सागराम्बराम् ।
पाण्डवानां प्रसादेन भोक्ष्ये राज्यमहं कथम् ॥ ९.५.२२ ॥
সাগরবসনা এই পৃথিবী রাজা হয়ে আমি কীভাবে ভোগ করব? পাণ্ডবদের অনুগ্রহে আমি কীভাবে রাজ্য ভোগ করব?
9.5.23
उपर्युपरि राज्ञां वै ज्वलित्वा भास्करो यथा ।
युधिष्ठिरं कथं पञ्चादनुयास्यामि दासवत् ॥ ९.५.२३ ॥
রাজাদের উপরে সূর্য যেমন জ্বলে, তেমনই আমি যুধিষ্ঠিরের পিছনে দাসের মতো কীভাবে অনুগমন করব?
9.5.24
कथं भुक्त्वा स्वयं भोगान्दत्त्वा दायांश्च पुष्कलान् ।
कृपणं वर्तयिष्यामि कृपणैः सह जीविकाम् ॥ ९.५.२४ ॥
নিজে ভোগসুখ উপভোগ করে এবং প্রচুর অংশ দিয়ে দীন হয়ে দীনদের সঙ্গে আমি কীভাবে জীবিকা নির্বাহ করব?
9.5.25
नाभ्यसूयामि ते वाक्यमुक्तं स्निग्धं हितं त्वया ॥ ९.५.२५ ॥
আপনার বলা স্নেহপূর্ণ ও হিতকর বাক্যে আমি অসন্তুষ্ট নই।
9.5.26
न तु सन्धिमहं मन्ये प्राप्तकालं कथञ्चन ।
सुनीतमनुपश्यामि सुयुद्धेन परन्तप ॥ ९.५.२६ ॥
হে পরন্তপ! কোনোভাবেই এখন সন্ধি উপযুক্ত সময় বলে আমি মনে করি না; উত্তম যুদ্ধের দ্বারাই আমি সঠিক নীতি দেখি।
9.5.27
नायं क्लीबायितुं कालः संयोद्धुं काल एव नः ॥ ९.५.२७ ॥
এটি কাপুরুষতা দেখানোর সময় নয়; আমাদের জন্য এটি যুদ্ধ করার সময়।
9.5.28
इष्टं मे बहुभिर्यज्ञैर्दत्ता विप्रेषु दक्षिणाः ।
प्राप्ताः कामाः श्रुता वेदाः शत्रूणां मूर्ध्निं च स्थितम् ॥ ९.५.२८ ॥
আমি বহু যজ্ঞে যজন করেছি, ব্রাহ্মণদের দক্ষিণা দিয়েছি, আমার কামনা পূর্ণ হয়েছে, বেদ শ্রবণ করেছি, এবং শত্রুদের মাথা আমার পায়ের তলায় রয়েছে।
9.5.29
भृत्या मे सुभृतास्तात दीनश्चाभ्यृद्भृतो जनः ।
नोत्सहेऽद्य द्विजश्रेष्ठ पाण्डवान्वक्तुमीदृशम् ॥ ९.५.२९ ॥
হে তাত! আমার ভৃত্যরা সুপালিত; দীন মানুষও পালিত; হে দ্বিজশ্রেষ্ঠ! আজ পাণ্ডবদের কাছে এমন কথা বলার সাহস আমার নেই।
9.5.30
जितानि परराष्ट्राणि स्वराष्ट्रमनुपालितम् ।
भुक्ताश्च विविधा भोगास्त्रिवर्गः सेवितो मया ॥ ९.५.३० ॥
আমি শত্রু রাজ্য জয় করেছি, নিজ রাজ্য সুরক্ষিতভাবে পালন করেছি, বিবিধ ভোগ উপভোগ করেছি, এবং ত্রিবর্গ সেবা করেছি।