মহাভারত · অধ্যায় 9.65
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
9.65.1
अधिष्ठितः पदा मूर्ध्नि भग्नसक्थो महीं गतः ।
शौटीर्यमानी पुत्रो मे किमभाषत सञ्जय ॥ ९.६५.१ ॥
হে সঞ্জয়, মাথায় পায়ের আঘাতে পিষ্ট, ভগ্ন উরু হয়ে ভূমিতে পতিত, বীরত্বাভিমানী আমার পুত্র কী বলল?
9.65.2
अत्यर्थं कोपनो राजा जावैरश्च पाण्डुषु ।
व्यसनं परमं प्राप्तः किमाह परमाहवे ॥ ९.६५.२ ॥
অত্যন্ত ক্রুদ্ধ রাজা, পাণ্ডবদের প্রতি ঈর্ষাপরায়ণ, সেই মহাযুদ্ধে পরম বিপদে পতিত হয়ে কী বলল?
9.65.3
शृणु राजन्प्रवक्ष्यामि यथावृत्तं नराधिप ।
राज्ञा यदुक्तं मग्नेन तस्मिन्व्यसनसागरे ॥ ९.६५.३ ॥
শুনুন রাজা, নরাধিপ, যেমন ঘটেছিল তেমনই বলব। সেই বিপদসাগরে নিমগ্ন রাজা যা বলেছিল।
9.65.4
भग्नसक्थो नृपो राजन्पांसुना सोऽवकुण्ठितः ।
यमयन्मूर्धजांस्तत्र वीक्ष्य चैव दिशो दश ॥ ९.६५.४ ॥
হে রাজন, ভাঙা উরুর সেই রাজা ধুলায় আচ্ছন্ন ছিলেন। সেখানে তিনি চুল ধরে দশ দিকে তাকালেন।
9.65.5
केशान्नियस्य यत्नेन निःश्वसन्नुरगो यथा ।
संरम्भाश्रुपरीताब्यां नेत्राभ्यामभिवीक्ष्य माम् ॥ ९.६५.५ ॥
যত্নে চুল সামলে, সাপের মতো নিঃশ্বাস ফেলে, ক্রোধাশ্রুতে ভরা চোখে সে আমার দিকে তাকাল।
9.65.6
बाहू धरण्यां निष्पिष्य सुदुर्मत्त इव द्विपः ।
प्रकीर्णान्मूर्धजान्धुन्वन्दन्तैर्दन्तानुपस्पृशन्।
गर्हयन्पाण्डवं ज्येष्ठं निःश्वस्येदमथाब्रवीत् ॥ ९.६५.६ ॥
ভূমিতে বাহু আছড়ে, অতিমত্ত হাতির মতো, বিক্ষিপ্ত চুল নাড়িয়ে, দাঁতে দাঁত ঠেকিয়ে, জ্যেষ্ঠ পাণ্ডবকে নিন্দা করে, দীর্ঘশ্বাস ফেলে সে এই কথা বলল।
9.65.7
भीष्मे शान्तनवे नाथे कर्णे शस्त्रभृतां वरे ।
गौतमे शकुनौ चापि द्रोणे चास्त्रभृतां वरे ॥ ९.६५.७ ॥
শান্তনুপুত্র ভীষ্ম ছিলেন নাথ; শস্ত্রধারীদের শ্রেষ্ঠ কর্ণ; গৌতম ও শকুনিও; আর অস্ত্রধারীদের শ্রেষ্ঠ দ্রোণও।
9.65.8
अश्वत्थाम्नि यथा शल्ये शूरे च कृतवर्मणि ।
अन्येष्वपि च शूरेषु न्यस्तभारो महात्मसु।
इमामवस्थां प्राप्तोऽस्मि कालो हि दुरतिक्रमः ॥ ९.६५.८ ॥
অশ্বত্থামা, শল্য, শূর কৃতবর্মা এবং অন্য মহাত্মা বীরদের উপর ভার ন্যস্ত করে আমি এই অবস্থায় পৌঁছেছি; কাল দুরতিক্রম্য।
9.65.9
एकादशचमूभर्ता सोऽहमेतां दशां गतः ।
कालं प्राप्य महाबाहो न कश्चिदतिवर्तते ॥ ९.६५.९ ॥
একাদশ সেনার অধিপতি আমি এই দশায় উপনীত; হে মহাবাহু, কাল এলে কেউই তা অতিক্রম করে না।
9.65.10
आख्यातव्यं मदीयानां येऽस्मिञ्जीवन्ति संयुगे ।
यथाऽहं भीमसेनेन व्युत्क्रम्य समयं हतः ॥ ९.६५.१० ॥
এই যুদ্ধে যারা জীবিত আছে আমার সেই লোকদের বলতে হবে: ভীমসেন নিয়ম ভেঙে কীভাবে আমাকে আঘাত করেছে।
9.65.11
बहूनि सुनृशंसानि कृतानि खलु पाण्डवैः ।
भूरिश्रवसि कर्णे च भीष्मे द्रोणे च धीमति ॥ ९.६५.११ ॥
পাণ্ডবরা ভূরিশ্রবা, কর্ণ, ভীষ্ম এবং বুদ্ধিমান দ্রোণের প্রতি বহু অতি নৃশংস কর্ম করেছে।
9.65.12
इदं च गर्हितं कर्म नृशंसैः पाण्डवैः कृतम् ।
येन ते वाच्यतां सत्सु गमिष्यन्तीति मे मतिः ॥ ९.६५.१२ ॥
আর নৃশংস পাণ্ডবরা যে এই নিন্দনীয় কর্ম করেছে, তাতে তারা সজ্জনদের মধ্যে নিন্দিত হবে, এটাই আমার মত।
9.65.13
का प्रीतिः सत्वयुक्तस्य कृत्वोपाधिकृतं जयम् ।
को वा समयभेत्तारं बुधः सम्मन्तुमर्हति ॥ ९.६५.१३ ॥
সত্ত্বযুক্ত ব্যক্তির ছলে অর্জিত জয়ে কী আনন্দ? অথবা কোন বুদ্ধিমান চুক্তিভঙ্গকারীকে সম্মান করার যোগ্য?
9.65.14
अधर्मेण जयं लब्ध्वा को नु हृष्येत पण्डितः ।
यथा संहृष्यते पापः पाण्डुपुत्रो वृकोदरः ॥ ९.६५.१४ ॥
অধর্মে জয় লাভ করে কোন পণ্ডিত আনন্দিত হয়? যেমন পাপী পাণ্ডুপুত্র বৃকোদর আনন্দিত হচ্ছে।
9.65.15
किन्नु चित्रमितस्त्वद्य भग्नसक्थस्य यन्मम ।
क्रुद्धेन भीमसेनेन पादेन मृदितं शिरः ॥ ९.६५.१५ ॥
ভাঙা উরুর আমার কাছে আজ এতে আশ্চর্যের কী আছে, যে ক্রুদ্ধ ভীমসেন পায়ে মাথা পিষে দিয়েছেন?
9.65.16
प्रतपन्तं श्रिया जुष्टं वर्तमानं च बन्धुषु ।
एवं कुर्यान्नरो यो हि स वै स़ञ्जय पूरुषः ॥ ९.६५.१६ ॥
যে মানুষ ঐশ্বর্যে দীপ্ত হয়ে আত্মীয়দের মাঝে বাস করে, সে এরূপই করুক। হে সঞ্জয়, সেই-ই প্রকৃত পুরুষ।
9.65.17
अभिज्ञौ युद्धधर्मस्य मम माता पिता च यौ ।
तौ हि सञ्जय दुःखार्तौ विज्ञाप्यौ वचनाद्वि मे ॥ ९.६५.१७ ॥
যুদ্ধধর্ম জানা আমার মা ও বাবা দুঃখার্ত; হে সঞ্জয়, আমার কথায় তাঁদের জানাতে হবে।
9.65.18
इष्टं भृत्या भृताः सम्यग्भूः प्रशास्ता ससागरा ।
मूर्ध्नि स्थितममित्राणां जीवतामेव स़ञ्जय ॥ ९.६५.१८ ॥
সেবকদের সম্যক পালন করে সাগরসহ পৃথিবী শাসন করেছেন যে, হে সঞ্জয়, তিনি জীবিত অবস্থাতেই শত্রুদের মাথার উপর অবস্থিত।
9.65.19
दत्ता दाया यथाशक्ति मित्राणां च प्रियं कृतम् ।
अमित्रा बाधिताः सर्वे को नु स्वन्ततरो मया ॥ ९.६५.१९ ॥
সাধ্যমতো দান দেওয়া হয়েছে, বন্ধুদের প্রিয় কাজ করা হয়েছে, শত্রুরা সকলেই পীড়িত হয়েছে। আমার চেয়ে সৌভাগ্যবান কে?
9.65.20
मानिता बान्धवाः सर्वे मान्यः सम्पूजितो जनः ।
त्रितयं सेवितं सर्वं को नु स्वन्ततरो मया ॥ ९.६५.२० ॥
সকল আত্মীয়কে সম্মান করা হয়েছে, মান্যজনকে পূজা করা হয়েছে, ত্রিবর্গ সেবিত হয়েছে। আমার চেয়ে সৌভাগ্যবান কে?
9.65.21
आज्ञप्तं नृपमुख्येषु मानः प्राप्तः सुदुर्लभः ।
आजानेयैस्तथा यातं को नु स्वन्ततरो मया ॥ ९.६५.२१ ॥
শ্রেষ্ঠ রাজাদের মধ্যে আজ্ঞা দেওয়া হয়েছে, অতি দুর্লভ সম্মান লাভ হয়েছে, উত্তম অশ্বে যাত্রা করা হয়েছে। আমার চেয়ে সৌভাগ্যবান কে?
9.65.22
यातानि परराष्ट्राणि नृपा भुक्ताश्च दासवत् ।
प्रियेभ्यः प्रकृतं साधु को नु स्वन्ततरो मया ॥ ९.६५.२२ ॥
শত্রুরাজ্যে গমন করা হয়েছে, রাজাদের দাসের মতো ভোগ করা হয়েছে, প্রিয়জনদের জন্য ভালো কাজ করা হয়েছে। আমার চেয়ে সৌভাগ্যবান কে?
9.65.23
अधीतं विधिवद्दत्तं प्राप्तमायुर्निरामयम् ।
स्वधर्मेण जिता लोकाः को नु स्वन्ततरो मया ॥ ९.६५.२३ ॥
বিধিমতো অধ্যয়ন করা হয়েছে, দান দেওয়া হয়েছে, রোগমুক্ত আয়ু লাভ হয়েছে, স্বধর্মে লোক জয় করা হয়েছে। আমার চেয়ে সৌভাগ্যবান কে?
9.65.24
दिष्ट्या नाहं जितः सङ्ख्ये परान्प्रेष्यवदाश्रितः ।
दिष्ट्या मे विपुला लक्ष्मीर्मृते त्वन्यगता विभो ॥ ९.६५.२४ ॥
সৌভাগ্যক্রমে আমি যুদ্ধে শত্রুদের হাতে দাসের মতো পরাজিত হয়ে আশ্রয় নিইনি। সৌভাগ্যক্রমে হে প্রভু, আমার বিপুল সম্পদ আমার মৃত্যুর পরেও অন্যের কাছে যায়নি।
9.65.25
यदिष्टं क्षत्रबन्धूनां स्वधर्ममनुतिष्ठताम् ।
निधनं तन्मया प्राप्तं को नु स्वन्ततरो मया ॥ ९.६५.२५ ॥
স্বধর্ম পালনকারী ক্ষত্রিয় স্বজনদের কাছে যা কাঙ্ক্ষিত, সেই মৃত্যু আমি লাভ করেছি। আমার চেয়ে ভাগ্যবান আর কে?
9.65.26
दिष्ट्या नाहं परावृत्तो वैरात्प्राकृतवञ्जितः ।
दिष्ट्या न विमतिं काञ्चिद्भजित्वा तु पराजितः ॥ ९.६५.२६ ॥
সৌভাগ্যক্রমে আমি শত্রুতাবশত সাধারণ মানুষের মতো পিছু হটিনি, প্রতারিতও হইনি। সৌভাগ্যক্রমে কোনো সংশয়ের আশ্রয় নিয়ে আমি পরাজিত হইনি।
9.65.27
सुप्तं वाऽथ प्रमत्तं वा यथा हन्याद्विषेण वा ।
एवं व्युत्क्रान्तधर्मेण व्युत्क्रम्य समयं हतः ॥ ९.६५.२७ ॥
ঘুমন্ত বা অসাবধান ব্যক্তিকে, অথবা বিষ দিয়ে যেমন হত্যা করা হয়, তেমনই ধর্মলঙ্ঘনকারী চুক্তি লঙ্ঘন করে আমাকে বধ করেছে।
9.65.28
अश्चत्थामा महाभागः कृतवर्मा च सात्वतः ।
कृपः शारद्वतश्चैव वक्तव्या वचनान्मम ॥ ९.६५.२८ ॥
মহাভাগ অশ্বত্থামা, সাত্বত কৃতবর্মা এবং শারদ্বত কৃপকে আমার কথা অনুসারে বলতে হবে।
9.65.29
अधर्मेण प्रवृत्तानां पाण्डवानामनेकशः ।
विश्वासं समयघ्नानां न यूयं गन्तुमर्हथ ॥ ९.६५.२९ ॥
অধর্মে প্রবৃত্ত, বারবার চুক্তিভঙ্গকারী পাণ্ডবদের উপর তোমাদের বিশ্বাস স্থাপন করা উচিত নয়।
9.65.30
वार्तिकांश्चाब्रवीद्राजा पुत्रस्ते सत्यविक्रमः ।
अधर्माद्भीमसेनेन निहतोऽहं यथा रणे ॥ ९.६५.३० ॥
আপনার পুত্র, সত্যপরাক্রম রাজা দূতদের বললেন: 'যুদ্ধে অধর্মের দ্বারা ভীমসেন যেমন আমাকে বধ করেছে।'
9.65.31
सोऽहं द्रोणं स्वर्गगतं कर्णशल्यावुभौ तथा ।
वृषसेनं महावीर्यं शकुनिं चापि सौबलम् ॥ ९.६५.३१ ॥
আমি সেই দ্রোণকে, যিনি স্বর্গে গেছেন, কর্ণ ও শল্য উভয়কে, তেমনই মহাবীর্য বৃষসেনকে এবং সৌবল শকুনিকেও (স্মরণ করি)।
9.65.32
जलसन्धं महावीर्यं भगदत्तं च पार्थिवम् ।
सोमदत्तं महेष्वासं सैन्धवं च जयद्रथम् ॥ ९.६५.३२ ॥
মহাবীর্য জলসন্ধ, রাজা ভগদত্ত, মহাধনুর্ধর সোমদত্ত এবং সৈন্ধব জয়দ্রথকেও (আমি স্মরণ করি)।
9.65.33
दुऋशासनपुरोगांश्च भ्रातॄनात्मसमांस्तथा ।
दौःशासनिं च विक्रान्तं लक्ष्मणं चात्मजावुभौ ॥ ९.६५.३३ ॥
দুঃশাসন প্রমুখ, আমার সমান ভ্রাতাদের, বীর দৌঃশাসনি ও লক্ষ্মণ, আমার দুই পুত্রকে (স্মরণ করি)।
9.65.34
एतांश्चान्यांश्च सुबहून्मदीयांश्च सहस्रशः ।
पृष्ठतोऽनुगमिष्यामि सार्थहीनो यथाऽध्वगः ॥ ९.६५.३४ ॥
এঁদের এবং অন্য বহু সহস্র আমার লোকজনকে, পথিক যেমন সঙ্গীহীন হয়ে যায়, আমি পিছন পিছন অনুসরণ করব।
9.65.35
कथं भ्रातॄन्हताञ्श्रुत्वा भर्तारं च स्वसा मम ।
रोरूयामाणा दुःखार्ता दुःशला सा भविष्यति ॥ ९.६५.३५ ॥
ভ্রাতা ও স্বামী নিহত হয়েছে শুনে আমার ভগিনী দুঃশলা দুঃখার্ত হয়ে কাঁদতে কাঁদতে কেমন হবে?
9.65.36
स्नुषाभिः प्रस्नुषाभिश्च वृद्धो राजा पिता मम ।
गान्धारीसहितश्चैव का गतिं प्रतिपत्स्यति ॥ ९.६५.३६ ॥
পুত্রবধূ ও পৌত্রবধূদের সঙ্গে, গান্ধারীর সহিত, আমার বৃদ্ধ রাজা পিতা কোন গতি লাভ করবেন?
9.65.37
नूनं लक्ष्मणमाताऽपि हतपुत्रा हतेश्वरा ।
विनाशं यास्यति क्षिप्रं कल्याणी पृथुलोचना ॥ ९.६५.३७ ॥
নিশ্চয়ই লক্ষ্মণের মাতাও পুত্র ও স্বামী নিহত হয়ে শীঘ্রই বিনাশ প্রাপ্ত হবেন; সেই কল্যাণী, বিশালনয়না।
9.65.38
यदि जानाति चार्वाकः परिव्राद्वाग्विशारदः ।
करिष्यति महाभागो ध्रुवं चापचितिं मम ॥ ९.६५.३८ ॥
বাক্যে দক্ষ পরিব্রাজক চার্বাক যদি এটা জানেন, সেই মহাভাগ নিশ্চয়ই আমার প্রতি প্রতিদান করবেন।
9.65.39
समन्तप़ञ्चके पुण्ये त्रिषु लोकेषु विश्रुते ।
अहं निधनमासाद्य लोकान्प्राप्स्यामि शाश्वतान् ॥ ९.६५.३९ ॥
ত্রিলোকে বিখ্যাত পবিত্র সমন্তপঞ্চকে আমি মৃত্যু লাভ করে শাশ্বত লোক প্রাপ্ত হব।
9.65.40
ततो जनसहस्राणि बाष्पपूर्णानि दिशो दश ।
ससागरवना घोरा पृथिवी सचराचरा। ॥ ९.६५.४० ॥
তখন সাগর ও বনসহ ভয়ংকর পৃথিবী, স্থাবর-জঙ্গমসহ, দশ দিকে অশ্রুপূর্ণ সহস্র সহস্র মানুষে ভরে গেল।
9.65.41
चचालाथ सनिर्हादा दिशश्चैवाविलाऽभवन् ।
ते द्रोणपुत्रमासाद्य यथावृत्तं न्यवेदयन्। ॥ ९.६५.४१ ॥
তখন গর্জনসহ পৃথিবী কেঁপে উঠল; দিকগুলি ঘোলাটে হল। তারা দ্রোণপুত্রের কাছে গিয়ে যা ঘটেছিল সব নিবেদন করল।
9.65.42
व्यवहारं गदायुद्धे पार्थिवस्य च पातनम् ।
तदाख्याय ततः सर्वे द्रोणपुत्रस्य भारत। ॥ ९.६५.४२ ॥
হে ভারত! গদাযুদ্ধে রাজার আচরণ ও তাঁর পতন বর্ণনা করে তারা সকলে দ্রোণপুত্রকে বলল।
9.65.43
वादिका दुःखसन्तप्ताः शोकोपहतचेतसः ।
ध्यात्वा च सुचिरं कालं जग्मुरार्ता यथागतम् ॥ ९.६५.४३ ॥
দুঃখে সন্তপ্ত ও শোকে বিহ্বলচিত্ত সেই বার্তাবাহকেরা বহুক্ষণ চিন্তা করে পীড়িত হৃদয়ে যে পথে এসেছিলেন সেই পথেই ফিরে গেলেন।