વાલ્મીકિ રામાયણ · સર્ગ 1.2
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
1.2.1
नारदस्य तु तद्वाक्यं श्रुत्वा वाक्यविशारदः ।
पूजयामास धर्मात्मा सहशिष्यो महामुनिम् ॥ १.२.१ ॥
નારદના તે વચન સાંભળીને, વાણીમાં નિપુણ ધર્માત્માએ શિષ્ય સહિત તે મહામુનિનો સત્કાર કર્યો.
1.2.2
यथावत्पूजितस्तेन देवर्षिर्नारदस्तदा ।
आपृष्ट्वैवाभ्यनुज्ञातः स जगाम विहायसम् ॥ १.२.२ ॥
તેમના દ્વારા યથાવિધિ પૂજાયેલા દેવર્ષિ નારદ ત્યારે વિદાય માગી, અનુમતિ મેળવી આકાશમાર્ગે ચાલ્યા ગયા.
1.2.3
स मुहूर्तं गते तस्मिन् देवलोकं मुनिस्तदा ।
जगाम तमसातीरं जाह्नव्यास्त्वविदूरतः ॥ १.२.३ ॥
તેઓ ક્ષણવારમાં દેવલોક ગયા પછી, તે મુનિ ગંગા પાસેની તમસા નદીના કાંઠે ગયા.
1.2.4
स तु तीरं समासाद्य तमसाया मुनिस्तदा ।
शिष्यमाह स्थितं पार्श्वे दृष्ट्वा तीर्थमकर्दमम् ॥ १.२.४ ॥
તમસા નદીના કાંઠે પહોંચી તે મુનિએ પાસે ઊભેલા શિષ્યને, કીચડ વગરનું તીર્થ જોઈને કહ્યું.
1.2.5
अकर्दममिदं तीर्थं भरद्वाज निशामय ।
रमणीयं प्रसन्नाम्बु सन्मनुष्यमनो यथा ॥ १.२.५ ॥
ભરદ્વાજ, આ તીર્થ જુઓ; કીચડ વિનાનું, રમણીય, સ્વચ્છ જળવાળું, સજ્જનના મન જેવું.
1.2.6
न्यस्यतां कलशस्तात दीयतां वल्कलं मम ।
इदमेवावगाहिष्ये तमसातीर्थमुत्तमम् ॥ १.२.६ ॥
વત્સ, કળશ મૂકો, મારું વલ્કલ આપો; આ ઉત્તમ તમસા તીર્થમાં જ હું સ્નાન કરીશ.
1.2.7
एवमुक्तो भरद्वाजो वाल्मीकेन महात्मना ।
प्रायच्छत मुनेस्तस्य वल्कलं नियतो गुरोः ॥ १.२.७ ॥
મહાત્મા વાલ્મીકિએ આમ કહ્યું ત્યારે ભરદ્વાજે ગુરુ પ્રત્યે સંયમપૂર્વક મુનિનું વલ્કલ આપ્યું.
1.2.8
स शिष्यहस्तादादाय वल्कलं नियतेन्द्रियः ।
विचचार ह पश्यंस्तत् सर्वतो विपुलं वनम् ॥ १.२.८ ॥
શિષ્યના હાથમાંથી વલ્કલ લઈને, ઇન્દ્રિયોને સંયમમાં રાખીને, તે વિશાળ વનને ચારે તરફ જોતા તેઓ વિચરવા લાગ્યા.
1.2.9
तस्याभ्याशे तु मिथुनं चरन्तमनपायिनम् ।
ददर्श भगवांस्तत्र क्रौञ्चयोश्चारुनिःस्वनम् ॥ १.२.९ ॥
તેમની નજીક જ, ક્યારેય ન છૂટા પડતા વિહરતા એક જોડને—સુંદર સ્વર કરતા બે ક્રૌંચ પંખીઓને—ભગવાને ત્યાં જોયા.
1.2.10
तस्मात् तु मिथुनादेकं पुमांसं पापनिश्चयः ।
जघान वैरनिलयो निषादस्तस्य पश्यतः ॥ १.२.१० ॥
તે જોડીમાંથી એક નર પક્ષીને, પાપી સંકલ્પવાળા, વેરનું ઘર એવા તે નિષાદે, તેમની નજર સામે જ મારી નાખ્યું.
1.2.11
तं शोणितपरीताङ्गं चेष्टमानं महीतले ।
भार्या तु निहतं दृष्ट्वा रुराव करुणां गिरम् ॥ १.२.११ ॥
લોહીથી ભીંજાયેલા શરીરે ધરતી પર તરફડતા તે પતિને મરાયેલો જોઈને તેની પત્ની કરુણ સ્વરે રડી ઊઠી.
1.2.12
वियुक्ता पतिना तेन द्विजेन सहचारिणा ।
ताम्रशीर्षेण मत्तेन पत्त्रिणा सहितेन वै ॥ १.२.१२ ॥
તે દ્વિજ—સાથી, લાલ શિખાવાળા, ઉન્મત્ત પંખી પતિથી—વિખૂટી પડીને…
1.2.13
तथाविधं द्विजं दृष्ट्वा निषादेन निपातितम् ।
ऋषेर्धर्मात्मनस्तस्य कारुण्यं समपद्यत ॥ १.२.१३ ॥
નિષાદે પાડી નાખેલા તે દ્વિજને જોઈને ધર્માત્મા ઋષિના મનમાં કરુણા ઉત્પન્ન થઈ.
1.2.14
ततः करुणवेदित्वादधर्मोऽयमिति द्विजः ।
निशाम्य रुदतीं क्रौञ्चीमिदं वचनमब्रवीत् ॥ १.२.१४ ॥
પછી કરુણાથી, 'આ અધર્મ છે' એમ વિચારીને, રડતી ક્રૌંચીને સાંભળી તે દ્વિજે આ વચન કહ્યું.
1.2.15
मा निषाद प्रतिष्ठां त्वमगमः शाश्वतीः समाः ।
यत् क्रौञ्चमिथुनादेकमवधीः काममोहितम् ॥ १.२.१५ ॥
હે નિષાદ! તું શાશ્વત વર્ષો સુધી સ્થિર પ્રતિષ્ઠા ન પામે; કામમોહિત થઈને તેં ક્રૌંચ જોડીમાંથી એકને માર્યું.
1.2.16
तस्यैवं ब्रुवतश्चिन्ता बभूव हृदि वीक्षतः ।
शोकार्तेनास्य शकुनेः किमिदं व्याहृतं मया ॥ १.२.१६ ॥
આ પ્રમાણે બોલતા તેમના મનમાં ચિંતા ઉત્પન્ન થઈ: શોકથી પીડિત આ પક્ષી માટે મેં આ શું કહી નાખ્યું?
1.2.17
चिन्तयन् स महाप्राज्ञश्चकार मतिमान्मतिम् ।
शिष्यं चैवाब्रवीद् वाक्यमिदं स मुनिपुङ्गवः ॥ १.२.१७ ॥
મહાપ્રાજ્ઞ અને બુદ્ધિમાન તે મુનિશ્રેષ્ઠે વિચાર કરીને એક નિશ્ચય કર્યો અને પોતાના શિષ્યને આ વચન કહ્યું.
1.2.18
पादबद्धोऽक्षरसमस्तन्त्रीलयसमन्वितः ।
शोकार्तस्य प्रवृत्तो मे श्लोको भवतु नान्यथा ॥ १.२.१८ ॥
પાદબદ્ધ, સમાન અક્ષરોવાળો, તંત્રીની લયથી યુક્ત — શોકપીડિત એવા મારામાંથી પ્રવૃત્ત થયેલો આ શ્લોક જ થાઓ, બીજું નહીં.
1.2.19
शिष्यस्तु तस्य ब्रुवतो मुनेर्वाक्यमनुत्तमम् ।
प्रतिजग्राह संहृष्टस्तस्य तुष्टोऽभवद्गुरुः ॥ १.२.१९ ॥
શિષ્યે તે મુનિનાં અનુપમ વચન હર્ષપૂર્વક સ્વીકાર્યાં; ગુરુ તેના પર પ્રસન્ન થયા.
1.2.20
सोऽभिषेकं ततः कृत्वा तीर्थे तस्मिन् यथाविधि ।
तमेव चिन्तयन्नर्थमुपावर्तत वै मुनिः ॥ १.२.२० ॥
તે તીર્થમાં વિધિપૂર્વક સ્નાન કરીને, એ જ અર્થનું ચિંતન કરતા મુનિ પાછા ફર્યા.
1.2.21
भरद्वाजस्ततः शिष्यो विनीतः श्रुतवान् गुरोः ।
कलशं पूर्णमादाय पृष्ठतोऽनुजगाम ह ॥ १.२.२१ ॥
પછી ગુરુનો વિનયી અને શાસ્ત્રજ્ઞ શિષ્ય ભરદ્વાજ ભરેલો કળશ લઈને પાછળ ચાલ્યો.
1.2.22
स प्रविश्याश्रमपदं शिष्येण सह धर्मवित् ।
उपविष्टः कथाश्चान्याश्चकार ध्यानमास्थितः ॥ १.२.२२ ॥
ધર્મજ્ઞ એ મુનિ શિષ્ય સાથે આશ્રમમાં પ્રવેશીને બેઠા, બીજી વાતો કરતાં ધ્યાનમાં સ્થિર થયા.
1.2.23
आजगाम ततो ब्रह्मा लोककर्ता स्वयं प्रभुः ।
चतुर्मुखो महातेजा द्रष्टुं तं मुनिपुङ्गवम् ॥ १.२.२३ ॥
પછી લોકોના સર્જક, સ્વયં પ્રભુ, ચતુર્મુખ, મહાતેજસ્વી બ્રહ્મા એ મુનિશ્રેષ્ઠને જોવા આવ્યા.
1.2.24
वाल्मीकिरथ तं दृष्ट्वा सहसोत्थाय वाग्यतः ।
प्राञ्जलिः प्रयतो भूत्वा तस्थौ परमविस्मितः ॥ १.२.२४ ॥
વાલ્મીકિ તેમને જોતાંજ અચાનક ઊભા થયા, વાણી સંયમિત રાખી, હાથ જોડીને, નમ્રતાથી અત્યંત વિસ્મિત થઈને ઊભા રહ્યા.
1.2.25
पूजयामास तं देवं पाद्यार्घ्यासनवन्दनैः ।
प्रणम्य विधिवच्चैनं पृष्ट्वा चैव निरामयम् ॥ १.२.२५ ॥
તેમણે એ દેવની પાદ્ય, અર્ઘ્ય, આસન અને વંદનથી પૂજા કરી. વિધિ અનુસાર પ્રણામ કરીને તેમનાં ક્ષેમકુશળ પણ પૂછ્યાં.
1.2.26
अथोपविश्य भगवानासने परमार्चिते ।
वाल्मीकये च ऋषये संदिदेशासनं ततः ॥ १.२.२६ ॥
પછી ભગવાન અત્યંત પૂજિત આસન પર બેઠા અને ઋષિ વાલ્મીકિને પણ આસન સ્વીકારવા આદેશ આપ્યો.
1.2.27
ब्रह्मणा समनुज्ञातः सोऽप्युपाविशदासने ।
उपविष्टे तदा तस्मिन् साक्षाल्लोकपितामहे ॥ १.२.२७ ॥
બ્રહ્માની અનુજ્ઞા મેળવીને તેઓ પણ આસન પર બેઠા. ત્યારે લોકપિતામહ બ્રહ્મા સાક્ષાત્ બેઠેલા હતા.
1.2.28
तद्गतेनैव मनसा वाल्मीकिर्ध्यानमास्थितः ।
पापात्मना कृतं कष्टं वैरग्रहणबुद्धिना ॥ १.२.२८ ॥
તેમાં જ મન લગાવીને વાલ્મીકિ ધ્યાનમાં સ્થિર થયા. પાપીએ વેરનો બદલો લેવાની બુદ્ધિથી કરેલું એ ક્રૂર કૃત્ય.
1.2.29
यत् तादृशं चारुरवं क्रौञ्चं हन्यादकारणात् ।
शोचन्नेव पुनः क्रौञ्चीमुपश्लोकमिमं जगौ ॥ १.२.२९ ॥
એવા મધુર સ્વરવાળા ક્રૌંચ પક્ષીને અકારણ મારનાર — તે પાપી છે; એમ શોક કરતાં તેમણે ફરી ક્રૌંચી માટે આ શ્લોક ગાયો.
1.2.30
पुनरन्तर्गतमना भूत्वा शोकपरायणः ।
तमुवाच ततो ब्रह्मा प्रहसन् मुनिपुङ्गवम् ॥ १.२.३० ॥
ફરી અંતરમનમાં ડૂબીને શોકમાં લીન થયા, ત્યારે બ્રહ્મા હસતાં હસતાં એ મુનિશ્રેષ્ઠને બોલ્યા.
1.2.31
श्लोक एवास्त्वयं बद्धो नात्र कार्या विचारणा ।
मच्छन्दादेव ते ब्रह्मन् प्रवृत्तेयं सरस्वती ॥ १.२.३१ ॥
આ શ્લોક જ રચાય, એમાં સંશય ન કરવો. હે બ્રહ્મન્, મારી ઇચ્છાથી જ તારામાંથી આ સરસ્વતી વહી છે.
1.2.32
रामस्य चरितं कृत्स्नं कुरु त्वमृषिसत्तम ।
धर्मात्मनो भगवतो लोके रामस्य धीमतः ॥ १.२.३२ ॥
હે ઋષિશ્રેષ્ઠ, ધર્માત્મા, ભગવાન અને લોકમાં બુદ્ધિમાન રામનું સમગ્ર ચરિત્ર તું રચ.
1.2.33
वृत्तं कथय धीरस्य यथा ते नारदाच्छ्रुतम् ।
रहस्यं च प्रकाशं च यद् वृत्तं तस्य धीमतः ॥ १.२.३३ ॥
નારદ પાસેથી તેં જેમ સાંભળ્યું છે તેમ એ ધીર રામનું ચરિત્ર કહે; એ બુદ્ધિમાનનાં ગુપ્ત અને પ્રગટ કર્મો.
1.2.34
रामस्य सहसौमित्रे राक्षसानां च सर्वशः ।
वैदेह्याश्चैव यद् वृत्तं प्रकाशं यदि वा रहः ॥ १.२.३४ ॥
રામ અને સૌમિત્રી (લક્ષ્મણ)નાં, રાક્ષસોનાં સર્વથા, અને વૈદેહી (સીતા)નાં પણ જે કર્મ—એ પ્રગટ હોય કે ગુપ્ત.
1.2.35
तच्चाप्यविदितं सर्वं विदितं ते भविष्यति ।
न ते वागनृता काव्ये काचिदत्र भविष्यति ॥ १.२.३५ ॥
જે હજુ અજ્ઞાત છે તે બધું તને જ્ઞાત થશે. આ કાવ્યમાં તારી વાણી ક્યાંય અસત્ય નહીં થાય.
1.2.36
कुरु रामकथां पुण्यां श्लोकबद्धां मनोरमाम् ।
यावत् स्थास्यन्ति गिरयः सरितश्च महीतले ॥ १.२.३६ ॥
રામની પવિત્ર કથાને શ્લોકોમાં બાંધીને મનોહર રચ; જ્યાં સુધી પૃથ્વી પર પર્વતો અને નદીઓ ટકશે ત્યાં સુધી.
1.2.37
तावद् रामायणकथा लोकेषु प्रचरिष्यति ।
यावद् रामस्य च कथा त्वत्कृता प्रचरिष्यति ॥ १.२.३७ ॥
પૃથ્વી પર પર્વતો અને નદીઓ રહેશે ત્યાં સુધી લોકોમાં રામાયણની કથા પ્રચલિત રહેશે; અને તારા વડે રચિત રામની કથા પણ પ્રચલિત રહેશે.
1.2.38
तावदूर्ध्वमधश्च त्वं मल्लोकेषु निवत्स्यसि ।
इत्युक्त्वा भगवान् ब्रह्मा तत्रैवान्तरधीयत ।
ततः सशिष्यो भगवान् र्मुनिर्विस्मयमाययौ ॥ १.२.३८ ॥
ત્યાં સુધી ઉપર અને નીચે રહેલા મારા લોકોમાં તું નિવાસ કરીશ, એમ કહીને ભગવાન બ્રહ્મા ત્યાં જ અંતર્ધાન થયા. ત્યારે શિષ્યો સહિત ભગવાન ઋષિ વિસ્મયમાં પડ્યા.
1.2.39
तस्य शिष्यास्ततः सर्वे जगुः श्लोकमिमं पुनः ।
मुहुर्मुहुः प्रीयमाणाः प्राहुश्च भृशविस्मिताः ॥ १.२.३९ ॥
ત્યારે તેમના બધા શિષ્યોએ આ શ્લોક ફરીથી ગાયો. વારંવાર પ્રસન્ન થતા અને અત્યંત વિસ્મિત થઈને તેઓ બોલ્યા.
1.2.40
समाक्षरैश्चतुर्भिर्यः पादैर्गीतो महर्षिणा ।
सोऽनुव्याहरणाद् भूयः शोकः श्लोकत्वमागतः ॥ १.२.४० ॥
ચાર સમાન અક્ષરોના પાદોમાં મહર્ષિએ ગાયેલો એ શોક, વારંવાર ઉચ્ચારાતાં શ્લોકપણું પામ્યો.
1.2.41
तस्य बुद्धिरियं जाता वाल्मीकेर्भावितात्मनः ।
कृत्स्नं रामायणं काव्यमीदृशैः करवाण्यहम् ॥ १.२.४१ ॥
ભાવિતાત્મા વાલ્મીકિના મનમાં આ વિચાર ઉદ્ભવ્યો — આવા શ્લોકોથી જ હું સંપૂર્ણ રામાયણ કાવ્ય રચીશ.
1.2.42
उदारवृत्तार्थपदैर्मनोरमै-
स्तदास्य रामस्य चकार कीर्तिमान् ।
समाक्षरैः श्लोकशतैर्यशस्विनो
यशस्करं काव्यमुदारदर्शनः ॥ १.२.४२ ॥
ઉદાત્ત આચરણ, અર્થ અને પદોથી યુક્ત મનોહર શ્લોકો વડે તે કીર્તિમાને ત્યારે રામની કથા રચી. સમાન અક્ષરોવાળા સેંકડો શ્લોકોમાં યશસ્વી, ઉદારદર્શી એ કવિએ યશ અપાવતું કાવ્ય રચ્યું.
1.2.43
तदुपगतसमाससंधियोगं
सममधुरोपनतार्थवाक्यबद्धम् ।
रघुवरकरितं मुनिप्रणीतं
दशशिरसश्क वधं निशामयध्वम् ॥ १.२.४३ ॥
સમાસ અને સંધિનો યોગ્ય મેળ ધરાવતું, સમ અને મધુર પદો તથા અર્થપૂર્ણ વાક્યોમાં બંધાયેલું, રઘુશ્રેષ્ઠ વિષે મુનિએ રચેલું, તે દશમુખના વધને સાંભળો.