वाल्मीकि रामायण · सर्ग 1.2
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
1.2.1
नारदस्य तु तद्वाक्यं श्रुत्वा वाक्यविशारदः ।
पूजयामास धर्मात्मा सहशिष्यो महामुनिम् ॥ १.२.१ ॥
नारदांचे ते वचन ऐकून, वाणीत निपुण असलेल्या धर्मात्म्याने शिष्यासह त्या महामुनींची पूजा केली.
1.2.2
यथावत्पूजितस्तेन देवर्षिर्नारदस्तदा ।
आपृष्ट्वैवाभ्यनुज्ञातः स जगाम विहायसम् ॥ १.२.२ ॥
त्यांनी यथाविधी पूजा केल्यावर देवर्षी नारद तेव्हा निरोप घेऊन, अनुमती मिळवून आकाशमार्गाने निघून गेले.
1.2.3
स मुहूर्तं गते तस्मिन् देवलोकं मुनिस्तदा ।
जगाम तमसातीरं जाह्नव्यास्त्वविदूरतः ॥ १.२.३ ॥
ते क्षणभरात देवलोकाला गेल्यावर, त्या मुनींनी गंगेजवळच्या तमसा नदीच्या तीराकडे प्रस्थान केले.
1.2.4
स तु तीरं समासाद्य तमसाया मुनिस्तदा ।
शिष्यमाह स्थितं पार्श्वे दृष्ट्वा तीर्थमकर्दमम् ॥ १.२.४ ॥
तमसा नदीच्या तीरी पोहोचून त्या मुनींनी जवळ उभ्या असलेल्या शिष्याला, चिखलविरहित तीर्थ पाहून म्हटले.
1.2.5
अकर्दममिदं तीर्थं भरद्वाज निशामय ।
रमणीयं प्रसन्नाम्बु सन्मनुष्यमनो यथा ॥ १.२.५ ॥
भरद्वाजा, हे तीर्थ पाहा; चिखलविरहित, रमणीय, स्वच्छ जलाचे, सज्जन माणसाच्या मनासारखे.
1.2.6
न्यस्यतां कलशस्तात दीयतां वल्कलं मम ।
इदमेवावगाहिष्ये तमसातीर्थमुत्तमम् ॥ १.२.६ ॥
वत्सा, कलश ठेव, माझे वल्कल दे; या उत्तम तमसा तीर्थातच मी स्नान करीन.
1.2.7
एवमुक्तो भरद्वाजो वाल्मीकेन महात्मना ।
प्रायच्छत मुनेस्तस्य वल्कलं नियतो गुरोः ॥ १.२.७ ॥
महात्मा वाल्मीकींनी असे सांगितल्यावर भारद्वाजांनी गुरूंप्रती संयमाने मुनींचे वल्कल दिले.
1.2.8
स शिष्यहस्तादादाय वल्कलं नियतेन्द्रियः ।
विचचार ह पश्यंस्तत् सर्वतो विपुलं वनम् ॥ १.२.८ ॥
शिष्याच्या हातातून वल्कल घेऊन, इंद्रिये संयमित ठेवून, त्या विशाल अरण्याकडे सर्व बाजूंनी पाहत ते फिरू लागले.
1.2.9
तस्याभ्याशे तु मिथुनं चरन्तमनपायिनम् ।
ददर्श भगवांस्तत्र क्रौञ्चयोश्चारुनिःस्वनम् ॥ १.२.९ ॥
त्यांच्या जवळच कधीही न वेगळे होणारे, विहार करणारे एक जोडपे—गोड आवाज करणारे दोन क्रौंच पक्षी—भगवंतांनी तेथे पाहिले.
1.2.10
तस्मात् तु मिथुनादेकं पुमांसं पापनिश्चयः ।
जघान वैरनिलयो निषादस्तस्य पश्यतः ॥ १.२.१० ॥
त्या जोडीतील एका नराला, पापी निश्चय असलेल्या, वैराचे आश्रयस्थान असलेल्या त्या निषादाने त्यांच्या देखत मारले.
1.2.11
तं शोणितपरीताङ्गं चेष्टमानं महीतले ।
भार्या तु निहतं दृष्ट्वा रुराव करुणां गिरम् ॥ १.२.११ ॥
रक्ताने माखलेल्या देहाने जमिनीवर तडफडणाऱ्या त्या पतीला मारलेले पाहून त्याची पत्नी करुण स्वरात आक्रोश करू लागली.
1.2.12
वियुक्ता पतिना तेन द्विजेन सहचारिणा ।
ताम्रशीर्षेण मत्तेन पत्त्रिणा सहितेन वै ॥ १.२.१२ ॥
त्या द्विजापासून—सोबती, लाल तुऱ्याचा, उन्मत्त पक्षी असलेल्या पतीपासून—वियुक्त होऊन…
1.2.13
तथाविधं द्विजं दृष्ट्वा निषादेन निपातितम् ।
ऋषेर्धर्मात्मनस्तस्य कारुण्यं समपद्यत ॥ १.२.१३ ॥
निषादाने पाडलेल्या त्या द्विजाला पाहून धर्मात्मा ऋषींच्या मनात करुणा उत्पन्न झाली.
1.2.14
ततः करुणवेदित्वादधर्मोऽयमिति द्विजः ।
निशाम्य रुदतीं क्रौञ्चीमिदं वचनमब्रवीत् ॥ १.२.१४ ॥
तेव्हा करुणेने, 'हा अधर्म आहे' असे मानून, रडणाऱ्या क्रौंचीचा आवाज ऐकून त्या द्विजाने हे शब्द उच्चारले.
1.2.15
मा निषाद प्रतिष्ठां त्वमगमः शाश्वतीः समाः ।
यत् क्रौञ्चमिथुनादेकमवधीः काममोहितम् ॥ १.२.१५ ॥
हे निषादा! तू शाश्वत वर्षे स्थिर प्रतिष्ठा मिळवू नकोस; कामाने मोहित होऊन तू क्रौंचांच्या जोडीतील एकाचा वध केलास.
1.2.16
तस्यैवं ब्रुवतश्चिन्ता बभूव हृदि वीक्षतः ।
शोकार्तेनास्य शकुनेः किमिदं व्याहृतं मया ॥ १.२.१६ ॥
असे बोलत असताना त्यांच्या मनात विचार आला: शोकाने पीडित झालेल्या या पक्ष्याच्या कारणाने मी हे काय बोललो?
1.2.17
चिन्तयन् स महाप्राज्ञश्चकार मतिमान्मतिम् ।
शिष्यं चैवाब्रवीद् वाक्यमिदं स मुनिपुङ्गवः ॥ १.२.१७ ॥
महाप्राज्ञ आणि बुद्धिमान त्या मुनिश्रेष्ठांनी विचार करून एक निश्चय केला आणि आपल्या शिष्याला हे शब्द सांगितले.
1.2.18
पादबद्धोऽक्षरसमस्तन्त्रीलयसमन्वितः ।
शोकार्तस्य प्रवृत्तो मे श्लोको भवतु नान्यथा ॥ १.२.१८ ॥
पादबद्ध, समान अक्षरांनी युक्त, तंत्रीच्या लयीने संयुक्त — शोकपीडित माझ्यातून उमटलेला हा श्लोकच होवो, अन्यथा नाही.
1.2.19
शिष्यस्तु तस्य ब्रुवतो मुनेर्वाक्यमनुत्तमम् ।
प्रतिजग्राह संहृष्टस्तस्य तुष्टोऽभवद्गुरुः ॥ १.२.१९ ॥
शिष्याने त्या मुनींचे अनुपम वचन आनंदाने स्वीकारले; गुरू त्याच्यावर संतुष्ट झाले.
1.2.20
सोऽभिषेकं ततः कृत्वा तीर्थे तस्मिन् यथाविधि ।
तमेव चिन्तयन्नर्थमुपावर्तत वै मुनिः ॥ १.२.२० ॥
त्या तीर्थात यथाविधि स्नान करून, त्याच अर्थाचे चिंतन करीत मुनी परतले.
1.2.21
भरद्वाजस्ततः शिष्यो विनीतः श्रुतवान् गुरोः ।
कलशं पूर्णमादाय पृष्ठतोऽनुजगाम ह ॥ १.२.२१ ॥
नंतर गुरूंचा विनयी व शास्त्रज्ञ शिष्य भरद्वाज भरलेला कलश घेऊन मागून चालला.
1.2.22
स प्रविश्याश्रमपदं शिष्येण सह धर्मवित् ।
उपविष्टः कथाश्चान्याश्चकार ध्यानमास्थितः ॥ १.२.२२ ॥
धर्मज्ञ ते मुनी शिष्यासह आश्रमात प्रवेश करून बसले, इतर गोष्टी बोलत ध्यानात स्थिर झाले.
1.2.23
आजगाम ततो ब्रह्मा लोककर्ता स्वयं प्रभुः ।
चतुर्मुखो महातेजा द्रष्टुं तं मुनिपुङ्गवम् ॥ १.२.२३ ॥
नंतर लोककर्ता, स्वयं प्रभू, चतुर्मुख, महातेजस्वी ब्रह्मदेव त्या मुनिश्रेष्ठांना पाहण्यासाठी आले.
1.2.24
वाल्मीकिरथ तं दृष्ट्वा सहसोत्थाय वाग्यतः ।
प्राञ्जलिः प्रयतो भूत्वा तस्थौ परमविस्मितः ॥ १.२.२४ ॥
वाल्मीकी त्यांना पाहताच अचानक उठले, वाणी संयमित ठेवून, हात जोडून, नम्रतेने अत्यंत विस्मित होऊन उभे राहिले.
1.2.25
पूजयामास तं देवं पाद्यार्घ्यासनवन्दनैः ।
प्रणम्य विधिवच्चैनं पृष्ट्वा चैव निरामयम् ॥ १.२.२५ ॥
त्यांनी त्या देवतेची पाद्य, अर्घ्य, आसन आणि वंदनांनी पूजा केली. विधिपूर्वक नमस्कार करून त्यांची कुशलताही विचारली.
1.2.26
अथोपविश्य भगवानासने परमार्चिते ।
वाल्मीकये च ऋषये संदिदेशासनं ततः ॥ १.२.२६ ॥
मग भगवंतांनी अत्यंत पूजित आसनावर बसून, ऋषी वाल्मीकींनाही आसन स्वीकारण्यास सांगितले.
1.2.27
ब्रह्मणा समनुज्ञातः सोऽप्युपाविशदासने ।
उपविष्टे तदा तस्मिन् साक्षाल्लोकपितामहे ॥ १.२.२७ ॥
ब्रह्मदेवांची अनुमती मिळाल्यावर तेही आसनावर बसले. तेव्हा लोकपितामह ब्रह्मदेव स्वतः बसलेले असताना.
1.2.28
तद्गतेनैव मनसा वाल्मीकिर्ध्यानमास्थितः ।
पापात्मना कृतं कष्टं वैरग्रहणबुद्धिना ॥ १.२.२८ ॥
त्यातच मन गुंतवून वाल्मीकी ध्यानस्थ झाले. पापी मनाने वैराचा सूड घेण्याच्या बुद्धीने केलेले ते क्रूर कृत्य.
1.2.29
यत् तादृशं चारुरवं क्रौञ्चं हन्यादकारणात् ।
शोचन्नेव पुनः क्रौञ्चीमुपश्लोकमिमं जगौ ॥ १.२.२९ ॥
अशा मधुर स्वराच्या क्रौंच पक्ष्याला विनाकारण मारणारा — तो पापी आहे; असे शोक करतच त्यांनी पुन्हा क्रौंचीसाठी हा श्लोक गायिला.
1.2.30
पुनरन्तर्गतमना भूत्वा शोकपरायणः ।
तमुवाच ततो ब्रह्मा प्रहसन् मुनिपुङ्गवम् ॥ १.२.३० ॥
पुन्हा अंतर्मनात बुडून शोकात मग्न असताना, तेव्हा ब्रह्मदेव हसत त्या मुनिश्रेष्ठांना म्हणाले.
1.2.31
श्लोक एवास्त्वयं बद्धो नात्र कार्या विचारणा ।
मच्छन्दादेव ते ब्रह्मन् प्रवृत्तेयं सरस्वती ॥ १.२.३१ ॥
हा श्लोकच रचला जावा, यात संशय धरू नकोस. हे ब्रह्मन्, माझ्याच इच्छेने तुझ्यातून ही सरस्वती प्रवाहित झाली आहे.
1.2.32
रामस्य चरितं कृत्स्नं कुरु त्वमृषिसत्तम ।
धर्मात्मनो भगवतो लोके रामस्य धीमतः ॥ १.२.३२ ॥
हे ऋषिश्रेष्ठा, धर्मात्मा, भगवान आणि लोकात बुद्धिमान असलेल्या रामाचे संपूर्ण चरित्र तू रच.
1.2.33
वृत्तं कथय धीरस्य यथा ते नारदाच्छ्रुतम् ।
रहस्यं च प्रकाशं च यद् वृत्तं तस्य धीमतः ॥ १.२.३३ ॥
नारदाकडून तू जसे ऐकले तसे त्या धीर रामाचे चरित्र सांग; त्या बुद्धिमानाचे गुप्त आणि प्रकट कर्म.
1.2.34
रामस्य सहसौमित्रे राक्षसानां च सर्वशः ।
वैदेह्याश्चैव यद् वृत्तं प्रकाशं यदि वा रहः ॥ १.२.३४ ॥
राम आणि सौमित्र (लक्ष्मण) यांचे, राक्षसांचे सर्वतोपरी आणि वैदेही (सीता) यांचेही जे कर्म—ते उघड असो वा गुप्त.
1.2.35
तच्चाप्यविदितं सर्वं विदितं ते भविष्यति ।
न ते वागनृता काव्ये काचिदत्र भविष्यति ॥ १.२.३५ ॥
जे आजवर अज्ञात आहे ते सर्व तुला ज्ञात होईल. या काव्यात तुझी वाणी कुठेही असत्य ठरणार नाही.
1.2.36
कुरु रामकथां पुण्यां श्लोकबद्धां मनोरमाम् ।
यावत् स्थास्यन्ति गिरयः सरितश्च महीतले ॥ १.२.३६ ॥
रामाची पुण्यकथा श्लोकांत बांधून मनोहर रच; जोपर्यंत पृथ्वीवर पर्वत आणि नद्या टिकतील तोपर्यंत.
1.2.37
तावद् रामायणकथा लोकेषु प्रचरिष्यति ।
यावद् रामस्य च कथा त्वत्कृता प्रचरिष्यति ॥ १.२.३७ ॥
पृथ्वीवर डोंगर आणि नद्या असतील तोपर्यंत लोकांमध्ये रामायणाची कथा प्रचलित राहील; आणि तुझ्याकडून रचलेली रामाची कथाही प्रचलित राहील.
1.2.38
तावदूर्ध्वमधश्च त्वं मल्लोकेषु निवत्स्यसि ।
इत्युक्त्वा भगवान् ब्रह्मा तत्रैवान्तरधीयत ।
ततः सशिष्यो भगवान् र्मुनिर्विस्मयमाययौ ॥ १.२.३८ ॥
तोपर्यंत वर आणि खाली असलेल्या माझ्या लोकांमध्ये तू वास करशील, असे सांगून भगवान ब्रह्मदेव तेथेच अंतर्धान पावले. मग शिष्यांसह भगवान ऋषी आश्चर्यचकित झाले.
1.2.39
तस्य शिष्यास्ततः सर्वे जगुः श्लोकमिमं पुनः ।
मुहुर्मुहुः प्रीयमाणाः प्राहुश्च भृशविस्मिताः ॥ १.२.३९ ॥
मग त्यांच्या सर्व शिष्यांनी हा श्लोक पुन्हा गायिला. वारंवार आनंदित होऊन आणि अत्यंत आश्चर्यचकित होऊन ते म्हणाले.
1.2.40
समाक्षरैश्चतुर्भिर्यः पादैर्गीतो महर्षिणा ।
सोऽनुव्याहरणाद् भूयः शोकः श्लोकत्वमागतः ॥ १.२.४० ॥
चार समान अक्षरांच्या चरणांमध्ये महर्षींनी गायिलेला तो शोक, पुन्हा पुन्हा उच्चारल्यामुळे श्लोकत्वाला प्राप्त झाला.
1.2.41
तस्य बुद्धिरियं जाता वाल्मीकेर्भावितात्मनः ।
कृत्स्नं रामायणं काव्यमीदृशैः करवाण्यहम् ॥ १.२.४१ ॥
भावितात्मा वाल्मीकींच्या मनात हा विचार आला — अशाच श्लोकांनी मी संपूर्ण रामायण काव्य रचीन.
1.2.42
उदारवृत्तार्थपदैर्मनोरमै-
स्तदास्य रामस्य चकार कीर्तिमान् ।
समाक्षरैः श्लोकशतैर्यशस्विनो
यशस्करं काव्यमुदारदर्शनः ॥ १.२.४२ ॥
उदात्त वर्तन, अर्थ आणि पदांनी युक्त मनोहर श्लोकांनी त्या कीर्तिमानाने तेव्हा रामाची कथा रचली. समान अक्षरांच्या शेकडो श्लोकांत यशस्वी, उदारदृष्टीच्या त्या कवीने यश देणारे काव्य रचले.
1.2.43
तदुपगतसमाससंधियोगं
सममधुरोपनतार्थवाक्यबद्धम् ।
रघुवरकरितं मुनिप्रणीतं
दशशिरसश्क वधं निशामयध्वम् ॥ १.२.४३ ॥
समास व संधींचा योग्य मेळ असलेले, सम आणि मधुर पदांनी व अर्थपूर्ण वाक्यांनी बद्ध, रघुश्रेष्ठाविषयी मुनींनी रचलेले, त्या दशमुखाच्या वधाचे श्रवण करा.