Vedyatra वेदयात्रा
खोजें

वाल्मीकि रामायण · सर्ग 1.22

हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย

अर्थ सहित पढ़ें

1.22.1

तथा वसिष्ठे ब्रुवति राजा दशरथः स्वयम् ।
प्रहृष्टवदनो राममाजुहाव सलक्ष्मणम् ॥ १.२२.१ ॥

जब वसिष्ठ ने ऐसा कहा, तब राजा दशरथ ने स्वयं प्रसन्न मुख से राम को लक्ष्मण सहित बुलाया।

1.22.2

कृतस्वस्त्ययनं मात्रा पित्रा दशरथेन च ।
पुरोधसा वसिष्ठेन मङ्गलैरभिमन्त्रितम् ॥ १.२२.२ ॥

माता, पिता दशरथ और पुरोहित वसिष्ठ ने जिसका स्वस्त्ययन कराया था और मंगल मंत्रों से अभिमंत्रित किया था।

1.22.3

स पुत्रं मूर्ध्न्युपाघ्राय राजा दशरस्तदा ।
ददौ कुशिकपुत्राय सुप्रीतेनान्तरात्मना ॥ १.२२.३ ॥

तब राजा दशरथ ने पुत्र का सिर सूँघकर उसे अत्यंत प्रसन्न अंतःकरण से कुशिक के पुत्र (विश्वामित्र) को सौंप दिया।

1.22.4

ततो वायुः सुखस्पर्शो नीरजस्को ववौ तदा ।
विश्वामित्रगतं रामं दृष्ट्वा राजीवलोचनम् ॥ १.२२.४ ॥

तब सुखद स्पर्श वाली, धूलरहित वायु बहने लगी, जब कमलनयन राम को विश्वामित्र के साथ जाते देखा।

1.22.5

पुष्पवृष्टिर्महत्यासीद् देवदुन्दुभिनिस्वनैः ।
शङ्खदुन्दुभिनिर्घोषः प्रयाते तु महात्मनि ॥ १.२२.५ ॥

जब महात्मा (राम) प्रस्थान कर रहे थे, तब देवताओं के दुंदुभि-नाद के साथ भारी पुष्पवर्षा हुई और शंख-दुंदुभियों का घोष गूँजा।

1.22.6

विश्वामित्रो ययावग्रे ततो रामो महायशाः ।
काकपक्षधरो धन्वी तं च सौमित्रिरन्वगात् ॥ १.२२.६ ॥

विश्वामित्र आगे चले, फिर महायशस्वी राम, जो सिर पर काकपक्ष (जूड़ा) धारण किए धनुर्धर थे, और उनके पीछे सौमित्रि (लक्ष्मण) चले।

1.22.7

कलापिनौ धनुष्पाणी शोभयानौ दिशो दश ।
विश्वामित्रं महात्मानं त्रिशीर्षाविव पन्नगौ ॥ १.२२.७ ॥

धनुष-बाण हाथ में लिए, दसों दिशाओं को सुशोभित करते हुए, दोनों भाई महात्मा विश्वामित्र के पीछे चले, मानो तीन फन वाले दो सर्प हों।

1.22.8

अनुजग्मतुरक्षुद्रौ पितामहमिवाश्विनौ ।
अनुयातौ श्रिया दीप्तौ शोभयेतावनिन्दितौ ॥ १.२२.८ ॥

उदार हृदय वे दोनों पितामह के पीछे चलते अश्विनीकुमारों की भाँति चले; तेज से दीप्त, निष्कलंक, शोभा बढ़ाते हुए।

1.22.9

तदा कुशिकपुत्रं तु धनुष्पाणी स्वलंकृतौ ।
बद्धगोधाङ्गुलित्राणौ खड्गवन्तौ महाद्युती ॥ १.२२.९ ॥

तब कुशिक के पुत्र (विश्वामित्र) के पीछे, धनुष हाथ में लिए, भली-भाँति सजे, गोधा-चर्म के अंगुलित्राण बाँधे, तलवार धारण किए, महातेजस्वी दोनों भाई चले।

1.22.10

कुमारौ चारुवपुषौ भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ ।
अनुयातौ श्रिया दीप्तौ शोभयेतावनिन्दितौ ॥ १.२२.१० ॥

सुंदर शरीर वाले दोनों कुमार भाई राम और लक्ष्मण पीछे चले; तेज से दीप्त, निष्कलंक, शोभा बढ़ाते हुए।

1.22.11

स्थाणुं देवमिवाचिन्त्यं कुमाराविव पावकी ।
अध्यर्धयोजनं गत्वा सरय्वा दक्षिणे तटे ॥ १.२२.११ ॥

अचिन्त्य स्थाणु (शिव) देव जैसे, और अग्निपुत्र कुमारों के समान, डेढ़ योजन चलकर सरयू के दक्षिणी तट पर पहुँचे।

1.22.12

रामेति मधुरां वाणीं विश्वामित्रोऽभ्यभाषत ।
गृहाण वत्स सलिलं मा भूत्कालस्य पर्ययः ॥ १.२२.१२ ॥

'हे राम' इस मधुर वाणी से विश्वामित्र ने कहा— 'वत्स, जल ग्रहण करो; समय का व्यर्थ न हो।'

1.22.13

मन्त्रग्रामं गृहाण त्वं बलामतिबलां तथा ।
न श्रमो न ज्वरो वा ते न रूपस्य विपर्ययः ॥ १.२२.१३ ॥

तुम मन्त्रसमूह ग्रहण करो, बला और अतिबला को भी। तुम्हें न थकान होगी, न ज्वर, और न तुम्हारे रूप में कोई विकार आएगा।

1.22.14

न च सुप्तं प्रमत्तं वा धर्षयिष्यन्ति नैर्ऋताः ।
न बाह्वोः सदृशो वीर्ये पृथिव्यामस्ति कश्चन ॥ १.२२.१४ ॥

सोते हुए या असावधान तुम पर निशाचर आक्रमण नहीं करेंगे। पृथ्वी पर तुम्हारी भुजाओं के बल के समान कोई नहीं है।

1.22.15

त्रिषु लोकेषु वा राम न भवेत्सदृशस्तव ।
बलामतिबलां चैव पठतस्तात राघव ॥ १.२२.१५ ॥

हे राम, तीनों लोकों में भी तुम्हारे समान कोई नहीं होगा, यदि तुम बला और अतिबला का पाठ करोगे। हे तात, हे राघव!

1.22.16

न सौभाग्ये न दाक्षिण्ये न ज्ञाने बुद्धिनिश्चये ।
नोत्तरे प्रतिवक्तव्ये समो लोके तवानघ ॥ १.२२.१६ ॥

हे निष्पाप, सौभाग्य में, कुशलता में, ज्ञान में, बुद्धि की दृढ़ता में, और उत्तर देने में भी लोक में तुम्हारे समान कोई नहीं होगा।

1.22.17

एतद्विद्याद्वये लब्धे न भवेत् सदृशस्तव ।
बला चातिबला चैव सर्वज्ञानस्य मातरौ ॥ १.२२.१७ ॥

इन दो विद्याओं को प्राप्त कर लेने पर तुम्हारे समान कोई नहीं होगा। बला और अतिबला ही समस्त ज्ञान की दो माताएँ हैं।

1.22.18

क्षुत्पिपासे न ते राम भविष्येते नरोत्तम ।
बलामतिबलां चैव पठस्तात राघव ॥ १.२२.१८ ॥

हे राम, हे नरश्रेष्ठ, तुम्हें भूख और प्यास नहीं सताएँगी। हे तात, हे राघव, बला और अतिबला का पाठ करो।

1.22.19

गृहाण सर्वलोकस्य गुप्तये रघुनन्दन ।
विद्याद्वयमधीयाने यशश्चाथ भवेद् भुवि ।
पितामहसुते ह्येते विद्ये तेजःसमन्विते ॥ १.२२.१९ ॥

हे रघुनंदन, सब लोकों की रक्षा के लिए इन दोनों विद्याओं को ग्रहण करो। इनका अध्ययन करने से पृथ्वी पर यश भी प्राप्त होगा। ये दोनों विद्याएँ ब्रह्मा की पुत्रियाँ हैं, तेज से संपन्न हैं।

1.22.20

प्रदातुं तव काकुत्स्थ सदृशस्त्वं हि पार्थिव ।
कामं बहुगुणाः सर्वे त्वय्येते नात्र संशयः ॥ १.२२.२० ॥

हे काकुत्स्थ, हे राजकुमार, तुम्हें ये विद्याएँ देने के योग्य तुम ही हो। निस्संदेह ये सभी अनेक गुण तुम में ही विद्यमान हैं, इसमें कोई संशय नहीं।

1.22.21

तपसा संभृते चैते बहुरूपे भविष्यतः ।
ततो रामो जलं स्पृष्ट्वा प्रहृष्टवदनः शुचिः ॥ १.२२.२१ ॥

ये दोनों विद्याएँ तपस्या से उत्पन्न हुई हैं और अनेक रूपों वाली होंगी। तब राम ने जल का स्पर्श किया; उनका मुख प्रसन्न हो गया और वे शुद्ध हो गए।

1.22.22

प्रतिजग्राह ते विद्ये महर्षेर्भावितात्मनः ।
विद्यासमुदितो रामः शुशुभे भूरिविक्रमः ॥ १.२२.२२ ॥

राम ने उस भावितात्मा महर्षि से वे दोनों विद्याएँ ग्रहण कीं। विद्या से संपन्न होकर महापराक्रमी राम शोभित हुए।

1.22.23

सहस्ररश्मिर्भगवाञ्शरदीव दिवाकरः ।
गुरुकार्याणि सर्वाणि नियुज्य कुशिकात्मजे ।
ऊषुस्तां रजनीं तत्र सरय्वां सुसुखं त्रयः ॥ १.२२.२३ ॥

शरद ऋतु के सूर्य की भाँति सहस्र किरणों वाले भगवान ने सारे गुरु-कार्य कुशिकपुत्र को सौंपकर, वे तीनों सरयू के तट पर उस रात सुखपूर्वक ठहरे।

1.22.24

दशरथनृपसूनुसत्तमाभ्यां
तृणशयनेऽनुचिते तदोषिताभ्याम् ।
कुशिकसुतवचोऽनुलालिताभ्याम्
सुखमिव सा विबभौ विभावरी च ॥ १.२२.२४ ॥

दशरथ नृप के दोनों श्रेष्ठ पुत्रों ने उस अनुचित तृण-शय्या पर निवास किया; कुशिकपुत्र के वचनों से लालित होकर वे सुखी हुए, और वह रात्रि मानो सुख से शोभित हो उठी।