वाल्मीकि रामायण · सर्ग 1.37
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
1.37.1
तप्यमाने तदा देवे सेन्द्राः साग्निपुरोगमाः ।
सेनापतिमभीप्सन्तः पितामहमुपागमन् ॥ १.३७.१ ॥
तेव्हा देव (शिव) तपश्चर्येत मग्न असताना, इंद्र आणि अग्नी यांना पुढे करून देव सेनापती मिळावा या इच्छेने पितामहांकडे (ब्रह्मदेवाकडे) गेले.
1.37.2
ततोऽब्रुवन् सुराः सर्वे भगवन्तं पितामहम् ।
प्रणिपत्य सुराराम सेन्द्राः साग्निपुरोगमाः ॥ १.३७.२ ॥
मग्न इंद्र आणि अग्नी यांना पुढे करून सर्व देवांनी भगवान पितामहांना (ब्रह्मदेवांना) नमस्कार करून म्हटले, 'हे देवांच्या आनंदा!'
1.37.3
येन सेनापतिर्देव दत्तो भगवता पुरा ।
स तपः परमास्थाय तप्यते स्म सहोमया ॥ १.३७.३ ॥
'हे देवा! पूर्वी भगवंतांनी ज्यांना सेनापती दिला होता, ते आता उमेसह परम तपश्चर्या करत आहेत.'
1.37.4
यदत्रानन्तरं कार्यं लोकानां हितकाम्यया ।
संविधत्स्व विधानज्ञ त्वं हि नः परमा गतिः ॥ १.३७.४ ॥
'हे विधिज्ञा! लोकांच्या हितासाठी पुढे काय करायचे ते ठरवा; आपणच आमचा परम आधार आहात.'
1.37.5
देवतानां वचः श्रुत्वा सर्वलोकपितामहः ।
सान्त्वयन् मधुरैर्वाक्यैस्त्रिदशानिदमब्रवीत् ॥ १.३७.५ ॥
देवांचे बोल ऐकून सर्वलोकपितामह मधुर वाणीने देवांना धीर देत असे म्हणाले.
1.37.6
शैलपुत्र्या यदुक्तं तन्न प्रजाः स्वासु पत्निषु ।
तस्या वचनमक्लिष्टं सत्यमेव न संशयः ॥ १.३७.६ ॥
'शैलपुत्री (उमा) जे म्हणाल्या — "आपल्या पत्नींपासून प्रजा होणार नाही" — त्यांचे ते वचन सहज खरेच आहे; यात संशय नाही.'
1.37.7
इयमाकाशगङ्गा च यस्यां पुत्रं हुताशनः ।
जनयिष्यति देवानां सेनापतिमरिंदमम् ॥ १.३७.७ ॥
ही आकाशगंगा आहे; येथे अग्नी देवांचा सेनापती, शत्रूंचे दमन करणारा पुत्र जन्माला घालेल.
1.37.8
ज्येष्ठा शैलेन्द्रदुहिता मानयिष्यति तं सुतम् ।
उमायास्तद्बहुमतं भविष्यति न संशयः ॥ १.३७.८ ॥
पर्वतराजाची ज्येष्ठ कन्या उमा त्या पुत्राचा सन्मान करील; ते उमेला अत्यंत मान्य होईल, यात संशय नाही.
1.37.9
तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य कृतार्था रघुनन्दन ।
प्रणिपत्य सुराः सर्वे पितामहमपूजयन् ॥ १.३७.९ ॥
हे रघुनंदना! त्याचे ते वचन ऐकून सर्व देव कृतार्थ झाले; त्यांनी पितामहांना प्रणाम करून त्यांची पूजा केली.
1.37.10
ते गत्वा परमं राम कैलासं धातुमण्डितम् ।
अग्निं नियोजयामासुः पुत्रार्थं सर्वदेवताः ॥ १.३७.१० ॥
हे राम! सर्व देव धातूंनी शोभणाऱ्या परम कैलासावर गेले आणि पुत्रप्राप्तीसाठी अग्नीला नियुक्त केले.
1.37.11
देवकार्यमिदं देव समाधत्स्व हुताशन ।
शैलपुत्र्यां महातेजो गङ्गायां तेज उत्सृज ॥ १.३७.११ ॥
हे देवा! हे देवकार्य आहे; हे अग्ने, हे पूर्ण कर. हे महातेजस्वी! शैलपुत्री आणि गंगेमध्ये तुझे तेज सोड.
1.37.12
देवतानां प्रतिज्ञाय गङ्गामभ्येत्य पावकः ।
गर्भं धारय वै देवि देवतानामिदं प्रियम् ॥ १.३७.१२ ॥
देवांचे वचन स्वीकारून पावक अग्नी गंगेजवळ येऊन म्हणाला: हे देवी! गर्भ धारण कर; हे देवांना प्रिय आहे.
1.37.13
इत्येतद् वचनं श्रुत्वा दिव्यं रूपमधारयत् ।
स तस्या महिमां दृष्ट्वा समन्तादवशीर्यत ॥ १.३७.१३ ॥
हे वचन ऐकून त्याने दिव्य रूप धारण केले. तिचे महत्त्व पाहून तो सर्व बाजूंनी विखुरला.
1.37.14
समन्ततस्तदा देवीमभ्यषिञ्चत पावकः ।
सर्वस्रोतांसि पूर्णानि गङ्गाया रघुनन्दन ॥ १.३७.१४ ॥
तेव्हा अग्नीने सर्व बाजूंनी त्या देवीला भरले. हे रघुनंदना, गंगेचे सर्व प्रवाह भरून गेले.
1.37.15
तमुवाच ततो गङ्गा सर्वदेवपुरोगमम् ।
अशक्ता धारणे देव तेजस्तव समुद्धतम् ॥ १.३७.१५ ॥
तेव्हा गंगा सर्व देवांचा अग्रणी असलेल्या अग्नीला म्हणाली — हे देवा, तुझे उसळलेले तेज धारण करण्यास मी असमर्थ आहे.
1.37.16
दह्यमानाग्निना तेन सम्प्रव्यथितचेतना ।
अथाब्रवीदिदं गङ्गां सर्वदेवहुताशनः ॥ १.३७.१६ ॥
त्या अग्नीने होरपळलेल्या आणि मन अतिशय व्याकुळ झालेल्या गंगेला, सर्व देवांचे हविर्भोक्ते असलेला अग्नी असे म्हणाला.
1.37.17
इह हैमवते पार्श्वे गर्भोऽयं संनिवेश्यताम् ।
श्रुत्वा त्वग्निवचो गङ्गा तं गर्भमतिभास्वरम् ॥ १.३७.१७ ॥
येथे हिमालयाच्या कडेला हा गर्भ ठेवावा. अग्नीचे वचन ऐकून गंगेने त्या अत्यंत तेजस्वी गर्भाला —
1.37.18
उत्ससर्ज महातेजाः स्रोतोभ्यो हि तदानघ ।
यदस्या निर्गतं तस्मात् तप्तजाम्बूनदप्रभम् ॥ १.३७.१८ ॥
तेव्हा त्या महातेजस्विनीने, हे निष्पापा, आपल्या प्रवाहांतून ते सोडून दिले; त्यातून निघालेले तेज तापलेल्या सोन्यासारखे होते.
1.37.19
काञ्चनं धरणीं प्राप्तं हिरण्यमतुलप्रभम् ।
ताम्रं कार्ष्णायसं चैव तैक्ष्ण्यादेवाभिजायत ॥ १.३७.१९ ॥
सोनेरी पृथ्वीवर पोहोचलेले अतुल तेजाचे सोने उत्पन्न झाले; त्याच्या तीक्ष्णतेमुळे तांबे आणि लोखंडही निर्माण झाले.
1.37.20
मलं तस्याभवत् तत्र त्रपु सीसकमेव च ।
तदेतद्धरणीं प्राप्य नानाधातुरवर्धत ॥ १.३७.२० ॥
त्याचा मळ तेथे कथील आणि शिसे झाला; अशा प्रकारे ते पृथ्वीवर पोहोचून विविध धातूंच्या रूपात वाढले.
1.37.21
निक्षिप्तमात्रे गर्भे तु तेजोभिरभिरञ्जितम् ।
सर्वं पर्वतसंनद्धं सौवर्णमभवद् वनम् ॥ १.३७.२१ ॥
गर्भात ठेवताच त्याच्या तेजाने सर्व रंगले; पर्वतांनी वेढलेले ते वन सोनेरी झाले.
1.37.22
जातरूपमिति ख्यातं तदाप्रभृति राघव ।
सुवर्णं पुरुषव्याघ्र हुताशनसमप्रभम् ।
तृणवृक्षलतागुल्मं सर्वं भवति काञ्चनम् ॥ १.३७.२२ ॥
तेव्हापासून ते 'जातरूप' नावाने प्रसिद्ध झाले. हे राघवा, पुरुषव्याघ्रा, अग्नीसारखी प्रभा असलेले ते सोने; गवत, वृक्ष, वेली, झुडपे सर्व सोनेरी होतात.
1.37.23
तं कुमारं ततो जातं सेन्द्राः सह मरुद्गणाः ।
क्षीरसम्भावनार्थाय कृत्तिकाः समयोजयन् ॥ १.३७.२३ ॥
जन्मलेल्या त्या कुमाराला दूध पाजण्यासाठी इंद्रासह मरुद्गणांनी कृत्तिकांना नेमले.
1.37.24
ताः क्षीरं जातमात्रस्य कृत्वा समयमुत्तमम् ।
ददुः पुत्रोऽयमस्माकं सर्वासामिति निश्चिताः ॥ १.३७.२४ ॥
त्या कृत्तिकांनी जन्मताच त्या कुमाराला उत्तम करार करून दूध दिले; 'हा आपणा सर्वांचा पुत्र' असा निश्चय केला.
1.37.25
ततस्तु देवताः सर्वाः कार्तिकेय इति ब्रुवन् ।
पुत्रस्त्रैलोक्यविख्यातो भविष्यति न संशयः ॥ १.३७.२५ ॥
नंतर सर्व देव म्हणाले, "हा कार्तिकेय आहे." हा पुत्र त्रिलोकात प्रसिद्ध होईल, यात संशय नाही.
1.37.26
तेषां तद् वचनं श्रुत्वा स्कन्नं गर्भपरिस्रवे ।
स्नापयन् परया लक्ष्म्या दीप्यमानं यथानलम् ॥ १.३७.२६ ॥
त्यांचे ते बोलणे ऐकून, गर्भस्रावातून पडलेल्या, अग्नीसारख्या तेजस्वी त्या बालकाला त्यांनी परम शोभेने स्नान घातले.
1.37.27
स्कन्द इत्यब्रुवन् देवाः स्कन्नं गर्भपरिस्रवे ।
कार्तिकेयं महाबाहुं काकुत्स्थ ज्वलनोपमम् ॥ १.३७.२७ ॥
गर्भस्रावातून पडलेल्या त्या बालकाला देवांनी "स्कन्द" म्हटले. हे काकुत्स्था, अग्नीसारख्या त्या महाबाहू कार्तिकेयाला [असेच म्हटले].
1.37.28
प्रादुर्भूतं ततः क्षीरं कृत्तिकानामनुत्तमम् ।
षण्णां षडाननो भूत्वा जग्राह स्तनजं पयः ॥ १.३७.२८ ॥
तेव्हा कृत्तिकांच्या स्तनांत उत्तम दूध प्रकट झाले. सहा मुखांचा तो बालक सहाही जणींच्या स्तनांचे दूध प्याला.
1.37.29
गृहीत्वा क्षीरमेकाह्ना सुकुमारवपुस्तदा ।
अजयत् स्वेन वीर्येण दैत्यसैन्यगणान् विभुः ॥ १.३७.२९ ॥
एकाच दिवसात दूध पिऊन, कोमल देह असलेल्या त्या समर्थ बालकाने स्वतःच्या पराक्रमाने दैत्य सैन्यसमूहांना जिंकले.
1.37.30
सुरसेनागणपतिमभ्यषिञ्चन्महाद्युतिम् ।
ततस्तममराः सर्वे समेत्याग्निपुरोगमाः ॥ १.३७.३० ॥
देवसेनेचा गणपती म्हणून त्या महातेजस्वीचा अभिषेक केला. नंतर अग्नीला पुढे करून सर्व अमर एकत्र येऊन त्याचा अभिषेक केला.
1.37.31
एष ते राम गङ्गाया विस्तरोऽभिहितो मया ।
कुमारसम्भवश्चैव धन्यः पुण्यस्तथैव च ॥ १.३७.३१ ॥
रामा, गंगेचा हा विस्तार मी तुला सांगितला; कुमाराचा जन्मही तसाच धन्य आणि पुण्यकारक आहे.
1.37.32
भक्तश्च यः कार्तिकेये काकुत्स्थ भुवि मानवः ।
आयुष्मान् पुत्रपौत्रैश्च स्कन्दसालोक्यतां व्रजेत् ॥ १.३७.३२ ॥
हे काकुत्स्था, पृथ्वीवर जो मानव कार्तिकेयाचा भक्त आहे, तो पुत्रपौत्रांसह दीर्घायुषी होऊन स्कंदाचे लोक प्राप्त करो.