वाल्मीकि रामायण · सर्ग 1.42
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
1.42.1
कालधर्मं गते राम सगरे प्रकृतीजनाः ।
राजानं रोचयामासुरंशुमन्तं सुधार्मिकम् ॥ १.४२.१ ॥
सगर कालधर्माला गेल्यानंतर प्रजाजनांनी अत्यंत धार्मिक अंशुमानाला राजा म्हणून निवडले.
1.42.2
स राजा सुमहानासीदंशुमान् रघुनन्दन ।
तस्य पुत्रो महानासीद् दिलीप इति विश्रुतः ॥ १.४२.२ ॥
हे रघुनंदना, तो अंशुमान महान राजा होता. त्याचा पुत्र दिलीप नावाने प्रसिद्ध महान पुरुष होता.
1.42.3
तस्मै राज्यं समादिश्य दिलीपे रघुनन्दन ।
हिमवच्छिखरे रम्ये तपस्तेपे सुदारुणम् ॥ १.४२.३ ॥
हे रघुनंदना, त्याच्या हाती राज्य सोपवून दिलीपाने हिमालयाच्या रम्य शिखरावर अत्यंत कठोर तपश्चर्या केली.
1.42.4
द्वात्रिंशच्छतसाहस्रं वर्षाणि सुमहायशाः ।
तपोवनगतो राजा स्वर्गं लेभे तपोधनः ॥ १.४२.४ ॥
बत्तीस हजार वर्षे तपोवनात राहून महायशस्वी तपोधन राजाने स्वर्ग प्राप्त केला.
1.42.5
दिलीपस्तु महातेजाः श्रुत्वा पैतामहं वधम् ।
दुःखोपहतया बुद्ध्या निश्चयं नाध्यगच्छत ॥ १.४२.५ ॥
परंतु महातेजस्वी दिलीपाने आपल्या पितामहांच्या संहाराची बातमी ऐकून, दुःखाने पीडित बुद्धीने काहीही निश्चय करता आला नाही.
1.42.6
कथं गङ्गावतरणं कथं तेषां जलक्रिया ।
तारयेयं कथं चैतानिति चिन्तापरोऽभवत् ॥ १.४२.६ ॥
गंगेचे अवतरण कसे होईल? त्यांचे जलतर्पण कसे करावे? यांना मी कसे तारावे? या चिंतेत ते मग्न झाले.
1.42.7
तस्य चिन्तयतो नित्यं धर्मेण विदितात्मनः ।
पुत्रो भगीरथो नाम जज्ञे परमधार्मिकः ॥ १.४२.७ ॥
सदैव चिंतन करणाऱ्या, धर्माने आत्मज्ञ झालेल्या त्याला भगीरथ नावाचा, परम धार्मिक असा पुत्र झाला.
1.42.8
दिलीपस्तु महातेजा यज्ञैर्बहुभिरिष्टवान् ।
त्रिंशद्वर्षसहस्राणि राजा राज्यमकारयत् ॥ १.४२.८ ॥
महातेजस्वी दिलीपाने अनेक यज्ञांनी यजन केले; राजा म्हणून तीस हजार वर्षे राज्य केले.
1.42.9
अगत्वा निश्चयं राजा तेषामुद्धरणं प्रति ।
व्याधिना नरशार्दूल कालधर्ममुपेयिवान् ॥ १.४२.९ ॥
हे नरश्रेष्ठा! राजाला त्यांच्या उद्धाराबाबत निश्चय करता आला नाही, आणि रोगाने तो कालधर्माला (मृत्यूला) प्राप्त झाला.
1.42.10
इन्द्रलोकं गतो राजा स्वार्जितेनैव कर्मणा ।
राज्ये भगीरथं पुत्रमभिषिच्य नरर्षभः ॥ १.४२.१० ॥
नरश्रेष्ठ राजा स्वतः अर्जित केलेल्या कर्माने इंद्रलोकी गेला; पुत्र भगीरथाला राज्यावर अभिषेक करून.
1.42.11
भगीरथस्तु राजर्षिर्धार्मिको रघुनन्दन ।
अनपत्यो महाराजः प्रजाकामः स च प्रजाः ॥ १.४२.११ ॥
हे रघुनंदना! परंतु धार्मिक राजर्षी भगीरथाला संतती नव्हती; त्या महाराजांना संतती हवी होती.
1.42.12
मन्त्रिष्वाधाय तद् राज्यं गङ्गावतरणे रतः ।
तपो दीर्घं समातिष्ठद् गोकर्णे रघुनन्दन ॥ १.४२.१२ ॥
राज्य मंत्र्यांवर सोपवून, गंगावतरणात रत होऊन त्याने गोकर्णात दीर्घ तप केले. हे रघुनंदना!
1.42.13
ऊर्ध्वबाहुः पञ्चतपा मासाहारो जितेन्द्रियः ।
तस्य वर्षसहस्राणि घोरे तपसि तिष्ठतः ॥ १.४२.१३ ॥
हात वर चढवून, पंचाग्नीच्या मध्ये तप करत, महिन्यातून एकदाच आहार घेत, इंद्रियांना जिंकलेल्या त्या राजाचे घोर तपश्चर्येत हजारो वर्षे उलटली.
1.42.14
अतीतानि महाबाहो तस्य राज्ञो महात्मनः ।
सुप्रीतो भगवान् ब्रह्मा प्रजानां प्रभुरीश्वरः ॥ १.४२.१४ ॥
हे महाबाहो, त्या महात्मा राजाचे ते वर्ष सरून गेली; तेव्हा प्रजांचा प्रभू व ईश्वर असलेले भगवान ब्रह्मदेव अत्यंत प्रसन्न झाले.
1.42.15
ततः सुरगणैः सार्धमुपागम्य पितामहः ।
भगीरथं महात्मानं तप्यमानमथाब्रवीत् ॥ १.४२.१५ ॥
मग देवगणांसह पितामह जवळ येऊन तप करणाऱ्या महात्मा भगीरथाला म्हणाले.
1.42.16
भगीरथ महाराज प्रीतस्तेऽहं जनाधिप ।
तपसा च सुतप्तेन वरं वरय सुव्रत ॥ १.४२.१६ ॥
हे भगीरथा, हे महाराजा, हे जनाधिपा, तुझ्या या कठोर तपश्चर्येने मी प्रसन्न आहे; हे सुव्रता, वर माग.
1.42.17
तमुवाच महातेजाः सर्वलोकपितामहम् ।
भगीरथो महाबाहुः कृताञ्जलिपुटः स्थितः ॥ १.४२.१७ ॥
तेव्हा महातेजस्वी, महाबाहू भगीरथ हात जोडून उभा राहून सर्वलोकपितामहांना म्हणाला.
1.42.18
यदि मे भगवान् प्रीतो यद्यस्ति तपसः फलम् ।
सगरस्यात्मजाः सर्वे मत्तः सलिलमाप्नुयुः ॥ १.४२.१८ ॥
भगवंता, आपण माझ्यावर प्रसन्न असाल, आणि माझ्या तपश्चर्येला फळ असेल, तर सगराचे सर्व पुत्र माझ्यापासून जल प्राप्त करोत.
1.42.19
गङ्गायाः सलिलक्लिन्ने भस्मन्येषां महात्मनाम् ।
स्वर्गं गच्छेयुरत्यन्तं सर्वे च प्रपितामहाः ॥ १.४२.१९ ॥
गंगेच्या पाण्याने भिजलेल्या या महात्म्यांच्या भस्मामुळे सर्व प्रपितामह पूर्णपणे स्वर्गाला जातील.
1.42.20
देव याचे ह संतत्यै नावसीदेत् कुलं च नः ।
इक्ष्वाकूणां कुले देव एष मेऽस्तु वरः परः ॥ १.४२.२० ॥
हे देवा, संततीसाठी मी याचना करतो; आपले कुल आणि इक्ष्वाकु कुल नष्ट होऊ नये. हे देवा, हाच माझा श्रेष्ठ वर असो.
1.42.21
उक्तवाक्यं तु राजानं सर्वलोकपितामहः ।
प्रत्युवाच शुभां वाणीं मधुरां मधुराक्षराम् ॥ १.४२.२१ ॥
राजाने असे सांगितल्यावर सर्वलोकपितामह त्याला शुभ, मधुर आणि मधुराक्षर वाणीत उत्तरले.
1.42.22
मनोरथो महानेष भगीरथ महारथ ।
एवं भवतु भद्रं ते इक्ष्वाकुकुलवर्धन ॥ १.४२.२२ ॥
हे भगीरथा, ही तुझी मोठी इच्छा आहे. हे महारथी, असेच होवो. तुझे कल्याण असो, हे इक्ष्वाकु कुलाची वृद्धी करणाऱ्या!
1.42.23
इयं हैमवती ज्येष्ठा गङ्गा हिमवतः सुता ।
तां वै धारयितुं राजन् हरस्तत्र नियुज्यताम् ॥ १.४२.२३ ॥
ही हिमवंताची ज्येष्ठ कन्या गंगा आहे. हे राजा, तिला धारण करण्यासाठी तेथे हराला नेमावे.
1.42.24
गङ्गायाः पतनं राजन् पृथिवी न सहिष्यते ।
तां वै धारयितुं राजन् नान्यं पश्यामि शूलिनः ॥ १.४२.२४ ॥
हे राजा, गंगेचे पतन पृथ्वी सहन करणार नाही. हे राजा, तिला धारण करण्यासाठी शूलधारी (शिव) वाचून दुसरा कोणी मला दिसत नाही.
1.42.25
तमेवमुक्त्वा राजानं गङ्गां चाभाष्य लोककृत् ।
जगाम त्रिदिवं देवैः सर्वैः सह मरुद्गणैः ॥ १.४२.२५ ॥
त्या राजाला असे सांगून आणि गंगेशीही बोलून, लोककर्ता ब्रह्मदेव सर्व देवता आणि मरुद्गणांसह त्रिदिवाला निघून गेले.