वाल्मीकि रामायण · सर्ग 1.5
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
1.5.1
सर्वा पूर्वमियं येषामासीत् कृत्स्ना वसुंधरा ।
प्रजापतिमुपादाय नृपाणां जयशालिनाम् ॥ १.५.१ ॥
पूर्वी ही सारी पृथ्वी ज्यांची होती, प्रजापतीला मूळ मानून विजयशाली अशा राजांच्या (वंशाची).
1.5.2
येषां स सगरो नाम सागरो येन खानितः ।
षष्टिपुत्रसहस्राणि यं यान्तं पर्यवारयन् ॥ १.५.२ ॥
त्यांच्यामध्ये सगर नावाचा होता; ज्याने सागर खोदवला; तो जात असता साठ हजार पुत्रांनी त्याला वेढले होते.
1.5.3
इक्ष्वाकूणामिदं तेषां राज्ञां वंशे महात्मनाम् ।
महदुत्पन्नमाख्यानं रामायणमिति श्रुतम् ॥ १.५.३ ॥
हा इक्ष्वाकूंचा वंश आहे; त्या महात्मा राजांच्या वंशात उत्पन्न झालेली ही महान कथा 'रामायण' म्हणून प्रसिद्ध आहे.
1.5.4
तदिदं वर्तयिष्यावः सर्वं निखिलमादितः ।
धर्मकामार्थसहितं श्रोतव्यमनसूयता ॥ १.५.४ ॥
हे सर्व आपण सुरुवातीपासून पूर्णपणे सांगू—धर्म, काम, अर्थ यांनी युक्त; मत्सरावाचून हे ऐकले पाहिजे.
1.5.5
कोसलो नाम मुदितः स्फीतो जनपदो महान् ।
निविष्टः सरयूतीरे प्रभूतधनधान्यवान् ॥ १.५.५ ॥
कोसल नावाचा आनंदी, समृद्ध असा मोठा जनपद आहे; तो सरयूच्या तीरावर वसलेला असून धनधान्याने भरलेला आहे.
1.5.6
अयोध्या नाम नगरी तत्रासील्लोकविश्रुता ।
मनुना मानवेन्द्रेण या पुरी निर्मिता स्वयम् ॥ १.५.६ ॥
तेथे अयोध्या नावाची जगप्रसिद्ध नगरी होती; जी मानवेंद्र मनूने स्वतः वसवली होती.
1.5.7
आयता दश च द्वे च योजनानि महापुरी ।
श्रीमती त्रीणि विस्तीर्णा सुविभक्तमहापथा ॥ १.५.७ ॥
ती महानगरी बारा योजने लांब आणि तीन योजने रुंद होती; तिचे मोठे रस्ते सुव्यवस्थित विभागलेले होते.
1.5.8
राजमार्गेण महता सुविभक्तेन शोभिता ।
मुक्तपुष्पावकीर्णेन जलसिक्तेन नित्यशः ॥ १.५.८ ॥
सुव्यवस्थित भव्य राजमार्गाने ती नगरी शोभून दिसत होती; तिथे सतत विखुरलेली फुले असत आणि पाण्याने शिंपडलेले असे.
1.5.9
तां तु राजा दशरथो महाराष्ट्रविवर्धनः ।
पुरीमावासयामास दिवि देवपतिर्यथा ॥ १.५.९ ॥
महाराष्ट्राचा (राज्याचा) विस्तार करणारा राजा दशरथ, स्वर्गात देवराज इंद्र जसा वसतो तसे, त्या नगरीला लोकवस्तीने भरून टाकले.
1.5.10
कपाटतोरणवतीं सुविभक्तान्तरापणाम् ।
सर्वयन्त्रायुधवतीमुषितां सर्वशिल्पिभिः ॥ १.५.१० ॥
ती नगरी दरवाजे आणि तोरणांनी युक्त होती; तिच्या आतील बाजारपेठा सुव्यवस्थित विभागलेल्या होत्या; सर्व यंत्रे व आयुधांनी युक्त आणि सर्व कारागिरांनी वसलेली होती.
1.5.11
सूतमागधसम्बाधां श्रीमतीमतुलप्रभाम् ।
उच्चाट्टालध्वजवतीं शतघ्नीशतसंकुलाम् ॥ १.५.११ ॥
सूत आणि मागधांनी गजबजलेली ती नगरी श्रीमंत आणि अतुल्य तेजस्वी होती; उंच अट्टालिका व ध्वजांनी युक्त होती; शेकडो शतघ्नी यंत्रांनी भरलेली होती.
1.5.12
वधूनाटकसङ्घैश्च संयुक्तां सर्वतः पुरीम् ।
उद्यानाम्रवणोपेतां महतीं सालमेखलाम् ॥ १.५.१२ ॥
सर्व बाजूंनी नर्तकी व नाट्यमंडळींनी युक्त ती नगरी होती; उद्याने व आमराई होती; सालवृक्षांच्या मेखलेने वेढलेली विशाल होती.
1.5.13
दुर्गगम्भीरपरिखां दुर्गामन्यैर्दुरासदाम् ।
वाजिवारणसम्पूर्णां गोभिरुष्ट्रैः खरैस्तथा ॥ १.५.१३ ॥
खोल आणि दुर्गम खंदकांनी वेढलेली, शत्रूंना दुर्गम, घोडे आणि हत्तींनी भरलेली, बैल, उंट आणि गाढवांनी परिपूर्ण.
1.5.14
सामन्तराजसङ्घैश्च बलिकर्मभिरावृताम् ।
नानादेशनिवासैश्च वणिग्भिरुपशोभिताम् ॥ १.५.१४ ॥
सामंत राजांच्या समूहांनी आणि खंडणी देणाऱ्या राजांनी वेढलेली, अनेक देशांतील रहिवासी आणि व्यापाऱ्यांनी शोभलेली.
1.5.15
प्रासादै रत्नविकृतैः पर्वतैरिव शोभिताम् ।
कूटागारैश्च सम्पूर्णामिन्द्रस्येवामरावतीम् ॥ १.५.१५ ॥
रत्नजडित महालांनी पर्वतांप्रमाणे शोभलेली, कूटागारांनी परिपूर्ण, इंद्राच्या अमरावतीसारखी.
1.5.16
चित्रामष्टापदाकारां वरनारीगणायुताम् ।
सर्वरत्नसमाकीर्णां विमानगृहशोभिताम् ॥ १.५.१६ ॥
विचित्र, अष्टापदाच्या (बुद्धिबळाच्या पटासारख्या) आकाराची, उत्तम स्त्रियांच्या समूहांनी युक्त, सर्व रत्नांनी व्याप्त, विमानासारख्या गृहांनी शोभलेली.
1.5.17
गृहगाढामविच्छिद्रां समभूमौ निवेशिताम् ।
शालितण्डुलसम्पूर्णामिक्षुकाण्डरसोदकाम् ॥ १.५.१७ ॥
घरांनी दाटपणे वसलेली, अंतर नसलेली, सपाट जमिनीवर स्थापित, तांदूळ आणि सोललेल्या धान्याने भरलेली, उसाच्या रसासारख्या गोड पाण्याची.
1.5.18
दुन्दुभीभिर्मृदङ्गैश्च वीणाभिः पणवैस्तथा ।
नादितां भृशमत्यर्थं पृथिव्यां तामनुत्तमाम् ॥ १.५.१८ ॥
दुंदुभी, मृदंग, वीणा आणि पणव वाद्यांच्या नादाने अत्यंत गजबजलेली, पृथ्वीवरील अतुलनीय नगरी.
1.5.19
विमानमिव सिद्धानां तपसाधिगतं दिवि ।
सुनिवेशितवेश्मान्तां नरोत्तमसमावृताम् ॥ १.५.१९ ॥
ते नगर स्वर्गात तपाने मिळवलेल्या सिद्धांच्या विमानासारखे होते; आतील घरे सुबकपणे रचलेली होती आणि ते श्रेष्ठ पुरुषांनी वेढलेले होते.
1.5.20
ये च बाणैर्न विध्यन्ति विविक्तमपरापरम् ।
शब्दवेध्यं च विततं लघुहस्ता विशारदाः ॥ १.५.२० ॥
एक लक्ष्य किंवा एकामागून एक लक्ष्य बाणांनी न चुकता भेदणारे, शब्दावरून लक्ष्यवेध करणारे आणि विस्तृत लक्ष्यही भेदणारे, चपळ हाताचे निपुण धनुर्धर.
1.5.21
सिंहव्याघ्रवराहाणां मत्तानां नदतां वने ।
हन्तारो निशितैः शस्त्रैर्बलाद् बाहुबलैरपि ॥ १.५.२१ ॥
वनात गर्जणाऱ्या मत्त सिंह, वाघ आणि डुकरांना मारणारे; धारदार शस्त्रांनी आणि बाहुबलानेही बळाने त्यांना ठार करणारे.
1.5.22
तादृशानां सहस्रैस्तामभिपूर्णां महारथैः ।
पुरीमावासयामास राजा दशरथस्तदा ॥ १.५.२२ ॥
अशा हजारो महारथींनी भरलेले ते नगर तेव्हा राजा दशरथाने वसवले.
1.5.23
तामग्निमद्भिर्गुणवद्भिरावृतां
द्विजोत्तमैर्वेदषडङ्गपारगैः ।
सहस्रदैः सत्यरतैर्महात्मभि-
र्महर्षिकल्पैर्ऋषिभिश्च केवलैः ॥ १.५.२३ ॥
अग्निहोत्री, गुणवान, वेद आणि त्याची सहा अंगे पारंगत असलेल्या श्रेष्ठ द्विजांनी, हजारो दान देणाऱ्या, सत्यनिष्ठ, महात्म्यांनी, महर्षींसारख्या आणि शुद्ध ऋषींनी ते नगर वेढलेले होते.