বাল্মীকি রামায়ণ · সর্গ 1.53
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
1.53.1
एवमुक्ता वसिष्ठेन शबला शत्रुसूदन।
विदधे कामधुक् कामान् यस्य यस्येप्सितं यथा ॥ १.५३.१ ॥
বশিষ্ঠ এইরূপ বললে, হে শত্রুনিধনকারী, কামধেনু শবলা যার যা ইচ্ছা ছিল, তাই যথাযথভাবে পূর্ণ করল।
1.53.2
इक्षून् मधूंस्तथा लाजान् मैरेयांश्च वरासवान्।
पानानि च महार्हाणि भक्ष्यांश्चोच्चावचानपि ॥ १.५३.२ ॥
আখ, মধু, খই, মৈরেয় এবং উৎকৃষ্ট আসব, মহামূল্য পানীয় ও নানা প্রকার ভক্ষ্যদ্রব্যও।
1.53.3
उष्णाढ्यस्यौदनस्यात्र राशयः पर्वतोपमाः।
मृष्टान्यन्नानि सूपांश्च दधिकुल्यास्तथैव च ॥ १.५३.३ ॥
এখানে গরম ভাতের স্তূপ ছিল পর্বতের মতো; সুস্বাদু অন্ন ও ডাল-তরকারিও ছিল; আর দইয়ের নদীও তেমনই ছিল।
1.53.4
नानास्वादुरसानां च खाण्डवानां तथैव च।
भोजनानि सुपूर्णानि गौडानि च सहस्रशः ॥ १.५३.४ ॥
নানা স্বাদের খাণ্ডব-মিষ্টান্নও তেমনই ছিল; পরিপূর্ণ ভোজন এবং হাজার হাজার গৌড় মিষ্টান্নও ছিল।
1.53.5
सर्वमासीत् सुसंतुष्टं हृष्टपुष्टजनायुतम्।
विश्वामित्रबलं राम वसिष्ठेन सुतर्पितम् ॥ १.५३.५ ॥
হে রাম, বশিষ্ঠ কর্তৃক সুতৃপ্ত বিশ্বামিত্রের সমগ্র সৈন্যবাহিনী অত্যন্ত সন্তুষ্ট ছিল; হৃষ্টপুষ্ট মানুষে পরিপূর্ণ ছিল।
1.53.6
विश्वामित्रो हि राजर्षिर्हृष्टपुष्टस्तदाभवत्।
सान्तःपुरवरो राजा सब्राह्मणपुरोहितः ॥ १.५३.६ ॥
রাজর্ষি বিশ্বামিত্র তখন হৃষ্টপুষ্ট হলেন; অন্তঃপুর, ব্রাহ্মণ ও পুরোহিতসহ রাজাও আনন্দিত হলেন।
1.53.7
सामात्यो मन्त्रिसहितः सभृत्यः पूजितस्तदा।
युक्तः परमहर्षेण वसिष्ठमिदमब्रवीत् ॥ १.५३.७ ॥
অমাত্য, মন্ত্রী ও ভৃত্যসহ সম্মানিত হয়ে তখন পরম আনন্দে পূর্ণ রাজা বশিষ্ঠকে এই কথা বললেন।
1.53.8
पूजितोऽहं त्वया ब्रह्मन् पूजार्हेण सुसत्कृतः।
श्रूयतामभिधास्यामि वाक्यं वाक्यविशारद ॥ १.५३.८ ॥
হে ব্রহ্মন্, পূজনীয় আপনি আমাকে যথাযথভাবে সম্মানিত ও পূজিত করেছেন। হে বাক্যবিশারদ, শুনুন, আমি যা বলতে যাচ্ছি।
1.53.9
गवां शतसहस्रेण दीयतां शबला मम।
रत्नं हि भगवन्नेतद् रत्नहारी च पार्थिवः ॥ १.५३.९ ॥
হে ভগবন্, আমার শবলাকে এক লক্ষ গাভীর বিনিময়ে দিন। এটি এক রত্ন; রাজাই রত্নের অধিকারী।
1.53.10
तस्मान्मे शबलां देहि ममैषा धर्मतो द्विज।
एवमुक्तस्तु भगवान् वसिष्ठो मुनिपुंगवः ॥ १.५३.१० ॥
অতএব হে দ্বিজ, এই শবলা ধর্মত আমার; আমাকে দিন। এরূপ বলা হলে ভগবান বশিষ্ঠ, মুনিশ্রেষ্ঠ,
1.53.11
विश्वामित्रेण धर्मात्मा प्रत्युवाच महीपतिम्।
नाहं शतसहस्रेण नापि कोटिशतैर्गवाम् ॥ १.५३.११ ॥
বিশ্বামিত্র এরূপ বললে, ধর্মাত্মা বশিষ্ঠ রাজাকে উত্তর দিলেন: আমি এক লক্ষ গাভীর বিনিময়েও দেব না, শত কোটি গাভীর বিনিময়েও না।
1.53.12
राजन् दास्यामि शबलां राशिभी रजतस्य वा।
न परित्यागमर्हेयं मत्सकाशादरिंदम ॥ १.५३.१२ ॥
হে রাজন্, রাশি রাশি রৌপ্যের বিনিময়েও আমি শবলাকে দেব না। হে শত্রুদমন, এই গাভী আমার কাছ থেকে ত্যাগ করার যোগ্য নয়।
1.53.13
शाश्वती शबला मह्यं कीर्तिरात्मवतो यथा।
अस्यां हव्यं च कव्यं च प्राणयात्रा तथैव च ॥ १.५३.१३ ॥
আত্মসংযমী ব্যক্তির কীর্তি যেমন শাশ্বত, শবলা তেমনই আমার জন্য শাশ্বত। এর মধ্যেই হব্য ও কব্য আছে, এবং প্রাণযাত্রাও এর দ্বারাই চলে।
1.53.14
आयत्तमग्निहोत्रं च बलिर्होमस्तथैव च।
स्वाहाकारवषट्कारौ विद्याश्च विविधास्तथा ॥ १.५३.१४ ॥
অগ্নিহোত্র, বলি ও হোমও এরই উপর নির্ভর করে; স্বাহাকার ও বষট্কার এবং নানা প্রকার বিদ্যাও তেমনই এর উপর আশ্রিত।
1.53.15
आयत्तमत्र राजर्षे सर्वमेतन्न संशयः।
सर्वस्वमेतत् सत्येन मम तुष्टिकरी तथा ॥ १.५३.१५ ॥
হে রাজর্ষি, এ সবই এরই উপর নির্ভর করে, এতে সন্দেহ নেই। সত্য বলছি, এ-ই আমার সর্বস্ব, এবং এ-ই আমার তুষ্টিদায়িনী।
1.53.16
कारणैर्बहुभी राजन् न दास्ये शबलां तव।
वसिष्ठेनैवमुक्तस्तु विश्वामित्रोऽब्रवीत् तदा ॥ १.५३.१६ ॥
হে রাজা, বহু কারণে আমি তোমাকে শবলা দেব না। বশিষ্ঠ এরূপ বললে তখন বিশ্বামিত্র বললেন—
1.53.17
संरब्धतरमत्यर्थं वाक्यं वाक्यविशारदः।
हैरण्यकक्षग्रैवेयान् सुवर्णाङ्कुशभूषितान् ॥ १.५३.१७ ॥
বাক্যনিপুণ বিশ্বামিত্র অত্যন্ত ক্রুদ্ধ হয়ে এই কথা বললেন—স্বর্ণের কক্ষা ও কণ্ঠহারযুক্ত, সোনার অঙ্কুশে ভূষিত।
1.53.18
ददामि कुञ्जराणां ते सहस्राणि चतुर्दश।
हैरण्यानां रथानां च श्वेताश्वानां चतुर्युजाम् ॥ १.५३.१८ ॥
আমি তোমাকে চৌদ্দ হাজার হাতি দেব; সোনার রথ এবং চারটি সাদা ঘোড়ায় যোজিত রথও দেব।
1.53.19
ददामि ते शतान्यष्टौ किंकिणीकविभूषितान्।
हयानां देशजातानां कुलजानां महौजसाम्।
सहस्रमेकं दश च ददामि तव सुव्रत ॥ १.५३.१९ ॥
ভালো দেশে জাত, উচ্চকুলীন, মহাশক্তিশালী, কিঙ্কিণী-ঘণ্টায় সজ্জিত আটশো ঘোড়া আমি তোমাকে দিচ্ছি। হে সুব্রত, এগারো হাজার (ঘোড়া) আমি তোমাকে দেব।
1.53.20
नानावर्णविभक्तानां वयःस्थानां तथैव च।
ददाम्येकां गवां कोटिं शबला दीयतां मम ॥ १.५३.२० ॥
নানা বর্ণের ও নানা বয়সের গরুর মধ্যে এক কোটি গরু আমি তোমাকে দেব; আমার শবলা গাভীটি আমাকে দাও।
1.53.21
यावदिच्छसि रत्नानि हिरण्यं वा द्विजोत्तम।
तावद् ददामि ते सर्वं दीयतां शबला मम ॥ १.५३.२१ ॥
হে দ্বিজোত্তম, তুমি যত রত্ন বা সোনা চাও, সবই আমি তোমাকে দেব; আমার শবলা গাভীটি আমাকে দাও।
1.53.22
एवमुक्तस्तु भगवान् विश्वामित्रेण धीमता।
न दास्यामीति शबलां प्राह राजन् कथंचन ॥ १.५३.२२ ॥
বুদ্ধিমান বিশ্বামিত্র এভাবে বললে ভগবান (বশিষ্ঠ) হে রাজন, কোনোভাবেই শবলাকে দেব না বলে উত্তর দিলেন।
1.53.23
एतदेव हि मे रत्नमेतदेव हि मे धनम्।
एतदेव हि सर्वस्वमेतदेव हि जीवितम् ॥ १.५३.२३ ॥
এটিই আমার রত্ন, এটিই আমার ধন, এটিই আমার সর্বস্ব, এটিই আমার জীবন।
1.53.24
दर्शश्च पौर्णमासश्च यज्ञाश्चैवाप्तदक्षिणाः।
एतदेव हि मे राजन् विविधाश्च क्रियास्तथा ॥ १.५३.२४ ॥
দর্শ ও পৌর্ণমাস, দক্ষিণাসহ যজ্ঞসমূহ, এবং বিবিধ ক্রিয়া — হে রাজন, এগুলিই আমার।
1.53.25
अतोमूलाः क्रियाः सर्वा मम राजन् न संशयः।
बहुना किं प्रलापेन न दास्ये कामदोहिनीम् ॥ १.५३.२५ ॥
হে রাজন, আমার সমস্ত যজ্ঞক্রিয়া এরই উপর মূলভিত্তি করে আছে, এতে কোনো সন্দেহ নেই। অধিক প্রলাপে কী লাভ? আমি কামধেনুকে দেব না।