वाल्मीकि रामायण · सर्ग 1.61
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
1.61.1
विश्वामित्रो महातेजाः प्रस्थितान् वीक्ष्य तानृषीन्।
अब्रवीन्नरशार्दूल सर्वांस्तान् वनवासिनः ॥ १.६१.१ ॥
महातेजस्वी विश्वामित्र प्रस्थान करणाऱ्या त्या ऋषींना पाहून, हे नरश्रेष्ठा, त्या सर्व वनवासींना म्हणाले.
1.61.2
महाविघ्नः प्रवृत्तोऽयं दक्षिणामास्थितो दिशम्।
दिशमन्यां प्रपत्स्यामस्तत्र तप्स्यामहे तपः ॥ १.६१.२ ॥
दक्षिण दिशेला एक मोठे विघ्न उद्भवले आहे. आपण दुसऱ्या दिशेला जाऊन तेथे तप करू.
1.61.3
पश्चिमायां विशालायां पुष्करेषु महात्मनः।
सुखं तपश्चरिष्यामः सुखं तद्धि तपोवनम् ॥ १.६१.३ ॥
पश्चिम दिशेला, पुष्करांमधील विशाल प्रदेशात आपण सुखाने तप करू; कारण ते तपोवन आहे.
1.61.4
एवमुक्त्वा महातेजाः पुष्करेषु महामुनिः।
तप उग्रं दुराधर्षं तेपे मूलफलाशनः ॥ १.६१.४ ॥
असे बोलून महातेजस्वी महामुनी पुष्करांमध्ये उग्र व दुर्धर्ष तप करू लागले, मूळे व फळे खाऊन.
1.61.5
एतस्मिन्नेव काले तु अयोध्याधिपतिर्महान्।
अम्बरीष इति ख्यातो यष्टुं समुपचक्रमे ॥ १.६१.५ ॥
याच काळात अयोध्येचा महान अधिपती, अंबरीष म्हणून प्रसिद्ध असलेला राजा यज्ञ करण्यास सुरुवात करता झाला.
1.61.6
तस्य वै यजमानस्य पशुमिन्द्रो जहार ह।
प्रणष्टे तु पशौ विप्रो राजानमिदमब्रवीत् ॥ १.६१.६ ॥
त्या यजमानाचा पशू इंद्राने चोरला. पशू हरवल्यावर ब्राह्मण राजाला असे म्हणाले.
1.61.7
पशुरभ्याहृतो राजन् प्रणष्टस्तव दुर्नयात्।
अरक्षितारं राजानं घ्नन्ति दोषा नरेश्वर ॥ १.६१.७ ॥
हे राजा! तुमच्या दुर्नीतीमुळे पशू पळविला गेला व हरवला. हे नरेश्वरा! जो राजा रक्षण करत नाही, त्याचा दोष त्याला नष्ट करतात.
1.61.8
प्रायश्चित्तं महद्ध्येतन्नरं वा पुरुषर्षभ।
आनयस्व पशुं शीघ्रं यावत् कर्म प्रवर्तते ॥ १.६१.८ ॥
हे पुरुषर्षभा! यासाठी मोठे प्रायश्चित्त आवश्यक आहे — एखादा मनुष्य किंवा पशू लवकर आण, जोपर्यंत यज्ञकर्म चालू आहे.
1.61.9
उपाध्यायवचः श्रुत्वा स राजा पुरुषर्षभः।
अन्वियेष महाबुद्धिः पशुं गोभिः सहस्रशः ॥ १.६१.९ ॥
पुरोहिताचे वचन ऐकून त्या महाबुद्धी, पुरुषर्षभ राजाने हजारो गाईंसह पशूचा शोध घेतला.
1.61.10
देशाञ्जनपदांस्तांस्तान् नगराणि वनानि च।
आश्रमाणि च पुण्यानि मार्गमाणो महीपतिः ॥ १.६१.१० ॥
देशांत, जनपदांत, त्या त्या नगरांत, वनांत आणि पवित्र आश्रमांत शोध घेत तो महीपती फिरला.
1.61.11
स पुत्रसहितं तात सभार्यं रघुनन्दन।
भृगुतुंगे समासीनमृचीकं संददर्श ह ॥ १.६१.११ ॥
हे रघुनंदना! तो पुत्र व पत्नीसह भृगुतुंगावर बसलेल्या ऋचीकाला पाहता झाला.
1.61.12
तमुवाच महातेजाः प्रणम्याभिप्रसाद्य च।
महर्षिं तपसा दीप्तं राजर्षिरमितप्रभः ॥ १.६१.१२ ॥
महातेजस्वी, अमितप्रभ राजर्षीने तपाने प्रदीप्त झालेल्या त्या महर्षीला प्रणाम करून व प्रसन्न करून म्हटले.
1.61.13
पृष्ट्वा सर्वत्र कुशलमृचीकं तमिदं वचः।
गवां शतसहस्रेण विक्रीणीषे सुतं यदि ॥ १.६१.१३ ॥
सर्वांची खुशाली विचारून अंबरीष ऋचीकाला म्हणाला - तुम्ही मुलाला एक लाख गाईंच्या बदल्यात विकणार असाल तर...
1.61.14
पशोरर्थे महाभाग कृतकृत्योऽस्मि भार्गव।
सर्वे परिगता देशा यज्ञियं न लभे पशुम् ॥ १.६१.१४ ॥
हे महाभाग भार्गवा, पशूसाठी मी कृतकृत्य आहे. सर्व देश फिरलो, पण यज्ञयोग्य पशू मिळाला नाही.
1.61.15
दातुमर्हसि मूल्येन सुतमेकमितो मम।
एवमुक्तो महातेजा ऋचीकस्त्वब्रवीद् वचः ॥ १.६१.१५ ॥
तुमच्यापैकी एक मुलगा मूल्य घेऊन मला द्यावा. असे सांगितल्यावर महातेजस्वी ऋचीक म्हणाला.
1.61.16
नाहं ज्येष्ठं नरश्रेष्ठ विक्रीणीयां कथंचन।
ऋचीकस्य वचः श्रुत्वा तेषां माता महात्मनाम् ॥ १.६१.१६ ॥
हे नरश्रेष्ठा, मी ज्येष्ठ मुलाला कोणत्याही प्रकारे विकणार नाही. ऋचीकाचे हे बोल ऐकून त्या महात्म्यांची माता...
1.61.17
उवाच नरशार्दूलमम्बरीषमिदं वचः।
अविक्रेयं सुतं ज्येष्ठं भगवानाह भार्गवः ॥ १.६१.१७ ॥
त्या महात्म्यांची माता नरशार्दूल अंबरीषाला म्हणाली - ज्येष्ठ मुलाची विक्री करता येणार नाही, असे भगवान भार्गव म्हणाले आहेत.
1.61.18
ममापि दयितं विद्धि कनिष्ठं शुनकं प्रभो।
तस्मात् कनीयसं पुत्रं न दास्ये तव पार्थिव ॥ १.६१.१८ ॥
हे प्रभो, माझा कनिष्ठ शुनक मलाही प्रिय आहे हे जाण. म्हणून हे पार्थिवा, मी धाकटा मुलगा तुला देणार नाही.
1.61.19
प्रायेण हि नरश्रेष्ठ ज्येष्ठाः पितृषु वल्लभाः।
मातॄणां च कनीयांसस्तस्माद् रक्ष्ये कनीयसम् ॥ १.६१.१९ ॥
हे नरश्रेष्ठा, सामान्यतः पित्यांना ज्येष्ठ पुत्र प्रिय असतात आणि मातांना कनिष्ठ पुत्र; म्हणून मी कनिष्ठ पुत्राचे रक्षण करीन.
1.61.20
उक्तवाक्ये मुनौ तस्मिन् मुनिपत्न्यां तथैव च।
शुनःशेपः स्वयं राम मध्यमो वाक्यमब्रवीत् ॥ १.६१.२० ॥
मुनींनी असे सांगितल्यावर आणि मुनिपत्नीनेही तसेच म्हटल्यावर, हे राम, मधला पुत्र शुनःशेप स्वतः हे वचन बोलला.
1.61.21
पिता ज्येष्ठमविक्रेयं माता चाह कनीयसम्।
विक्रेयं मध्यमं मन्ये राजपुत्र नयस्व माम् ॥ १.६१.२१ ॥
पित्याने ज्येष्ठाला विकता येणार नाही असे म्हटले आणि मातेने कनिष्ठाला; मी मधल्याला विकण्यायोग्य समजतो. हे राजपुत्रा, मला घेऊन चला.
1.61.22
अथ राजा महाबाहो वाक्यान्ते ब्रह्मवादिनः।
हिरण्यस्य सुवर्णस्य कोटिभी रत्नराशिभिः ॥ १.६१.२२ ॥
नंतर, हे महाबाहो, ब्रह्मवाद्याचे शब्द संपल्यावर, राजाने कोट्यवधी सोने आणि रत्नराशींसह...
1.61.23
गवां शतसहस्रेण शुनःशेपं नरेश्वरः।
गृहीत्वा परमप्रीतो जगाम रघुनन्दन ॥ १.६१.२३ ॥
एक लाख गायींसह, नरेश्वर राजा शुनःशेपाला घेऊन अत्यंत आनंदाने निघून गेला, हे रघुनंदन.
1.61.24
अम्बरीषस्तु राजर्षी रथमारोप्य सत्वरः।
शुनःशेपं महातेजा जगामाशु महायशाः ॥ १.६१.२४ ॥
पण राजर्षी अंबरीष, महातेजस्वी आणि महायशस्वी, शुनःशेपाला रथात बसवून त्वरित निघून गेले.