বাল্মীকি রামায়ণ · সর্গ 1.73
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
1.73.1
यस्मिंस्तु दिवसे राजा चक्रे गोदानमुत्तमम्।
तस्मिंस्तु दिवसे वीरो युधाजित् समुपेयिवान् ॥ १.७३.१ ॥
যে দিন রাজা উত্তম গোদান করলেন, সেই দিনই বীর যুধাজিৎ এসে উপস্থিত হলেন।
1.73.2
पुत्रः केकयराजस्य साक्षाद्भरतमातुलः।
दृष्ट्वा पृष्ट्वा च कुशलं राजानमिदमब्रवीत् ॥ १.७३.२ ॥
কেকয়রাজের পুত্র, ভরতের সাক্ষাৎ মাতুল, রাজাকে দেখে কুশল জিজ্ঞাসা করে এই কথা বললেন।
1.73.3
केकयाधिपती राजा स्नेहात् कुशलमब्रवीत्।
येषां कुशलकामोऽसि तेषां सम्प्रत्यनामयम् ॥ १.७३.३ ॥
কেকয়াধিপতি রাজা স্নেহভরে কুশল জিজ্ঞাসা করলেন — আপনি যাঁদের কুশল কামনা করেন, তাঁরা এখন সুস্থ আছেন।
1.73.4
स्वस्रीयं मम राजेन्द्र द्रष्टुकामो महीपतिः।
तदर्थमुपयातोऽहमयोध्यां रघुनन्दन ॥ १.७३.४ ॥
হে রাজেন্দ্র! আমার ভাগিনেয়কে দেখতে আগ্রহী রাজার জন্যই আমি অযোধ্যায় এসেছি, হে রঘুনন্দন।
1.73.5
श्रुत्वा त्वहमयोध्यायां विवाहार्थं तवात्मजान्।
मिथिलामुपयातांस्तु त्वया सह महीपते ॥ १.७३.५ ॥
হে মহীপতি! অযোধ্যায় আমি শুনেছি — বিবাহের জন্য আপনার পুত্রেরা আপনার সঙ্গে মিথিলায় গেছেন।
1.73.6
त्वरयाभ्युपयातोऽहं द्रष्टुकामः स्वसुः सुतम्।
अथ राजा दशरथः प्रियातिथिमुपस्थितम् ॥ १.७३.६ ॥
বোনের পুত্রকে দেখার ইচ্ছায় আমি দ্রুত এসেছি। তখন রাজা দশরথ তাঁর প্রিয় অতিথির উপস্থিতি দেখলেন।
1.73.7
दृष्ट्वा परमसत्कारैः पूजनार्हमपूजयत्।
ततस्तामुषितो रात्रिं सह पुत्रैर्महात्मभिः ॥ १.७३.७ ॥
তাঁকে দেখে তিনি পরম সমাদরে পূজনীয় অতিথিকে সম্মান করলেন। তারপর তিনি মহাত্মা পুত্রদের সঙ্গে সেই রাত্রি সেখানে বাস করলেন।
1.73.8
प्रभाते पुनरुत्थाय कृत्वा कर्माणि तत्त्ववित् ।
ऋषींस्तदा पुरस्कृत्य यज्ञवाटमुपागमत् ॥ १.७३.८ ॥
প্রভাতে আবার উঠে তত্ত্বজ্ঞ তিনি নিত্যকর্ম সম্পন্ন করে তখন ঋষিদের সামনে রেখে যজ্ঞবাটে উপস্থিত হলেন।
1.73.9
युक्ते मुहूर्ते विजये सर्वाभरणभूषितैः।
भ्रातृभिः सहितो रामः कृतकौतुकमंगलः ॥ १.७३.९ ॥
শুভ মুহূর্তে, বিজয়কালে, সব অলংকারে সজ্জিত ভাইদের সঙ্গে রাম, মঙ্গল-কৌতুক অনুষ্ঠান সম্পন্ন করে (এলেন)।
1.73.10
वसिष्ठं पुरतः कृत्वा महर्षीनपरानपि।
वसिष्ठो भगवानेत्य वैदेहमिदमब्रवीत् ॥ १.७३.१० ॥
বশিষ্ঠকে সামনে রেখে ও অন্য মহর্ষিদের সঙ্গে নিয়ে ভগবান বশিষ্ঠ বৈদেহ রাজার কাছে এসে এই কথা বললেন।
1.73.11
राजा दशरथो राजन् कृतकौतुकमंगलैः।
पुत्रैर्नरवरश्रेष्ठो दातारमभिकाङ्क्षते ॥ १.७३.११ ॥
হে রাজন! মঙ্গল-কৌতুক সম্পন্ন পুত্রদের সঙ্গে রাজা দশরথ, নরশ্রেষ্ঠ, দাতাকে কামনা করছেন।
1.73.12
दातृप्रतिग्रहीतृभ्यां सर्वार्थाः सम्भवन्ति हि।
स्वधर्मं प्रतिपद्यस्व कृत्वा वैवाह्यमुत्तमम् ॥ १.७३.१२ ॥
দাতা ও গ্রহীতা উভয়ের দ্বারাই সব উদ্দেশ্য সিদ্ধ হয়। তোমার ধর্ম স্বীকার করে উত্তম বিবাহ-অনুষ্ঠান সম্পন্ন কর।
1.73.13
इत्युक्तः परमोदारो वसिष्ठेन महात्मना।
प्रत्युवाच महातेजा वाक्यं परमधर्मवित् ॥ १.७३.१३ ॥
মহাত্মা বশিষ্ঠ এইরূপ বললে, পরম উদার, মহাতেজা ও পরমধর্মজ্ঞ (জনক) এই বাক্য বললেন।
1.73.14
कः स्थितः प्रतिहारो मे कस्याज्ञां सम्प्रतीक्षते।
स्वगृहे को विचारोऽस्ति यथा राज्यमिदं तव ॥ १.७३.१४ ॥
আমার দ্বারপাল কোথায় দাঁড়িয়ে আছে? সে কার আদেশের অপেক্ষা করছে? নিজের গৃহে আবার কী বিবেচনা? এই রাজ্য যেমন আপনার, তেমনই।
1.73.15
कृतकौतुकसर्वस्वा वेदिमूलमुपागताः।
मम कन्या मुनिश्रेष्ठ दीप्ता बह्नेरिवार्चिषः ॥ १.७३.१५ ॥
হে মুনিশ্রেষ্ঠ, মঙ্গলাচার সম্পূর্ণ হয়ে আমার কন্যারা অগ্নিশিখার মতো দীপ্তিমান হয়ে বেদির মূলে এসেছে।
1.73.16
सद्योऽहं त्वत्प्रतीक्षोऽस्मि वेद्यामस्यां प्रतिष्ठितः।
अविघ्नं क्रियतां सर्वं किमर्थं हि विलम्ब्यते ॥ १.७३.१६ ॥
আমি এখানে বেদিতে আপনার অপেক্ষায় তৎক্ষণাৎ বসে আছি। সবকিছু নির্বিঘ্নে সম্পন্ন হোক; কেন বিলম্ব হচ্ছে?
1.73.17
तद् वाक्यं जनकेनोक्तं श्रुत्वा दशरथस्तदा।
प्रवेशयामास सुतान् सर्वानृषिगणानपि ॥ १.७३.१७ ॥
জনকের সেই বাক্য শুনে দশরথ তখন তাঁর সকল পুত্রদের এবং ঋষিগণকেও ভিতরে প্রবেশ করালেন।
1.73.18
ततो राजा विदेहानां वसिष्ठमिदमब्रवीत्।
कारयस्व ऋषे सर्वामृषिभिः सह धार्मिक ॥ १.७३.१८ ॥
তখন বিদেহদের রাজা বশিষ্ঠকে এই কথা বললেন: হে ঋষি, হে ধার্মিক, ঋষিদের সঙ্গে সবকিছু সম্পন্ন করান।
1.73.19
रामस्य लोकरामस्य क्रियां वैवाहिकीं प्रभो।
तथेत्युक्त्वा तु जनकं वसिष्ठो भगवानृषिः ॥ १.७३.१९ ॥
জগতের আনন্দদাতা রামের বৈবাহিক ক্রিয়া, হে প্রভু! 'তথাস্তু' বলে ভগবান ঋষি বশিষ্ঠ জনককে (এ কথা বললেন)।
1.73.20
विश्वामित्रं पुरस्कृत्य शतानन्दं च धार्मिकम्।
प्रपामध्ये तु विधिवद् वेदिं कृत्वा महातपाः ॥ १.७३.२० ॥
বিশ্বামিত্র ও ধার্মিক শতানন্দকে সামনে রেখে, প্রপার মধ্যে বিধিমতো বেদি নির্মাণ করে মহাতপা (বশিষ্ঠ)।
1.73.21
अलंचकार तां वेदिं गन्धपुष्पैः समन्ततः।
सुवर्णपालिकाभिश्च चित्रकुम्भैश्च साङ्कुरैः ॥ १.७३.२१ ॥
সেই বেদিটিকে চারদিকে সুগন্ধি ফুল দিয়ে, সোনার স্তম্ভ ও অঙ্কুরযুক্ত চিত্রিত কলস দিয়ে সাজালেন।
1.73.22
अङ्कुराढ्यैः शरावैश्च धूपपात्रैः सधूपकैः।
शङ्खपात्रैः स्रुवैः स्रग्भिः पात्रैरर्घ्यादिपूजितैः ॥ १.७३.२२ ॥
অঙ্কুরপূর্ণ সরা, ধূপপাত্র ও ধূপ, শঙ্খপাত্র, স্রুক, মালা এবং অর্ঘ্যাদি দ্বারা পূজিত পাত্র দিয়ে (সাজানো হলো)।
1.73.23
लाजपूर्णैश्च पात्रीभिरक्षतैरपि संस्कृतैः।
दर्भैः समैः समास्तीर्य विधिवन्मन्त्रपूर्वकम् ॥ १.७३.२३ ॥
খই ভরা পাত্র ও বিধিমতো প্রস্তুত অক্ষত দিয়ে, সমানভাবে দর্ভ বিছিয়ে, মন্ত্রসহ বিধিমতো (সাজালেন)।
1.73.24
अग्निमाधाय तं वेद्यां विधिमन्त्रपुरस्कृतम्।
जुहावाग्नौ महातेजा वसिष्ठो मुनिपुंगवः ॥ १.७३.२४ ॥
বেদিতে বিধি ও মন্ত্রসহ অগ্নি স্থাপন করে, মহাতেজা মুনিশ্রেষ্ঠ বশিষ্ঠ অগ্নিতে আহুতি দিলেন।
1.73.25
ततः सीतां समानीय सर्वाभरणभूषिताम्।
समक्षमग्नेः संस्थाप्य राघवाभिमुखे तदा ॥ १.७३.२५ ॥
তখন সর্বালংকারে ভূষিতা সীতাকে এনে, অগ্নির সম্মুখে রাঘবের অভিমুখে তখন স্থাপন করা হলো।
1.73.26
अब्रवीज्जनको राजा कौसल्यानन्दवर्धनम्।
इयं सीता मम सुता सहधर्मचरी तव ॥ १.७३.२६ ॥
কৌশল্যার আনন্দবর্ধনকারী (রামকে) জনক রাজা বললেন: "এ আমার কন্যা সীতা, তোমার ধর্মসহচারিণী।
1.73.27
प्रतीच्छ चैनां भद्रं ते पाणिं गृह्णीष्व पाणिना।
पतिव्रता महाभागा छायेवानुगता सदा ॥ १.७३.२७ ॥
একে গ্রহণ করো, তোমার মঙ্গল হোক; নিজের হাতে এর হাত ধরো। পতিব্রতা, মহাভাগা এ ছায়ার মতো সর্বদা তোমাকে অনুসরণ করবে।
1.73.28
इत्युक्त्वा प्राक्षिपद् राजा मन्त्रपूतं जलं तदा।
साधुसाध्विति देवानामृषीणां वदतां तदा ॥ १.७३.२८ ॥
এই বলে রাজা মন্ত্রপূত জল তখন ঢাললেন। দেবতা ও ঋষিরা তখন "সাধু সাধু" বলছিলেন।
1.73.29
देवदुन्दुभिनिर्घोषः पुष्पवर्षो महानभूत्।
एवं दत्त्वा सुतां सीतां मन्त्रोदकपुरस्कृताम् ॥ १.७३.२९ ॥
দেবদুন্দুভির ধ্বনি ও মহান পুষ্পবর্ষণ হলো। এইভাবে মন্ত্রজলে সম্মানিতা কন্যা সীতাকে দান করে।
1.73.30
अब्रवीज्जनको राजा हर्षेणाभिपरिप्लुतः।
लक्ष्मणागच्छ भद्रं ते ऊर्मिलामुद्यतां मया ॥ १.७३.३० ॥
আনন্দে আপ্লুত রাজা জনক বললেন: "লক্ষ্মণ, এসো, তোমার মঙ্গল হোক। আমার দেওয়া উর্মিলাকে (গ্রহণ করো)।
1.73.31
प्रतीच्छ पाणिं गृह्णीष्व मा भूत् कालस्य पर्ययः।
तमेवमुक्त्वा जनको भरतं चाभ्यभाषत ॥ १.७३.३१ ॥
বিলম্ব কোরো না, হাত গ্রহণ করো ও ধরো। তাকে এমন বলে জনক ভরতের সঙ্গেও কথা বললেন।
1.73.32
गृहाण पाणिं माण्डव्याः पाणिना रघुनन्दन।
शत्रुघ्नं चापि धर्मात्मा अब्रवीन्मिथिलेश्वरः ॥ १.७३.३२ ॥
হে রঘুনন্দন, মাণ্ডবীর হাত তোমার হাতে ধরো। তারপর ধর্মাত্মা মিথিলাধিপতি শত্রুঘ্নকেও বললেন।
1.73.33
श्रुतकीर्तेर्महाबाहो पाणिं गृह्णीष्व पाणिना।
सर्वे भवन्तः सौम्याश्च सर्वे सुचरितव्रताः ॥ १.७३.३३ ॥
হে মহাবাহু, শ্রুতকীর্তির হাত তোমার হাতে ধরো। তোমরা সবাই সৌম্য এবং সুচরিত্র ব্রতধারী।
1.73.34
पत्नीभिः सन्तु काकुत्स्था मा भूत् कालस्य पर्ययः।
जनकस्य वचः श्रुत्वा पाणीन् पाणिभिरस्पृशन् ॥ १.७३.३४ ॥
কাকুৎস্থ বংশীয়রা স্ত্রীদের সঙ্গে থাকুন, সময় যেন নষ্ট না হয়। জনকের কথা শুনে তারা হাতে হাত স্পর্শ করলেন।
1.73.35
चत्वारस्ते चतसॄणां वसिष्ठस्य मते स्थिताः।
अग्निं प्रदक्षिणं कृत्वा वेदिं राजानमेव च ॥ १.७३.३५ ॥
সেই চারজন বশিষ্ঠের মত অনুসারে চারজন নারীর সঙ্গে দাঁড়ালেন; অগ্নি, বেদি ও রাজাকে প্রদক্ষিণ করে।
1.73.36
ऋषींश्चापि महात्मानः सहभार्या रघूद्वहाः।
यथोक्तेन ततश्चक्रुर्विवाहं विधिपूर्वकम् ॥ १.७३.३६ ॥
মহাত্মা রঘুবংশীয়রা স্ত্রীদের সঙ্গে ও ঋষিদের সঙ্গে যেমন বলা হয়েছিল তেমনই বিধিমতো বিবাহ সম্পন্ন করলেন।
1.73.37
पुष्पवृष्टिर्महत्यासीदन्तरिक्षात् सुभास्वरा।
दिव्यदुन्दुभिनिर्घोषैर्गीतवादित्रनिःस्वनैः ॥ १.७३.३७ ॥
আকাশ থেকে অত্যন্ত উজ্জ্বল মহা পুষ্পবৃষ্টি হলো; দিব্য দুন্দুভির নিনাদ ও গীত-বাদ্যের ধ্বনির সঙ্গে।
1.73.38
ननृतुश्चाप्सरःसङ्घा गन्धर्वाश्च जगुः कलम्।
विवाहे रघुमुख्यानां तदद्भुतमदृश्यत ॥ १.७३.३८ ॥
অপ্সরাদের দল নৃত্য করল, গন্ধর্বরা মধুরভাবে গান গাইল; রঘুবংশের শ্রেষ্ঠদের বিবাহে সেই অদ্ভুত দৃশ্য দেখা গেল।
1.73.39
ईदृशे वर्तमाने तु तूर्योद्घुष्टनिनादिते।
त्रिरग्निं ते परिक्रम्य ऊहुर्भार्या महौजसः ॥ १.७३.३९ ॥
এমন উৎসবের মধ্যে, বাদ্যের গর্জনে মুখরিত হয়ে, সেই মহাতেজস্বীরা অগ্নিকে তিনবার প্রদক্ষিণ করে তাঁদের ভার্যাদের নিয়ে গেলেন।
1.73.40
अथोपकार्यं जग्मुस्ते सभार्या रघुनन्दनाः।
राजाप्यनुययौ पश्यन् सर्षिसङ्घः सबान्धवः ॥ १.७३.४० ॥
তারপর রঘুনন্দনেরা ভার্যাদের সঙ্গে নিজেদের আবাসে গেলেন; রাজাও ঋষিগণ ও বান্ধবদের সঙ্গে দেখতে দেখতে তাঁদের অনুসরণ করলেন।