वाल्मीकि रामायण · सर्ग 1.73
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
1.73.1
यस्मिंस्तु दिवसे राजा चक्रे गोदानमुत्तमम्।
तस्मिंस्तु दिवसे वीरो युधाजित् समुपेयिवान् ॥ १.७३.१ ॥
ज्या दिवशी राजाने उत्तम गोदान केले, त्याच दिवशी वीर युधाजित् येऊन पोहोचले.
1.73.2
पुत्रः केकयराजस्य साक्षाद्भरतमातुलः।
दृष्ट्वा पृष्ट्वा च कुशलं राजानमिदमब्रवीत् ॥ १.७३.२ ॥
केकयराजाचा पुत्र, भरताचा साक्षात् मामा, राजाला पाहून व कुशल विचारून असे म्हणाला.
1.73.3
केकयाधिपती राजा स्नेहात् कुशलमब्रवीत्।
येषां कुशलकामोऽसि तेषां सम्प्रत्यनामयम् ॥ १.७३.३ ॥
केकयाधिपती राजाने स्नेहाने कुशल विचारले — ज्यांचे कुशल तुम्ही इच्छिता, ते आता सुखरूप आहेत.
1.73.4
स्वस्रीयं मम राजेन्द्र द्रष्टुकामो महीपतिः।
तदर्थमुपयातोऽहमयोध्यां रघुनन्दन ॥ १.७३.४ ॥
हे राजेंद्रा! माझ्या भाच्याला पाहण्याची इच्छा असलेल्या राजाच्या कार्यासाठीच मी अयोध्येला आलो आहे, हे रघुनंदना.
1.73.5
श्रुत्वा त्वहमयोध्यायां विवाहार्थं तवात्मजान्।
मिथिलामुपयातांस्तु त्वया सह महीपते ॥ १.७३.५ ॥
हे महीपते! अयोध्येत मी ऐकले की विवाहासाठी तुमचे पुत्र तुमच्यासह मिथिलेला गेले आहेत.
1.73.6
त्वरयाभ्युपयातोऽहं द्रष्टुकामः स्वसुः सुतम्।
अथ राजा दशरथः प्रियातिथिमुपस्थितम् ॥ १.७३.६ ॥
माझ्या बहिणीच्या पुत्राला पाहण्याच्या इच्छेने मी त्वरेने आलो आहे. तेव्हा राजा दशरथाने प्रिय अतिथी उपस्थित झालेला पाहिला.
1.73.7
दृष्ट्वा परमसत्कारैः पूजनार्हमपूजयत्।
ततस्तामुषितो रात्रिं सह पुत्रैर्महात्मभिः ॥ १.७३.७ ॥
तिला पाहून त्यांनी अत्यंत आदराने पूजनीय अतिथीचा सत्कार केला. मग ती महात्मा पुत्रांसह त्या रात्री तेथे राहिली.
1.73.8
प्रभाते पुनरुत्थाय कृत्वा कर्माणि तत्त्ववित् ।
ऋषींस्तदा पुरस्कृत्य यज्ञवाटमुपागमत् ॥ १.७३.८ ॥
पहाटे पुन्हा उठून, तत्त्वज्ञ त्यांनी नित्यकर्मे पार पाडली आणि मग ऋषींना पुढे करून यज्ञवाटिकेकडे गेले.
1.73.9
युक्ते मुहूर्ते विजये सर्वाभरणभूषितैः।
भ्रातृभिः सहितो रामः कृतकौतुकमंगलः ॥ १.७३.९ ॥
शुभ मुहूर्तावर, विजयकाळी, सर्व अलंकारांनी सजलेल्या बंधूंसह राम, मंगल-कौतुक विधी पूर्ण करून (आला).
1.73.10
वसिष्ठं पुरतः कृत्वा महर्षीनपरानपि।
वसिष्ठो भगवानेत्य वैदेहमिदमब्रवीत् ॥ १.७३.१० ॥
वसिष्ठांना पुढे ठेवून आणि इतर महर्षींनाही सोबत घेऊन, भगवान वसिष्ठ वैदेह राजाजवळ येऊन असे म्हणाले.
1.73.11
राजा दशरथो राजन् कृतकौतुकमंगलैः।
पुत्रैर्नरवरश्रेष्ठो दातारमभिकाङ्क्षते ॥ १.७३.११ ॥
हे राजा! मंगल-कौतुक विधी पूर्ण झालेल्या पुत्रांसह राजा दशरथ, नरश्रेष्ठ, दात्याची (कन्यादात्याची) इच्छा करतात.
1.73.12
दातृप्रतिग्रहीतृभ्यां सर्वार्थाः सम्भवन्ति हि।
स्वधर्मं प्रतिपद्यस्व कृत्वा वैवाह्यमुत्तमम् ॥ १.७३.१२ ॥
दाता आणि स्वीकारणारा यांच्यामुळेच सर्व हेतू साध्य होतात. तुझा धर्म स्वीकारून उत्तम विवाह-संस्कार पार पाड.
1.73.13
इत्युक्तः परमोदारो वसिष्ठेन महात्मना।
प्रत्युवाच महातेजा वाक्यं परमधर्मवित् ॥ १.७३.१३ ॥
महात्मा वसिष्ठांनी असे सांगितल्यावर, परम उदार, महातेजस्वी आणि परमधर्मज्ञ (जनक) उत्तरले.
1.73.14
कः स्थितः प्रतिहारो मे कस्याज्ञां सम्प्रतीक्षते।
स्वगृहे को विचारोऽस्ति यथा राज्यमिदं तव ॥ १.७३.१४ ॥
माझा द्वारपाल कुठे उभा आहे? तो कोणाच्या आज्ञेची वाट पाहत आहे? स्वतःच्या घरात काय विचार? हे राज्य जसे तुमचे आहे तसेच आहे.
1.73.15
कृतकौतुकसर्वस्वा वेदिमूलमुपागताः।
मम कन्या मुनिश्रेष्ठ दीप्ता बह्नेरिवार्चिषः ॥ १.७३.१५ ॥
हे मुनिश्रेष्ठा, मंगल विधी पूर्ण झाल्या असून अग्निज्वालांसारख्या तेजस्वी माझ्या कन्या वेदीच्या मूळाशी आल्या आहेत.
1.73.16
सद्योऽहं त्वत्प्रतीक्षोऽस्मि वेद्यामस्यां प्रतिष्ठितः।
अविघ्नं क्रियतां सर्वं किमर्थं हि विलम्ब्यते ॥ १.७३.१६ ॥
मी तुमची वाट पाहत या वेदीवर आताच बसलो आहे. सर्व काही विघ्नाशिवाय पार पडू दे; विलंब का होत आहे?
1.73.17
तद् वाक्यं जनकेनोक्तं श्रुत्वा दशरथस्तदा।
प्रवेशयामास सुतान् सर्वानृषिगणानपि ॥ १.७३.१७ ॥
जनकाचे ते शब्द ऐकून दशरथाने तेव्हा आपल्या सर्व पुत्रांना आणि ऋषिगणांनाही आत प्रवेश करवला.
1.73.18
ततो राजा विदेहानां वसिष्ठमिदमब्रवीत्।
कारयस्व ऋषे सर्वामृषिभिः सह धार्मिक ॥ १.७३.१८ ॥
मग विदेहांचा राजा वसिष्ठांना म्हणाला: हे ऋषी, हे धार्मिका, ऋषींसह सर्व काही पार पाडा.
1.73.19
रामस्य लोकरामस्य क्रियां वैवाहिकीं प्रभो।
तथेत्युक्त्वा तु जनकं वसिष्ठो भगवानृषिः ॥ १.७३.१९ ॥
लोकांना आनंद देणाऱ्या रामाचा वैवाहिक विधी, हे प्रभो! 'तसेच होवो' असे म्हणून भगवान ऋषी वसिष्ठ जनकाला (म्हणाले).
1.73.20
विश्वामित्रं पुरस्कृत्य शतानन्दं च धार्मिकम्।
प्रपामध्ये तु विधिवद् वेदिं कृत्वा महातपाः ॥ १.७३.२० ॥
विश्वामित्र आणि धार्मिक शतानंद यांना पुढे ठेवून, प्रपेच्या मध्यभागी विधिपूर्वक वेदी तयार करणारे महातपस्वी (वसिष्ठ).
1.73.21
अलंचकार तां वेदिं गन्धपुष्पैः समन्ततः।
सुवर्णपालिकाभिश्च चित्रकुम्भैश्च साङ्कुरैः ॥ १.७३.२१ ॥
त्या वेदीला सर्व बाजूंनी सुगंधी फुलांनी, सोन्याच्या खांबांनी आणि अंकुरयुक्त रंगीत कलशांनी सजवले.
1.73.22
अङ्कुराढ्यैः शरावैश्च धूपपात्रैः सधूपकैः।
शङ्खपात्रैः स्रुवैः स्रग्भिः पात्रैरर्घ्यादिपूजितैः ॥ १.७३.२२ ॥
अंकुरांनी भरलेल्या सरावांनी, धूपपात्रांनी व धूपाने, शंखपात्रांनी, स्रुवांनी, माळांनी आणि अर्घ्यादींनी पूजित पात्रांनी (सजवले).
1.73.23
लाजपूर्णैश्च पात्रीभिरक्षतैरपि संस्कृतैः।
दर्भैः समैः समास्तीर्य विधिवन्मन्त्रपूर्वकम् ॥ १.७३.२३ ॥
लाह्यांनी भरलेल्या पात्रांनी आणि विधिपूर्वक तयार केलेल्या अक्षतांनी, समान दर्भ पसरून मंत्रांसह विधिवत् (सजवले).
1.73.24
अग्निमाधाय तं वेद्यां विधिमन्त्रपुरस्कृतम्।
जुहावाग्नौ महातेजा वसिष्ठो मुनिपुंगवः ॥ १.७३.२४ ॥
वेदीवर विधी व मंत्रांसह अग्नी स्थापून, महातेजस्वी मुनिश्रेष्ठ वसिष्ठांनी अग्नीत आहुती दिली.
1.73.25
ततः सीतां समानीय सर्वाभरणभूषिताम्।
समक्षमग्नेः संस्थाप्य राघवाभिमुखे तदा ॥ १.७३.२५ ॥
मग सर्व अलंकारांनी सजवलेल्या सीतेला आणून, अग्नीसमोर राघवाच्या अभिमुख तेव्हा उभे केले.
1.73.26
अब्रवीज्जनको राजा कौसल्यानन्दवर्धनम्।
इयं सीता मम सुता सहधर्मचरी तव ॥ १.७३.२६ ॥
कौसल्येचा आनंद वाढवणाऱ्या (रामाला) जनक राजा म्हणाला: "ही माझी कन्या सीता, तुझी धर्मसहचारिणी आहे.
1.73.27
प्रतीच्छ चैनां भद्रं ते पाणिं गृह्णीष्व पाणिना।
पतिव्रता महाभागा छायेवानुगता सदा ॥ १.७३.२७ ॥
हिला स्वीकार कर, तुझे कल्याण होवो; तुझ्या हाताने हिचा हात धर. पतिव्रता, महाभाग्यवती ही छायेप्रमाणे सदैव तुझ्या मागे राहील.
1.73.28
इत्युक्त्वा प्राक्षिपद् राजा मन्त्रपूतं जलं तदा।
साधुसाध्विति देवानामृषीणां वदतां तदा ॥ १.७३.२८ ॥
असे म्हणून राजाने मंत्रांनी पवित्र केलेले पाणी तेव्हा सोडले. देव आणि ऋषी "साधु, साधु" असे तेव्हा म्हणत होते.
1.73.29
देवदुन्दुभिनिर्घोषः पुष्पवर्षो महानभूत्।
एवं दत्त्वा सुतां सीतां मन्त्रोदकपुरस्कृताम् ॥ १.७३.२९ ॥
देवदुंदुभींचा घोष आणि मोठी पुष्पवृष्टी झाली. अशा प्रकारे मंत्रोदकाने सन्मानित केलेली कन्या सीता दान करून.
1.73.30
अब्रवीज्जनको राजा हर्षेणाभिपरिप्लुतः।
लक्ष्मणागच्छ भद्रं ते ऊर्मिलामुद्यतां मया ॥ १.७३.३० ॥
आनंदाने भरलेला जनक राजा म्हणाला: "लक्ष्मणा, ये, तुझे कल्याण होवो. मी अर्पण करत असलेल्या ऊर्मिलेला (स्वीकार).
1.73.31
प्रतीच्छ पाणिं गृह्णीष्व मा भूत् कालस्य पर्ययः।
तमेवमुक्त्वा जनको भरतं चाभ्यभाषत ॥ १.७३.३१ ॥
विलंब करू नकोस, हात स्वीकारून धर. असे त्याला सांगून जनक भरताशीही बोलला.
1.73.32
गृहाण पाणिं माण्डव्याः पाणिना रघुनन्दन।
शत्रुघ्नं चापि धर्मात्मा अब्रवीन्मिथिलेश्वरः ॥ १.७३.३२ ॥
रघुनंदना, माण्डवीचा हात तुझ्या हाताने धर. मग धर्मात्मा मिथिलेश्वर शत्रुघ्नालाही म्हणाला.
1.73.33
श्रुतकीर्तेर्महाबाहो पाणिं गृह्णीष्व पाणिना।
सर्वे भवन्तः सौम्याश्च सर्वे सुचरितव्रताः ॥ १.७३.३३ ॥
महाबाहो, श्रुतकीर्तीचा हात तुझ्या हाताने धर. तुम्ही सर्व सौम्य आणि उत्तम व्रते पाळणारे आहात.
1.73.34
पत्नीभिः सन्तु काकुत्स्था मा भूत् कालस्य पर्ययः।
जनकस्य वचः श्रुत्वा पाणीन् पाणिभिरस्पृशन् ॥ १.७३.३४ ॥
काकुत्स्थवंशीय आपल्या पत्नींसह असोत, काळाचा विलंब होऊ नये. जनकाचे वचन ऐकून त्यांनी हातांनी हात स्पर्श केले.
1.73.35
चत्वारस्ते चतसॄणां वसिष्ठस्य मते स्थिताः।
अग्निं प्रदक्षिणं कृत्वा वेदिं राजानमेव च ॥ १.७३.३५ ॥
ते चौघे वसिष्ठांच्या मतानुसार चौघींसह उभे राहिले; अग्नी, वेदी आणि राजा यांना प्रदक्षिणा घालून.
1.73.36
ऋषींश्चापि महात्मानः सहभार्या रघूद्वहाः।
यथोक्तेन ततश्चक्रुर्विवाहं विधिपूर्वकम् ॥ १.७३.३६ ॥
महात्मे रघुवंशीय आपल्या पत्नींसह आणि ऋषींसह जसे सांगितले होते तसे विधिपूर्वक विवाह केला.
1.73.37
पुष्पवृष्टिर्महत्यासीदन्तरिक्षात् सुभास्वरा।
दिव्यदुन्दुभिनिर्घोषैर्गीतवादित्रनिःस्वनैः ॥ १.७३.३७ ॥
आकाशातून अत्यंत तेजस्वी मोठी पुष्पवृष्टी झाली; दिव्य दुंदुभींचा निनाद आणि गीत-वाद्यांच्या ध्वनीसह.
1.73.38
ननृतुश्चाप्सरःसङ्घा गन्धर्वाश्च जगुः कलम्।
विवाहे रघुमुख्यानां तदद्भुतमदृश्यत ॥ १.७३.३८ ॥
अप्सरांचे समूह नाचले आणि गंधर्वांनी मधुर गायन केले; रघुकुलातील श्रेष्ठांच्या विवाहात तो अद्भुत प्रसंग दिसला.
1.73.39
ईदृशे वर्तमाने तु तूर्योद्घुष्टनिनादिते।
त्रिरग्निं ते परिक्रम्य ऊहुर्भार्या महौजसः ॥ १.७३.३९ ॥
असे घडत असताना, वाद्यांच्या गजराने निनादलेल्या वातावरणात, त्या महातेजस्वी वरांनी अग्नीला तीन वेळा प्रदक्षिणा घालून आपल्या भार्यांना घरी नेले.
1.73.40
अथोपकार्यं जग्मुस्ते सभार्या रघुनन्दनाः।
राजाप्यनुययौ पश्यन् सर्षिसङ्घः सबान्धवः ॥ १.७३.४० ॥
मग रघुनंदन आपल्या भार्यांसह निवासाकडे गेले; राजाही ऋषिसमूह आणि बांधवांसह पाहत त्यांच्यामागे गेला.