વાલ્મીકિ રામાયણ · સર્ગ 2.10
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
2.10.1
विदर्शिता यदा देवी कुब्जया पापया भृशम्।
तदा शेते स्म सा भूमौ दिग्धविद्धेव किंनरी ॥ २.१०.१ ॥
પાપી કુબ્જાએ દેવીને ખૂબ ઉશ્કેર્યા ત્યારે, ઝેરી બાણથી વિંધાયેલી કિન્નરીની જેમ તે ભૂમિ પર પડી રહી.
2.10.2
निश्चित्य मनसा कृत्यं सा सम्यगिति भामिनी।
मन्थरायै शनैः सर्वमाचचक्षे विचक्षणा ॥ २.१०.२ ॥
મનમાં કાર્ય નક્કી કરીને, 'આ સારું છે' એમ વિચારી તે ચતુર સ્ત્રીએ મંથરાને બધું ધીમેથી કહ્યું.
2.10.3
सा दीना निश्चयं कृत्वा मन्थरावाक्यमोहिता।
नागकन्येव निःश्वस्य दीर्घमुष्णं च भामिनी ॥ २.१०.३ ॥
દુઃખી થઈને, મંથરાના શબ્દોથી મોહિત થયેલી તે નાગકન્યાની જેમ લાંબા અને ગરમ નિસાસા નાખતી રહી.
2.10.4
मुहूर्तं चिन्तयामास मार्गमात्मसुखावहम्।
सा सुहृच्चार्थकामा च तं निशम्य विनिश्चयम् ॥ २.१०.४ ॥
થોડીવાર તે પોતાને સુખ આપનારા માર્ગ વિશે વિચારતી રહી; હિતેચ્છુ અને ધનલાલસી મંથરાનો નિશ્ચય સાંભળીને...
2.10.5
बभूव परमप्रीता सिद्धिं प्राप्येव मन्थरा।
अथ सा रुषिता देवी सम्यक् कृत्वा विनिश्चयम् ॥ २.१०.५ ॥
મંથરા અત્યંત પ્રસન્ન થઈ, જાણે સિદ્ધિ મળી ગઈ હોય. પછી ક્રોધિત દેવીએ પોતાનો નિશ્ચય બરાબર કર્યો.
2.10.6
संविवेशाबला भूमौ निवेश्य भ्रुकुटिं मुखे।
ततश्चित्राणि माल्यानि दिव्यान्याभरणानि च ॥ २.१०.६ ॥
તે અબળા ભૂમિ પર સૂઈ ગઈ અને મોઢા પર ભ્રમર ચઢાવી. પછી વિચિત્ર માળાઓ અને દિવ્ય આભૂષણો [બાજુ પર મૂક્યા].
2.10.7
अपविद्धानि कैकेय्या तानि भूमिं प्रपेदिरे।
तया तान्य् अपविद्धानि माल्यान्य् आभरणानि च ॥ २.१०.७ ॥
કૈકેયીએ ફેંકેલાં તે (હાર) ભૂમિ પર પડ્યાં. તેણે ફેંકેલાં માળાઓ અને આભૂષણો (પણ ભૂમિ પર પડ્યાં).
2.10.8
अशोभयन्त वसुधां नक्षत्राणि यथा नभः।
क्रोधागारे च पतिता सा बभौ मलिनाम्बरा ॥ २.१०.८ ॥
જેમ નક્ષત્રો આકાશને શોભાવે છે, તેમ તે (આભૂષણો) ભૂમિને શોભાવતાં હતાં. ક્રોધાગારમાં પડેલી, મેલાં વસ્ત્રવાળી તે (કૈકેયી) શોભતી હતી.
2.10.9
एकवेणीं दृढां बद्ध्वा गतसत्त्वेव किंनरी।
आज्ञाप्य तु महाराजो राघवस्याभिषेचनम् ॥ २.१०.९ ॥
એક ચોટલી મજબૂત બાંધીને, પ્રાણહીન જેવી કિન્નરીની જેમ (તે હતી). મહારાજાએ રાઘવ (રામ)ના અભિષેકની આજ્ઞા આપી હતી.
2.10.10
उपस्थानमनुज्ञाप्य प्रविवेश निवेशनम्।
अद्य रामाभिषेको वै प्रसिद्ध इति जज्ञिवान् ॥ २.१०.१० ॥
સભાને વિદાય આપીને (રાજા) પોતાના નિવાસમાં પ્રવેશ્યા. આજે રામનો અભિષેક નિશ્ચિતપણે જાહેર થયો છે એમ જાણીને.
2.10.11
प्रियार्हां प्रियमाख्यातुं विवेशान्तःपुरं वशी।
स कैकेय्या गृहं श्रेष्ठं प्रविवेश महायशाः ॥ २.१०.११ ॥
પ્રિયા (કૈકેયી)ને પ્રિય સમાચાર કહેવા, સંયમી તે (રાજા) અંતઃપુરમાં પ્રવેશ્યા. તે મહાયશસ્વી કૈકેયીના શ્રેષ્ઠ ગૃહમાં પ્રવેશ્યા.
2.10.12
पाण्डुराभ्रम् इवाकाशं राहुयुक्तं निशाकरः।
शुक-बर्हिसमायुक्तं क्रौञ्चहंसरुतायुतम् ॥ २.१०.१२ ॥
રાહુથી યુક્ત ચંદ્રમા સફેદ વાદળોથી ભરેલા આકાશમાં શોભે, તેમ તે ગૃહ પોપટ અને મોરથી યુક્ત, ક્રૌંચ તથા હંસના અવાજથી ગૂંજતું શોભતું હતું.
2.10.13
वादित्ररवसङ्घुष्टं कुब्जावामनिकायुतम्।
लतागृहैश्चित्रगृहैश्चम्पकाशोकशोभितैः ॥ २.१०.१३ ॥
વાદ્યોના નાદથી ગુંજતો, કુબ્જા અને વામન સ્ત્રીઓથી ભરેલો, લતામંડપો અને ચિત્રગૃહોથી, ચંપક અને અશોક વૃક્ષોથી શોભતો.
2.10.14
दान्तराजतसौवर्णवेदिकाभिः समायुतम्।
नित्यपुष्पफलैर्वृक्षैर्वापीभिरुपशोभितम् ॥ २.१०.१४ ॥
હાથીદાંત, ચાંદી અને સોનાની વેદિકાઓથી યુક્ત, સદા ફૂલ-ફળ આપતાં વૃક્ષો અને વાવોથી શોભતો.
2.10.15
दान्तराजतसौवर्णैः संवृतं परमासनैः।
विविधैरन्नपानैश्च भक्ष्यैश्च विविधैरपि ॥ २.१०.१५ ॥
હાથીદાંત, ચાંદી અને સોનાના ઉત્તમ આસનોથી ઘેરાયેલો, વિવિધ અન્ન-પાન અને વિવિધ ભક્ષ્ય પદાર્થોથી યુક્ત.
2.10.16
उपपन्नं महार्हैश्च भूषणैस्त्रिदिवोपमम्।
स प्रविश्य महाराजः स्वमन्तःपुरमृद्धिमत् ॥ २.१०.१६ ॥
અત્યંત મૂલ્યવાન આભૂષણોથી સજ્જ, સ્વર્ગ સમાન. તે મહારાજ પોતાના સમૃદ્ધ અંતઃપુરમાં પ્રવેશ્યા.
2.10.17
न ददर्श स्त्रियं राजा कैकेयीं शयनोत्तमे।
स कामबलसंयुक्तो रत्यर्थी मनुजाधिपः ॥ २.१०.१७ ॥
રાજાએ ઉત્તમ શય્યા પર કૈકેયી નામની સ્ત્રીને જોઈ નહીં. કામબળથી યુક્ત, રતિની ઇચ્છા રાખતા તે મનુજાધિપતિ હતા.
2.10.18
अपश्यन् दयितां भार्यां पप्रच्छ विषसाद च।
नहि तस्य पुरा देवी तां वेलामत्यवर्तत ॥ २.१०.१८ ॥
પ્રિય પત્નીને ન જોઈને તેણે પૂછ્યું અને ખિન્ન થયો. પહેલાં તે દેવી તે સમયનું ક્યારેય ઉલ્લંઘન કરતી ન હતી.
2.10.19
न च राजा गृहं शून्यं प्रविवेश कदाचन।
ततो गृहगतो राजा कैकेयीं पर्यपृच्छत ॥ २.१०.१९ ॥
રાજા ક્યારેય ખાલી મહેલમાં પ્રવેશતા નહોતા. પછી મહેલમાં પહોંચેલા રાજાએ કૈકેયીને પૂછ્યું.
2.10.20
यथापुरम् अविज्ञाय स्वार्थलिप्सुम् अपण्डिताम्।
प्रतिहारी त्वथोवाच संत्रस्ता तु कृताञ्जलिः ॥ २.१०.२० ॥
પહેલાંની જેમ તેને ન ઓળખીને, સ્વાર્થલોલુપ અને અવિવેકી કૈકેયી વિશે, ડરેલી દ્વારપાલિકાએ હાથ જોડીને કહ્યું.
2.10.21
देव देवी भृशं क्रुद्धा क्रोधागारमभिद्रुता।
प्रतीहार्या वचः श्रुत्वा राजा परमदुर्मनाः ॥ २.१०.२१ ॥
હે દેવ, દેવી અત્યંત ક્રોધિત થઈને ક્રોધાગારમાં દોડી ગયાં છે. દ્વારપાલિકાના શબ્દો સાંભળીને રાજા અત્યંત વ્યથિત થયા.
2.10.22
विषसाद पुनर्भूयो लुलितव्याकुलेन्द्रियः।
तत्र तां पतितां भूमौ शयानामतथोचिताम् ॥ २.१०.२२ ॥
રાજા ફરીથી વધુ વિક્ષુબ્ધ ઇન્દ્રિયો સાથે શોકગ્રસ્ત થયા. ત્યાં તેમણે તેને જમીન પર પડેલી જોઈ, જે તેને યોગ્ય નહોતું.
2.10.23
प्रतप्त इव दुःखेन सोऽपश्यज्जगतीपतिः।
स वृद्धस्तरुणीं भार्यां प्राणेभ्योऽपि गरीयसीम् ॥ २.१०.२३ ॥
દુઃખથી તપ્ત થયેલાની જેમ તે ભૂપતિએ જોયું. વૃદ્ધ હોવા છતાં તેણે પ્રાણથી પણ પ્રિય એવી પોતાની યુવાન પત્નીને જોઈ.
2.10.24
अपापः पापसंकल्पां ददर्श धरणीतले।
लतामिव विनिष्कृत्तां पतितां देवतामिव ॥ २.१०.२४ ॥
નિષ્પાપ રાજાએ પાપસંકલ્પવાળી તેને ધરતી પર જોઈ. કપાયેલી વેલની જેમ, પડેલી દેવીની જેમ તે પડી હતી.
2.10.25
किन्नरीमिव निर्धूतां च्युताम् अप्सरसं यथा।
मायाम् इव परिभ्रष्टां हरिणीम् इव संयताम् ॥ २.१०.२५ ॥
તે કિન્નરીની જેમ નીચે પડેલી, અપ્સરાની જેમ ચ્યુત થયેલી, જાણે માયાથી ભ્રષ્ટ થયેલી અને બંધાયેલી હરણી જેવી હતી.
2.10.26
करेणुम् इव दिग्धेन विद्धां मृगयुना वने।
महागज इवारण्ये स्नेहात् परमदुःखिताम् ॥ २.१०.२६ ॥
તે વનમાં ઝેરી બાણથી વીંધાયેલી હાથણી જેવી, અને અરણ્યમાં સ્નેહથી અત્યંત દુઃખી મહાગજ જેવી હતી.
2.10.27
परिमृज्य च पाणिभ्यामभिसंत्रस्तचेतनः।
कामी कमलपत्राक्षीमुवाच वनितामिदम् ॥ २.१०.२७ ॥
ભયભીત મનથી બંને હાથે તેને લૂછીને, કામી પુરુષે કમળનયની સ્ત્રીને આ કહ્યું.
2.10.28
न तेऽहमभिजानामि क्रोधमात्मनि संश्रितम्।
देवि केनाभियुक्तासि केन वासि विमानिता ॥ २.१०.२८ ॥
હે દેવી, તારામાં ક્રોધ વસેલો છે તે હું જાણતો નથી. કોણે તને પીડા આપી છે, અથવા કોણે તારું અપમાન કર્યું છે?
2.10.29
यदिदं मम दुःखाय शेषे कल्याणि पांसुषु।
भूमौ शेषे किमर्थं त्वं मयि कल्याणचेतसि ॥ २.१०.२९ ॥
હે કલ્યાણી, મારા દુઃખ માટે તું ધૂળમાં કેમ પડી છે? શુભ ચિત્તવાળા મારા પ્રત્યે તું ભૂમિ પર કેમ સૂતી છે?
2.10.30
भूतोपहतचित्तेव मम चित्तप्रमाथिनि।
सन्ति मे कुशला वैद्यास्त्वभितुष्टाश्च सर्वशः ॥ २.१०.३० ॥
હે મારા ચિત્તને મથનારી, ભૂતગ્રસ્ત ચિત્ત જેવી તું છે. મારી પાસે કુશળ વૈદ્યો છે; તેઓ સર્વ રીતે પ્રસન્ન થઈને તને સાજી કરશે.
2.10.31
सुखितां त्वां करिष्यन्ति व्याधिमाचक्ष्व भामिनि।
कस्य वापि प्रियं कार्यं केन वा विप्रियं कृतम् ॥ २.१०.३१ ॥
તેઓ તને સુખી કરશે; હે ભામિની, રોગ કહે. કોનું પ્રિય કાર્ય કરવું, અથવા કોણે અપ્રિય કર્યું?
2.10.32
कः प्रियं लभतामद्य को वा सुमहदप्रियम्।
मा रौत्सीर्मा च कार्षीस्त्वं देवि सम्परिशोषणम् ॥ २.१०.३२ ॥
આજે કોને પ્રિય મળે, અથવા કોને મોટું અપ્રિય થાય? હે દેવી, રડીશ નહીં અને શરીરને સુકાવીશ નહીં.
2.10.33
अवध्यो वध्यतां को वा वध्यः को वा विमुच्यताम्।
दरिद्रः को भवेदाढ्यो द्रव्यवान् वाप्यकिंचनः ॥ २.१०.३३ ॥
અવધ્ય કોણ મારાય, અથવા વધ્ય કોણ છોડાય? દરિદ્ર કોણ ધનવાન થાય, અથવા ધનવાન કોણ નિર્ધન થાય?
2.10.34
अहं च हि मदीयाश्च सर्वे तव वशानुगाः।
न ते कंचिदभिप्रायं व्याहन्तुमहमुत्सहे ॥ २.१०.३४ ॥
હું અને મારા સૌ તારા વશવર્તી છીએ. તારા કોઈ પણ અભિપ્રાયને ભંગ કરવાનું હું સાહસ કરીશ નહીં.
2.10.35
आत्मनो जीवितेनापि ब्रूहि यन्मनसि स्थितम्।
बलमात्मनि जानन्ती न मां शङ्कितुमर्हसि ॥ २.१०.३५ ॥
મારા જીવનના સોગંદ લઈને પણ કહે, મનમાં જે છે તે. તારી શક્તિ જાણતી તું મારા પર શંકા ન કરવી જોઈએ.
2.10.36
करिष्यामि तव प्रीतिं सुकृतेनापि ते शपे।
यावदावर्तते चक्रं तावती मे वसुंधरा ॥ २.१०.३६ ॥
તારી પ્રીતિ હું અવશ્ય પૂર્ણ કરીશ; તારા માટે મારા સુકૃતના સોગંદ ખાઉં છું. જ્યાં સુધી ચક્ર ફરે છે ત્યાં સુધી આ મારી પૃથ્વી છે.
2.10.37
द्राविडाः सिन्धुसौवीराः सौराष्ट्रा दक्षिणापथाः।
वङ्गाङ्गमगधा मत्स्याः समृद्धाः काशिकोसलाः ॥ २.१०.३७ ॥
દ્રાવિડ, સિંધુ, સૌવીર, સૌરાષ્ટ્ર, દક્ષિણાપથના લોકો, વંગ, અંગ, મગધ, મત્સ્ય, કાશી અને કોસલ — સૌ સમૃદ્ધ છે.
2.10.38
तत्र जातं बहु द्रव्यं धनधान्यमजाविकम्।
ततो वृणीष्व कैकेयि यद् यत् त्वं मनसेच्छसि ॥ २.१०.३८ ॥
ત્યાં ઘણું ધન, ધનધાન્ય, બકરાં અને ઘેટાં ઉત્પન્ન થાય છે. માટે હે કૈકેયી, તારું મન જે ઇચ્છે તે વર તરીકે માગ.
2.10.39
किमायासेन ते भीरु उत्तिष्ठोत्तिष्ठ शोभने।
तत्त्वं मे ब्रूहि कैकेयि यतस्ते भयमागतम्।
तत् ते व्यपनयिष्यामि नीहारमिव रश्मिवान् ॥ २.१०.३९ ॥
હે ભીરુ, આ કષ્ટ તને શા માટે? ઊઠ, ઊઠ, હે સુંદરી! માટે કૈકેયી, તારા પર કયો ભય આવ્યો છે તે મને કહે. સૂર્ય જેમ ધુમ્મસ દૂર કરે તેમ હું તે દૂર કરીશ.
2.10.40
तथोक्ता सा समाश्वस्ता वक्तुकामा तदप्रियम्।
परिपीडयितुं भूयो भर्तारमुपचक्रमे ॥ २.१०.४० ॥
આ રીતે કહેવાતાં તે આશ્વસ્ત થઈ અને તે અપ્રિય વાત કહેવા ઇચ્છતી હોવાથી ફરી પોતાના પતિને પીડવા લાગી.