वाल्मीकि रामायण · सर्ग 2.10
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
2.10.1
विदर्शिता यदा देवी कुब्जया पापया भृशम्।
तदा शेते स्म सा भूमौ दिग्धविद्धेव किंनरी ॥ २.१०.१ ॥
पापी कुब्जेने देवीला अत्यंत चिथावले, तेव्हा विषबाणाने घायाळ झालेल्या किन्नरीप्रमाणे ती जमिनीवर पडून राहिली.
2.10.2
निश्चित्य मनसा कृत्यं सा सम्यगिति भामिनी।
मन्थरायै शनैः सर्वमाचचक्षे विचक्षणा ॥ २.१०.२ ॥
मनात कृती निश्चित करून, 'हेच योग्य आहे' असे मानून त्या चतुर स्त्रीने मंथरेला सर्व काही हळूहळू सांगितले.
2.10.3
सा दीना निश्चयं कृत्वा मन्थरावाक्यमोहिता।
नागकन्येव निःश्वस्य दीर्घमुष्णं च भामिनी ॥ २.१०.३ ॥
दुःखी होऊन, मंथरेच्या शब्दांनी मोहित झालेली ती नागकन्येप्रमाणे दीर्घ आणि उष्ण उसासे टाकत राहिली.
2.10.4
मुहूर्तं चिन्तयामास मार्गमात्मसुखावहम्।
सा सुहृच्चार्थकामा च तं निशम्य विनिश्चयम् ॥ २.१०.४ ॥
क्षणभर ती स्वतःला सुख देणाऱ्या मार्गाचा विचार करत राहिली; हितचिंतक आणि लाभेच्छू मंथरेचा निश्चय ऐकून...
2.10.5
बभूव परमप्रीता सिद्धिं प्राप्येव मन्थरा।
अथ सा रुषिता देवी सम्यक् कृत्वा विनिश्चयम् ॥ २.१०.५ ॥
मंथरा अत्यंत आनंदित झाली, जणू सिद्धी मिळाली असावी. मग संतप्त झालेल्या देवीने आपला निश्चय पक्का केला.
2.10.6
संविवेशाबला भूमौ निवेश्य भ्रुकुटिं मुखे।
ततश्चित्राणि माल्यानि दिव्यान्याभरणानि च ॥ २.१०.६ ॥
ती अबला जमिनीवर पडून राहिली आणि तोंडावर भुवया आक्रसल्या. मग विचित्र माळा आणि दिव्य अलंकार [बाजूला ठेवले].
2.10.7
अपविद्धानि कैकेय्या तानि भूमिं प्रपेदिरे।
तया तान्य् अपविद्धानि माल्यान्य् आभरणानि च ॥ २.१०.७ ॥
कैकेयीने फेकलेली ती (फुले) जमिनीवर पडली. तिने फेकलेल्या माळा आणि अलंकारही (जमिनीवर पडले).
2.10.8
अशोभयन्त वसुधां नक्षत्राणि यथा नभः।
क्रोधागारे च पतिता सा बभौ मलिनाम्बरा ॥ २.१०.८ ॥
जसे नक्षत्रे आकाश शोभवतात तसे ते (अलंकार) भूमी शोभवत होते. क्रोधागारात पडलेली, मळकट वस्त्रे नेसलेली ती (कैकेयी) शोभून दिसत होती.
2.10.9
एकवेणीं दृढां बद्ध्वा गतसत्त्वेव किंनरी।
आज्ञाप्य तु महाराजो राघवस्याभिषेचनम् ॥ २.१०.९ ॥
एकच वेणी घट्ट बांधून, प्राणहीन झाल्यासारखी किन्नरीप्रमाणे (ती होती). महाराजांनी राघवाच्या (रामाच्या) अभिषेकाची आज्ञा दिली होती.
2.10.10
उपस्थानमनुज्ञाप्य प्रविवेश निवेशनम्।
अद्य रामाभिषेको वै प्रसिद्ध इति जज्ञिवान् ॥ २.१०.१० ॥
दरबाराला निरोप देऊन (राजा) आपल्या निवासात प्रवेशला. आज रामाचा अभिषेक निश्चितपणे जाहीर झाला आहे, हे जाणून.
2.10.11
प्रियार्हां प्रियमाख्यातुं विवेशान्तःपुरं वशी।
स कैकेय्या गृहं श्रेष्ठं प्रविवेश महायशाः ॥ २.१०.११ ॥
प्रिय (कैकेयी) हिला प्रिय वार्ता सांगण्यासाठी संयमी तो अंतःपुरात प्रविष्ट झाला. तो महायशस्वी कैकेयीच्या श्रेष्ठ गृहात प्रविष्ट झाला.
2.10.12
पाण्डुराभ्रम् इवाकाशं राहुयुक्तं निशाकरः।
शुक-बर्हिसमायुक्तं क्रौञ्चहंसरुतायुतम् ॥ २.१०.१२ ॥
राहूने युक्त चंद्र पांढऱ्या ढगांनी भरलेल्या आकाशात जसा शोभतो, तसे ते गृह पोपट आणि मोरांनी युक्त, क्रौंच व हंसांच्या ध्वनीने निनादलेले शोभत होते.
2.10.13
वादित्ररवसङ्घुष्टं कुब्जावामनिकायुतम्।
लतागृहैश्चित्रगृहैश्चम्पकाशोकशोभितैः ॥ २.१०.१३ ॥
वाद्यांच्या नादाने गजबजलेला, कुब्जा व वामनी स्त्रियांनी भरलेला, लतागृहे व चित्रगृहांनी, चंपक व अशोक वृक्षांनी शोभणारा.
2.10.14
दान्तराजतसौवर्णवेदिकाभिः समायुतम्।
नित्यपुष्पफलैर्वृक्षैर्वापीभिरुपशोभितम् ॥ २.१०.१४ ॥
हस्तिदंत, रुपे व सोने यांच्या वेदिकांनी युक्त, नेहमी फुलेफळे देणाऱ्या वृक्षांनी व बारवांनी शोभणारा.
2.10.15
दान्तराजतसौवर्णैः संवृतं परमासनैः।
विविधैरन्नपानैश्च भक्ष्यैश्च विविधैरपि ॥ २.१०.१५ ॥
हस्तिदंत, रुपे व सोने यांच्या उत्तम आसनांनी वेढलेला, विविध अन्नपाणी व नानाविध भक्ष्य पदार्थांनी युक्त.
2.10.16
उपपन्नं महार्हैश्च भूषणैस्त्रिदिवोपमम्।
स प्रविश्य महाराजः स्वमन्तःपुरमृद्धिमत् ॥ २.१०.१६ ॥
अत्यंत मौल्यवान अलंकारांनी सजलेला, स्वर्गासमान. तो महाराज आपल्या समृद्ध अंतःपुरात प्रविष्ट झाला.
2.10.17
न ददर्श स्त्रियं राजा कैकेयीं शयनोत्तमे।
स कामबलसंयुक्तो रत्यर्थी मनुजाधिपः ॥ २.१०.१७ ॥
राजाला उत्तम शय्येवर कैकेयी नावाची स्त्री दिसली नाही. कामबलाने युक्त, रतीची इच्छा करणारा तो मनुजाधिप होता.
2.10.18
अपश्यन् दयितां भार्यां पप्रच्छ विषसाद च।
नहि तस्य पुरा देवी तां वेलामत्यवर्तत ॥ २.१०.१८ ॥
प्रिय भार्येला न पाहून त्याने विचारले आणि तो विषादला. पूर्वी ती देवी त्या वेळेचे कधीच उल्लंघन करीत नसे.
2.10.19
न च राजा गृहं शून्यं प्रविवेश कदाचन।
ततो गृहगतो राजा कैकेयीं पर्यपृच्छत ॥ २.१०.१९ ॥
राजा कधीही रिकाम्या महालात प्रवेश करत नसे. मग महालात आलेल्या राजाने कैकेयीला विचारले.
2.10.20
यथापुरम् अविज्ञाय स्वार्थलिप्सुम् अपण्डिताम्।
प्रतिहारी त्वथोवाच संत्रस्ता तु कृताञ्जलिः ॥ २.१०.२० ॥
पूर्वीप्रमाणे तिला न ओळखता, स्वार्थलोलुप व अविवेकी कैकेयीबद्दल घाबरलेली द्वारपाली हात जोडून बोलली.
2.10.21
देव देवी भृशं क्रुद्धा क्रोधागारमभिद्रुता।
प्रतीहार्या वचः श्रुत्वा राजा परमदुर्मनाः ॥ २.१०.२१ ॥
हे देवा, देवी अत्यंत रागावून क्रोधागारात धावली आहे. द्वारपालीचे शब्द ऐकून राजा अत्यंत व्याकूळ झाला.
2.10.22
विषसाद पुनर्भूयो लुलितव्याकुलेन्द्रियः।
तत्र तां पतितां भूमौ शयानामतथोचिताम् ॥ २.१०.२२ ॥
राजा पुन्हा अधिकच विचलित इंद्रियांनी खिन्न झाला. तेथे त्याने तिला जमिनीवर पडलेले पाहिले, जे तिला योग्य नव्हते.
2.10.23
प्रतप्त इव दुःखेन सोऽपश्यज्जगतीपतिः।
स वृद्धस्तरुणीं भार्यां प्राणेभ्योऽपि गरीयसीम् ॥ २.१०.२३ ॥
दुःखाने होरपळून गेल्यासारखा त्या भूपतीने पाहिले. वृद्ध असूनही त्याने प्राणांहूनही प्रिय असलेली आपली तरुण भार्या पाहिली.
2.10.24
अपापः पापसंकल्पां ददर्श धरणीतले।
लतामिव विनिष्कृत्तां पतितां देवतामिव ॥ २.१०.२४ ॥
निष्पाप राजाने पापसंकल्प असलेल्या तिला जमिनीवर पाहिले. छाटलेल्या वेलीप्रमाणे, पडलेल्या देवतेप्रमाणे ती पडली होती.
2.10.25
किन्नरीमिव निर्धूतां च्युताम् अप्सरसं यथा।
मायाम् इव परिभ्रष्टां हरिणीम् इव संयताम् ॥ २.१०.२५ ॥
ती किन्नरीप्रमाणे खाली कोसळलेली, अप्सरेप्रमाणे च्युत झालेली, जणू मायेपासून भ्रष्ट झालेली आणि बांधलेल्या हरिणीसारखी होती.
2.10.26
करेणुम् इव दिग्धेन विद्धां मृगयुना वने।
महागज इवारण्ये स्नेहात् परमदुःखिताम् ॥ २.१०.२६ ॥
ती वनात विषाने माखलेल्या बाणाने विद्ध झालेल्या हत्तिणीप्रमाणे, आणि अरण्यात स्नेहाने अत्यंत दुःखी झालेल्या महागजाप्रमाणे होती.
2.10.27
परिमृज्य च पाणिभ्यामभिसंत्रस्तचेतनः।
कामी कमलपत्राक्षीमुवाच वनितामिदम् ॥ २.१०.२७ ॥
घाबरलेल्या मनाने दोन्ही हातांनी तिला पुसून, कामातुर झालेला तो कमलनयनी स्त्रीला असे म्हणाला.
2.10.28
न तेऽहमभिजानामि क्रोधमात्मनि संश्रितम्।
देवि केनाभियुक्तासि केन वासि विमानिता ॥ २.१०.२८ ॥
हे देवी, तुझ्या मनात राग वसलेला आहे हे मला माहीत नाही. कोणी तुला त्रास दिला, किंवा कोणी तुझा अपमान केला?
2.10.29
यदिदं मम दुःखाय शेषे कल्याणि पांसुषु।
भूमौ शेषे किमर्थं त्वं मयि कल्याणचेतसि ॥ २.१०.२९ ॥
हे कल्याणी, माझ्या दुःखासाठी तू धुळीत का पडली आहेस? कल्याणी मनाच्या माझ्याबद्दल तू जमिनीवर का पडून आहेस?
2.10.30
भूतोपहतचित्तेव मम चित्तप्रमाथिनि।
सन्ति मे कुशला वैद्यास्त्वभितुष्टाश्च सर्वशः ॥ २.१०.३० ॥
हे माझे चित्त मथून टाकणारी, भूतबाधित मनासारखी तू आहेस. माझ्याकडे कुशल वैद्य आहेत; ते सर्व प्रकारे संतुष्ट होऊन तुला बरे करतील.
2.10.31
सुखितां त्वां करिष्यन्ति व्याधिमाचक्ष्व भामिनि।
कस्य वापि प्रियं कार्यं केन वा विप्रियं कृतम् ॥ २.१०.३१ ॥
ते तुला सुखी करतील; हे भामिनी, आजार सांग. कोणाचे प्रिय कार्य करायचे, किंवा कोणी अप्रिय केले?
2.10.32
कः प्रियं लभतामद्य को वा सुमहदप्रियम्।
मा रौत्सीर्मा च कार्षीस्त्वं देवि सम्परिशोषणम् ॥ २.१०.३२ ॥
आज कोणाला प्रिय लाभो, किंवा कोणाला मोठे अप्रिय होवो? हे देवी, रडू नकोस आणि स्वतःला झिजवू नकोस.
2.10.33
अवध्यो वध्यतां को वा वध्यः को वा विमुच्यताम्।
दरिद्रः को भवेदाढ्यो द्रव्यवान् वाप्यकिंचनः ॥ २.१०.३३ ॥
अवध्य कोण मारला जावो, किंवा वध्य कोण सोडला जावो? दरिद्री कोण श्रीमंत होवो, किंवा श्रीमंत कोण निर्धन होवो?
2.10.34
अहं च हि मदीयाश्च सर्वे तव वशानुगाः।
न ते कंचिदभिप्रायं व्याहन्तुमहमुत्सहे ॥ २.१०.३४ ॥
मी आणि माझे सर्व लोक तुझ्या वशात आहोत. तुझा कोणताही अभिप्राय मोडण्याचे धैर्य मी करणार नाही.
2.10.35
आत्मनो जीवितेनापि ब्रूहि यन्मनसि स्थितम्।
बलमात्मनि जानन्ती न मां शङ्कितुमर्हसि ॥ २.१०.३५ ॥
माझ्या जीवाची शपथ घेऊनही सांग, मनात जे आहे ते. तुझे बळ जाणणारी तू मला संशय घेऊ नकोस.
2.10.36
करिष्यामि तव प्रीतिं सुकृतेनापि ते शपे।
यावदावर्तते चक्रं तावती मे वसुंधरा ॥ २.१०.३६ ॥
तुझी प्रीती मी नक्की पूर्ण करीन; तुझ्यासाठी माझ्या सुकृतांची शपथ घेतो. चक्र जोवर फिरते तोवर ही माझी पृथ्वी आहे.
2.10.37
द्राविडाः सिन्धुसौवीराः सौराष्ट्रा दक्षिणापथाः।
वङ्गाङ्गमगधा मत्स्याः समृद्धाः काशिकोसलाः ॥ २.१०.३७ ॥
द्राविड, सिंधु, सौवीर, सौराष्ट्र, दक्षिणापथातील लोक, वंग, अंग, मगध, मत्स्य, काशी आणि कोसल — हे सर्व समृद्ध आहेत.
2.10.38
तत्र जातं बहु द्रव्यं धनधान्यमजाविकम्।
ततो वृणीष्व कैकेयि यद् यत् त्वं मनसेच्छसि ॥ २.१०.३८ ॥
तेथे पुष्कळ संपत्ती, धनधान्य आणि शेळ्या-मेंढ्या उत्पन्न होतात. म्हणून हे कैकेयी, तुझ्या मनाला जे जे हवे ते वर म्हणून माग.
2.10.39
किमायासेन ते भीरु उत्तिष्ठोत्तिष्ठ शोभने।
तत्त्वं मे ब्रूहि कैकेयि यतस्ते भयमागतम्।
तत् ते व्यपनयिष्यामि नीहारमिव रश्मिवान् ॥ २.१०.३९ ॥
हे भीरू, या त्रासाने तुला काय साध्य? उठ, उठ, हे सुंदरी! म्हणून कैकेयी, तुझ्यावर कोणते भय आले आहे ते मला सांग. सूर्य धुक्याला दूर करतो तसे मी ते दूर करीन.
2.10.40
तथोक्ता सा समाश्वस्ता वक्तुकामा तदप्रियम्।
परिपीडयितुं भूयो भर्तारमुपचक्रमे ॥ २.१०.४० ॥
असे सांगितल्यावर ती आश्वस्त झाली आणि ते अप्रिय वचन बोलू इच्छून पुन्हा आपल्या पतीला पीडा देऊ लागली.