বাল্মীকি রামায়ণ · সর্গ 2.108
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
2.108.1
आश्वासयन्तं भरतं जाबालिर्ब्राह्मणोत्तमः ।
उवाच रामं धर्मज्ञं धर्मापेतमिदं वचः ॥ २.१०८.१ ॥
ভরতকে সান্ত্বনা দিতে দিতে শ্রেষ্ঠ ব্রাহ্মণ জাবালি ধর্মজ্ঞ রামকে ধর্মবিরুদ্ধ এই কথা বললেন।
2.108.2
साधु राघव माभूत्ते बुद्धिरेवं निरर्थिका ।
प्राकृतस्य नरस्येव ह्यार्यबुद्धेर्मनस्विनः ॥ २.१०८.२ ॥
হে রাঘব, ঠিক আছে; তোমার এই বুদ্ধি যেন এমন নিরর্থক না হয়। সাধারণ মানুষের মতো, আর্যবুদ্ধি ও মনস্বী ব্যক্তির এই চিন্তাও অর্থহীন।
2.108.3
कः कस्य पुरुषो बन्धुः किमाप्यं कस्य केनचित् ।
यदेको जायते जन्तुरेक एव विनश्यति ॥ २.१०८.३ ॥
কে কার বন্ধু? কার দ্বারা কে কী লাভ করে? কারণ জীব একাই জন্মায় এবং একাই বিনষ্ট হয়।
2.108.4
तस्मान्माता पिता चेति राम सज्जेतयो नरः ।
उन्मत्त इव स ज्ञेयो नास्ति कश्चिद्धि कस्यचित् ॥ २.१०८.४ ॥
অতএব, হে রাম, 'ইনি মাতা, ইনি পিতা' বলে যে মানুষ আসক্ত হয়, তাকে উন্মাদের মতো জানতে হবে; প্রকৃতপক্ষে কারও কেউ নেই।
2.108.5
यथा ग्रामान्तरं गच्छन् नरः कश्चित् क्वचिद्वसेत् ।
उत्सृज्य च तमावासं प्रतिष्ठेतापरे ऽहनि ॥ २.१०८.५ ॥
কোনো মানুষ অন্য গ্রামে যেতে যেতে কোথাও থাকে; সেই আবাস ছেড়ে পরদিন আবার যাত্রা শুরু করে।
2.108.6
एवमेव मनुष्याणां पिता माता गृहं वसु ।
आवासमात्रं काकुत्स्थ सज्जन्ते नात्र सज्जनाः ॥ २.१०८.६ ॥
ঠিক তেমনই মানুষের পিতা, মাতা, গৃহ ও ধন কেবল আবাসমাত্র; হে কাকুৎস্থ, এসবে সজ্জনেরা আসক্ত হন না।
2.108.7
पित्र्यं राज्यं परित्यज्य स नार्हसि नरोत्तम ।
आस्थातुं कापथं दुःखं विषमं बहुकण्टकम् ॥ २.१०८.७ ॥
হে নরোত্তম, পৈতৃক রাজ্য ত্যাগ করে দুঃখময়, বিষম, বহু কণ্টকে পূর্ণ কুপথে চলা তোমার উচিত নয়।
2.108.8
समृद्धायामयोध्यायामात्मानमभिषेचय ।
एकवेणी धरा हि त्वां नगरी सम्प्रतीक्षते ॥ २.१०८.८ ॥
সমৃদ্ধ অযোধ্যায় নিজেকে অভিষিক্ত করো; একবেণী ধারণ করে এই ধরা ও নগরী তোমার প্রতীক্ষা করছে।
2.108.9
राजभोगाननुभवन् महार्हान् पार्थिवात्मज ।
विहर त्वमयोध्यायां यथा शक्रस्त्रिविष्टपे ॥ २.१०८.९ ॥
হে রাজপুত্র, মহামূল্য রাজভোগ উপভোগ করে ইন্দ্র যেমন স্বর্গে বিহার করেন, তেমনই তুমি অযোধ্যায় বিহার করো।
2.108.10
न ते कश्चिद्दशरथस्त्वं च तस्य न कश्चन ।
अन्यो राजा त्वमन्यः स तस्मात् कुरु यदुच्यते ॥ २.१०८.१० ॥
দশরথ তোমার কেউ নন, তুমিও তাঁর কেউ নও; তিনি অন্য রাজা, তুমি অন্য। অতএব যা বলা হচ্ছে তাই করো।
2.108.11
बीजमात्रं पिता जन्तोः शुक्लं रुधिरमेव च ।
संयुक्तमृतुमन्मात्रा पुरुषस्येह जन्म तत् ॥ २.१०८.११ ॥
পিতা প্রাণীর কেবল বীজ; শুক্র ও রক্তই তা। ঋতুমতী মায়ের সঙ্গে মিলিত হয়ে এখানে মানুষের জন্ম হয়।
2.108.12
गतः स नृपतिस्तत्र गन्तव्यं यत्र तेन वै ।
प्रवृत्तिरेषा मर्त्त्यानां त्वं तु मिथ्या विहन्यसे ॥ २.१०८.१२ ॥
সেই রাজা সেখানে গেছেন যেখানে সবাইকে যেতে হয়; মরণশীলদের গতি এটাই। আর তুমি বৃথা নিজেকেই বিনষ্ট করছ।
2.108.13
अर्थधर्मपरा ये ये तांस्तान् शोचामि नेतरान् ।
ते हि दुःखमिह प्राप्य विनाशं प्रेत्य भेजिरे ॥ २.१०८.१३ ॥
যারা অর্থ ও ধর্মে নিবিষ্ট ছিলেন, তাঁদের জন্যই আমি শোক করি, অন্যদের জন্য নয়। তাঁরা এখানে দুঃখ পেয়ে মৃত্যুর পর বিনাশ প্রাপ্ত হয়েছেন।
2.108.14
अष्टका पितृदैवत्यमित्ययं प्रसृतो जनः ।
अन्नस्योपद्रवं पश्य मृतो हि किमशिष्यति ॥ २.१०८.१४ ॥
'অষ্টকা পিতৃদেবতার জন্য' — এই ভাবনায় মানুষ ছড়িয়ে পড়েছে। অন্নের এই অপচয় দেখো। মৃত মানুষ আর কী খাবে?
2.108.15
यदि भुक्तमिहान्येन देहमन्यस्य गच्छति ।
दद्यात् प्रवसतः श्राद्धं न तत् पथ्यशनं भवेत् ॥ २.१०८.१५ ॥
যদি এখানে অন্য কেউ খায় এবং তার খাদ্য অন্যের দেহে পৌঁছায়, তবে প্রবাসীর জন্য শ্রাদ্ধ দেওয়া উচিত — কিন্তু সেই আহার তার জন্য পথ্য হবে না।
2.108.16
दानसंवनना ह्येते ग्रन्था मेधाविभिः कृताः ।
यजस्व देहि दीक्षस्व तपस्तप्यस्व सन्त्यज ॥ २.१०८.१६ ॥
এই গ্রন্থগুলি বুদ্ধিমানেরা দানকে ভিত্তি করে রচনা করেছেন। যজ্ঞ করো, দান দাও, দীক্ষা নাও, তপস্যা করো — তারপর ত্যাগ করো।
2.108.17
स नास्ति परमित्येव कुरु बुद्धिं महामते ।
प्रत्यक्षं यत्तदातिष्ठ परोक्षं पृष्ठतः कुरु ॥ २.१०८.१७ ॥
'সেই পরলোক নেই' — এমনই মন স্থির করো, হে মহামতি। যা প্রত্যক্ষ তাতেই স্থির থাকো; যা পরোক্ষ তা পিছনে রাখো।
2.108.18
स तां बुद्धिं पुरस्कृत्य सर्वलोकनिदर्शिनीम् ।
राज्यं त्वं प्रतिगृह्णीष्व भरतेन प्रसादितः ॥ २.१०८.१८ ॥
সর্বলোকের পথপ্রদর্শিনী সেই বুদ্ধি সামনে রেখে, ভরত কর্তৃক প্রসন্ন হয়ে তুমি রাজ্য গ্রহণ করো।