वाल्मीकि रामायण · सर्ग 2.110
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
2.110.1
क्रुद्धमाज्ञाय रामं तं वसिष्ठः प्रत्युवाच ह ।
जाबालिरपि जानीते लोकस्यास्य गतागतिम् ॥ २.११०.१ ॥
राम क्रुद्ध झाला आहे हे जाणून वसिष्ठ त्यांना म्हणाले. जाबालीलाही या जगाचे येणे-जाणे ठाऊक आहे.
2.110.2
निवर्त्तयितुकामस्तु त्वामेतद्वाक्यमुक्तवान् ।
इमां लोकसमुत्पत्तिं लोकनाथ निबोध मे ॥ २.११०.२ ॥
तुला परत वळवण्याच्या इच्छेनेच त्यांनी हे वचन सांगितले. हे लोकनाथा, या जगाची उत्पत्ती माझ्याकडून समजून घे.
2.110.3
सर्वं सलिलमेवासीत् पृथिवी यत्र निर्मिता ।
ततः समभवद्ब्रह्मा स्वयम्भूर्दैवतैः सह ।
स वराहस्ततो भूत्वा प्रोज्जहार वसुन्धराम् ॥ २.११०.३ ॥
पूर्वी सर्व काही पाणीच होते; तिथेच पृथ्वी निर्माण झाली. नंतर देवांसह स्वयंभू ब्रह्मा प्रकट झाले. ते वराह होऊन पृथ्वीला वर उचलून आणले.
2.110.4
असृजच्च जगत् सर्वं सह पुत्रैः कृतात्मभिः ।
आकाशप्रभवो ब्रह्मा शाश्वतो नित्य अव्ययः ॥ २.११०.४ ॥
त्यांनी संयमी पुत्रांसह हे सर्व जग निर्माण केले. आकाशातून जन्मलेले ब्रह्मा शाश्वत, नित्य आणि अव्यय आहेत.
2.110.5
तस्मान्मरीचिः संजज्ञे मरीचेः काश्यपः सुतः ॥ २.११०.५ ॥
त्यांच्यापासून मरीची जन्मले. मरीचीचा पुत्र काश्यप.
2.110.6
विवस्वान् काश्यपाज्जज्ञे मनुर्वैवस्वतस्सुतः ।
स तु प्रजापतिः पूर्वमिक्ष्वाकुस्तु मनोः सुतः ॥ २.११०.६ ॥
काश्यपापासून विवस्वान जन्मले. विवस्वानाचा पुत्र वैवस्वत मनू. ते पूर्वी प्रजापती होते; मनूचा पुत्र इक्ष्वाकू.
2.110.7
यस्येयं प्रथमं दत्ता समृद्धा मनुना मही ।
तमिक्ष्वाकुमयोध्यायां राजानं विद्धि पूर्वकम् ॥ २.११०.७ ॥
मनूने प्रथम ही समृद्ध पृथ्वी ज्याला दिली, त्या इक्ष्वाकूला अयोध्येचा पूर्वीचा राजा म्हणून जाण.
2.110.8
इक्ष्वाकोस्तु सुतः श्रीमान् कुक्षिरेवेति विश्रुतः ।
कुक्षेरथात्मजो ऺवीरो विकुक्षिरुदपद्यत ॥ २.११०.८ ॥
इक्ष्वाकूचा पुत्र श्रीमान कुक्षी नावाने प्रसिद्ध होता; कुक्षीचा पुत्र वीर विकुक्षी जन्मला.
2.110.9
विकुक्षेस्तु महातेजा बाणः पुत्रः प्रतापवान् ।
बाणस्य तु महाबाहुरनरण्यो महायशाः ॥ २.११०.९ ॥
विकुक्षीचा पुत्र महातेजस्वी प्रतापी बाण; आणि बाणाचा महाबाहू, महायशस्वी पुत्र अनरण्य.
2.110.10
नानावृष्टिर्बभूवास्मिन्न दुर्भिक्षं सतां वरे ।
अनरण्ये महाराजे तस्करो नापि कश्चन ॥ २.११०.१० ॥
सज्जनांत श्रेष्ठ अशा (राजाच्या) काळात नाना प्रकारचा पाऊस पडला, दुष्काळ पडला नाही; महाराजा अनरण्याच्या राज्यात एकही चोर नव्हता.
2.110.11
अनरण्यान्महाबाहुः पृथू राजा बभूव ह ।
तस्मात् पृथोर्महाराजस्त्रिशङ्कुरुदपद्यत ।
स सत्यवचनाद्वीरः सशरीरो दिवङ्गतः ॥ २.११०.११ ॥
अनरण्यापासून महाबाहू राजा पृथू झाला; त्याच्यापासून महाराजा त्रिशंकू जन्मला. तो वीर सत्यवचनाच्या बळाने सशरीर स्वर्गाला गेला.
2.110.12
त्रिशङ्कोरभवत्सूनुर्धुन्धुमारो महायशाः ।
धुन्धुमारो महातेजा युवनाश्वो व्यजायत ॥ २.११०.१२ ॥
त्रिशंकूचा पुत्र महायशस्वी धुंधुमार झाला; महातेजस्वी धुंधुमारापासून युवनाश्व जन्मला.
2.110.13
युवनाश्वसुतः श्रीमान् मान्धाता समपद्यत ।
मान्धातुस्तु महातेजाः सुसन्धिरुदपद्यत ॥ २.११०.१३ ॥
युवनाश्वाचा पुत्र श्रीमान मान्धाता जन्मला. मान्धात्याचा महातेजस्वी पुत्र सुसंधी जन्मला.
2.110.14
सुसन्धेरपि पुत्रौ द्वौ ध्रुवसन्धिः प्रसेनजित् ।
यशस्वी ध्रुवसन्धेस्तु भरतो रिपुसूदनः ॥ २.११०.१४ ॥
सुसंधीला दोन पुत्र होते—ध्रुवसंधी आणि प्रसेनजित. ध्रुवसंधीचा यशस्वी पुत्र शत्रुसूदन भरत.
2.110.15
भरतात्तु महाबाहोरसितो नाम जायत ।
यस्यैते प्रतिराजान उदपद्यन्त शत्रवः ।
हैहयास्तालजङ्घाश्च शूराश्च शशिबिन्दवः ॥ २.११०.१५ ॥
महाबाहू भरतापासून असित नावाचा पुत्र जन्मला. त्याचे शत्रू म्हणून हे प्रतिराजे उदयास आले—हैहय, तालजंघ आणि शूर शशिबिंदू.
2.110.16
तांस्तु सर्वान् प्रतिव्यूह्य युद्धे राजा प्रवासितः ।
स च शैलवरे रम्ये बभूवाभिरतो मुनिः ॥ २.११०.१६ ॥
त्या सर्वांना युद्धात तोंड दिल्यानंतर राजाला हद्दपार करण्यात आले. तो रम्य श्रेष्ठ पर्वतावर मुनी होऊन रमला.
2.110.17
द्वे चास्य भार्ये गर्भिण्यौ बभूवतुरिति श्रुतिः ।
एका गर्भविनाशाय सपत्न्यै सगरं ददौ ॥ २.११०.१७ ॥
त्याच्या दोन पत्न्या गर्भवती होत्या असे ऐकिवात आहे. एकीने सवतीचा गर्भ नष्ट करण्यासाठी तिला सगर (विष) दिले.
2.110.18
भार्गवश्च्यवनो नाम हिमवन्तमुपाश्रितः ।
तमृषिं समुपागम्य कालिन्दी त्वभ्यवादयत् ॥ २.११०.१८ ॥
हिमालयाचा आश्रय घेतलेला भार्गव च्यवन नावाचा ऋषी होता. कालिंदी त्या ऋषींजवळ जाऊन आदराने वंदन करू लागली.
2.110.19
स तामभ्यवदद्विप्रो वरेप्सुं पुत्रजन्मनि ।
पुत्रस्ते भविता देवि महात्मा लोकविश्रुतः ।
धार्मिकश्च सुशीलश्च वंशकर्त्ता ऽरिसूदनः ॥ २.११०.१९ ॥
पुत्रजन्माचा वर मागणाऱ्या तिला त्या ब्राह्मण ऋषींनी सांगितले, "हे देवी, तुला असा पुत्र होईल जो महात्मा, लोकविख्यात, धार्मिक, सुशील, वंशकर्ता आणि शत्रुनाशक असेल."
2.110.20
कृत्वा प्रदक्षिणं हृष्टा मुनिं तमनुमान्य च ।
पद्मपत्रसमानाक्षं पद्मगर्भसमप्रभम् ।
ततः सा गृहमागम्य देवी पुत्रं व्यजायत ॥ २.११०.२० ॥
आनंदाने तिने त्या मुनींची प्रदक्षिणा केली आणि त्यांची अनुमती घेतली. मग घरी परतून त्या देवीने कमळपाकळ्यांसारखे डोळे आणि कमळगर्भासारखी कांती असलेल्या पुत्राला जन्म दिला.
2.110.21
सपत्न्या तु गरस्तस्यै दत्तो गर्भजिघांसया ।
गरेण सह तेनैव जातः स सगरो ऽभवत् ॥ २.११०.२१ ॥
पण सवतीने गर्भ नष्ट करण्याच्या इच्छेने तिला विष दिले. त्या विषासह तो जन्मला आणि सगर म्हणून ओळखला गेला.
2.110.22
स राजा सगरो नाम यः समुद्रमखानयत् ।
इष्ट्वा पर्वणि वेगेन त्रासयन्तमिमाः प्रजाः ॥ २.११०.२२ ॥
तो सगर राजा, ज्याने समुद्र खणून काढवला. पर्वदिनी यज्ञ करून, या प्रजांना भयभीत करत त्याने वेगाने समुद्र खणविला.
2.110.23
असमञ्जस्तु पुत्रोभूत् सगरस्येति नः श्रुतम् ।
जीवन्नेव स पित्रा तु निरस्तः पापकर्मकृत् ॥ २.११०.२३ ॥
सगराला असमंज नावाचा पुत्र झाला असे आम्ही ऐकले आहे. पापकर्म करणाऱ्या त्याला पित्याने जिवंत असतानाच हाकलून दिले.
2.110.24
अंशुमानपि पुत्रो ऽभूदसमञ्जस्य वीर्य्यवान् ।
दिलीपों ऽशुमतः पुत्रो दिलीपस्य भगीरथः ॥ २.११०.२४ ॥
असमंजाचा पराक्रमी पुत्र अंशुमान झाला. अंशुमानाचा पुत्र दिलीप आणि दिलीपाचा पुत्र भगीरथ.
2.110.25
भगीरथात् ककुत्स्थस्तु काकुत्स्था येन विश्रुताः ।
ककुत्स्थस्य च पुत्रो ऽभूद्रघुर्येन तु राघवाः ॥ २.११०.२५ ॥
भगीरथापासून ककुत्स्थ झाला; त्यामुळे काकुत्स्थ प्रसिद्ध झाले. ककुत्स्थाचा पुत्र रघु झाला; त्यामुळे राघव म्हटले गेले.
2.110.26
रघोस्तु पुत्रस्तेजस्वी प्रवृद्धः पुरुषादकः ।
कल्माषपादः सौदास इत्येवं प्रथितो भुवि ॥ २.११०.२६ ॥
रघूचा तेजस्वी पुत्र मोठा होऊन नरभक्षक झाला; पृथ्वीवर तो कल्माषपाद व सौदास या नावांनी प्रसिद्ध झाला.
2.110.27
कल्माषपादपुत्रो ऽभूच्छङ्खणस्त्विति विश्रुतः ।
यस्तु तद्वीर्यमासाद्य सहसैन्यो व्यनीनशत् ॥ २.११०.२७ ॥
कल्माषपादाचा पुत्र शंखण नावाने प्रसिद्ध झाला; त्याच्या पराक्रमाचा सामना करून सैन्यासह तो नष्ट झाला.
2.110.28
शङ्खणस्य च पुत्रो ऽभूच्छूरः श्रीमान् सुदर्शनः ।
सुदर्शनस्याग्निवर्ण अग्निवर्णस्य शीघ्रगः ॥ २.११०.२८ ॥
शंखणाचा पुत्र शूर व श्रीमान सुदर्शन झाला. सुदर्शनाचा पुत्र अग्निवर्ण, आणि अग्निवर्णाचा पुत्र शीघ्रग.
2.110.29
शीघ्रगस्य मरुः पुत्रो मरोः पुत्रः प्रशुश्रुकः ।
प्रशुश्रुकस्य पुत्रो ऽभूदम्बरीषो महाद्युतिः ॥ २.११०.२९ ॥
शीघ्रगाचा पुत्र मरु; मरूचा पुत्र प्रशुश्रुक; प्रशुश्रुकाचा पुत्र महातेजस्वी अंबरीष झाला.
2.110.30
अम्बरीषस्य पुत्रो ऽभून्नहुषः सत्यविक्रमः ।
नहुषस्य च नाभागः पुत्रः परमधार्मिकः ॥ २.११०.३० ॥
अंबरीषाचा पुत्र सत्यपराक्रमी नहुष झाला; नहुषाचा पुत्र परमधार्मिक नाभाग.
2.110.31
अजश्च सुव्रतश्चैव नाभागस्य सुतावुभौ ।
अजस्य चैव धर्मात्मा राजा दशरथः सुतः ॥ २.११०.३१ ॥
अज आणि सुव्रत हे नाभागाचे दोन पुत्र होते. अजाचा धर्मात्मा पुत्र राजा दशरथ होता.
2.110.32
तस्य ज्येष्ठो ऽसि दायादो राम इत्यभिविश्रुतः ।
तद्गृहाण स्वकं राज्यमवेक्षस्व जनं नृप ॥ २.११०.३२ ॥
त्यांचा ज्येष्ठ वारसदार तू आहेस, राम नावाने प्रसिद्ध. हे नृपा, आपले राज्य स्वीकार आणि प्रजेचे रक्षण कर.
2.110.33
इक्ष्वाकूणां हि सर्वेषां राजा भवति पूर्वजः ।
पूर्वजे नावरः पुत्रो ज्येष्ठो राज्ये ऽभिषिच्यते ॥ २.११०.३३ ॥
इक्ष्वाकू वंशात सर्व राजांमध्ये ज्येष्ठ पुत्रच राजा होतो. ज्येष्ठ असताना धाकटा नव्हे, ज्येष्ठच राज्याभिषेक पावतो.
2.110.34
स राघवाणां कुलधर्ममात्मनः सनातनं नाद्य विहन्तुमर्हसि ।
प्रभूतरत्नामनुशाधि मेदिनीं प्रभूतराष्ट्रां पितृवन्महायशः ॥ २.११०.३४ ॥
हे महायशस्वी, राघवांचा हा सनातन कुलधर्म तू आज मोडू नकोस. पित्याप्रमाणे, रत्नांनी भरलेली आणि अनेक राष्ट्रे असलेली ही पृथ्वी शासन कर.