વાલ્મીકિ રામાયણ · સર્ગ 2.111
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
2.111.1
वसिष्ठस्तु तदा राममुक्त्वा राजपुरोऺहितः ।
अब्रवीद्धर्मसंयुक्तं पुनरेवापरं वचः ॥ २.१११.१ ॥
ત્યારે રાજપુરોહિત વસિષ્ઠે રામને આમ કહીને ધર્મયુક્ત બીજું એક વચન ફરીથી કહ્યું.
2.111.2
पुरुषस्येह जातस्य भवन्ति गुरवस्त्रयः ।
आचार्य्यश्चैव काकुत्स्थ पिता माता च राघव ॥ २.१११.२ ॥
હે કાકુત્સ્થ, હે રાઘવ! આ સંસારમાં જન્મેલા મનુષ્યના ત્રણ ગુરુ હોય છે: આચાર્ય, પિતા અને માતા.
2.111.3
पिता ह्येनं जनयति पुरुषं पुरुषर्षभ ।
प्रज्ञां ददाति चाचार्यस्तस्मात्स गुरुरुच्यते ॥ २.१११.३ ॥
હે પુરુષશ્રેષ્ઠ! પિતા જ આ પુરુષને જન્મ આપે છે, અને આચાર્ય તેને પ્રજ્ઞા આપે છે; તેથી તે ગુરુ કહેવાય છે.
2.111.4
सो ऽहं ते पितुराचार्य्यस्तव चैव परन्तप ।
मम त्वं वचनं कुर्वन् नातिवर्त्तेः सताङ्गतिम् ॥ २.१११.४ ॥
હે શત્રુતાપન! હું તારા પિતાનો આચાર્ય છું, અને તારો પણ આચાર્ય છું. મારું વચન પાળીને સજ્જનોના માર્ગનું ઉલ્લંઘન ન કર.
2.111.5
इमा हि ते परिषदः श्रेणयश्च द्विजास्तथा ।
एषु तात चरन् धर्मं नातिवर्त्तेः सताङ्गतिम् ॥ २.१११.५ ॥
હે વત્સ! આ તારી સભાઓ, શ્રેણીઓ અને દ્વિજો પણ છે. તેમની વચ્ચે ધર્મનું આચરણ કરીને સજ્જનોના માર્ગનું ઉલ્લંઘન ન કર.
2.111.6
वृद्धाया धर्मशीलाया मातुर्नार्हस्यवर्त्तितुम् ।
अस्यास्तु वचनं कुर्वन् नातिवर्त्तेः सताङ्गतिम् ॥ २.१११.६ ॥
વૃદ્ધ અને ધર્મશીલ એવી તારી માતાની આજ્ઞાનું ઉલ્લંઘન કરવું તને યોગ્ય નથી. તેના વચનનું પાલન કરીને સજ્જનોના માર્ગનું ઉલ્લંઘન ન કર.
2.111.7
भरतस्य वचः कुर्वन् याचमानस्य राघव ।
आत्मानं नातिवर्त्तेस्त्वं सत्यधर्मपराक्रम ॥ २.१११.७ ॥
હે રાઘવ, યાચના કરતા ભરતના વચનનું પાલન કરો. સત્ય, ધર્મ અને પરાક્રમવાળા તમે તમારી જાતને (ધર્મથી) દૂર ન કરો.
2.111.8
एवं मधुरमुक्तस्तु गुरुणा राघवः स्वयम् ।
प्रत्युवाच समासीनं वसिष्ठं पुरुषर्षभः ॥ २.१११.८ ॥
ગુરુ વસિષ્ઠ દ્વારા આ રીતે મધુર વચનોથી સંબોધાયેલા રાઘવ (રામ) એ સ્વયં બેઠેલા વસિષ્ઠને ઉત્તર આપ્યો.
2.111.9
यन्मातापितरौ वृत्तं तनये कुरुतः सदा ।
न सुप्रतिकरं तत्तु मात्रा पित्रा च यत्कृतम् ॥ २.१११.९ ॥
માતા-પિતા પુત્ર પ્રત્યે સદા જે વર્તન કરે છે, માતા અને પિતાએ કરેલો તે ઉપકાર સહેલાઈથી ચૂકવી શકાતો નથી.
2.111.10
यथाशक्ति प्रदानेन स्नापनोच्छादनेन च ।
नित्यं च प्रियवादेन तथा संवर्द्धनेन च ॥ २.१११.१० ॥
યથાશક્તિ દાન આપીને, સ્નાન કરાવીને, ઉબટન લગાવીને, નિત્ય પ્રિય વચન બોલીને તથા એ જ રીતે પાલનપોષણ કરીને (માતા-પિતાએ પુત્રને ઉછેર્યો).
2.111.11
स हि राजा जनयिता पिता दशरथो मम ।
आज्ञातं यन्मया तस्य न तन्मिथ्या भविष्यति ॥ २.१११.११ ॥
તે રાજા દશરથ, મને જન્મ આપનાર પિતા. તેમણે આપેલી જે આજ્ઞા, તે મારા દ્વારા (પાળાઈને) મિથ્યા નહીં થાય.
2.111.12
एवमुक्तस्तु रामेण भरतः प्रत्यनन्तरम् ।
उवाच परमोदारः सूतं परमदुर्मनाः ॥ २.१११.१२ ॥
રામ દ્વારા આ રીતે કહેવાયેલા પરમ ઉદાર ભરતે, અત્યંત દુઃખી મનથી તરત જ સારથિને કહ્યું.
2.111.13
इह मे स्थण्डिले शीघ्रं कुशानास्तर सारथे ।
आर्य्यं प्रत्युपवेक्ष्यामि यावन्मे न प्रसीदति ॥ २.१११.१३ ॥
હે સારથિ! અહીં જલદી ખુલ્લી ભૂમિ પર મારા માટે કુશ પાથરો. આર્ય મારા પર પ્રસન્ન ન થાય ત્યાં સુધી હું તેમની સામે બેસીશ.
2.111.14
अनाहारो निरालोको धनहीनो यथा द्विजः ।
शेष्ये पुरस्तात् शालाया यावन्न प्रतियास्यति ॥ २.१११.१४ ॥
આહાર ત્યજીને, તેજહીન અને ધનહીન બ્રાહ્મણની જેમ, તેઓ પાછા ન ફરે ત્યાં સુધી હું આ શાળાની સામે સૂઈ રહીશ.
2.111.15
स तु राममवेक्षन्तं सुमन्त्रं प्रेक्ष्य दुर्मनाः ।
कुशोत्तरमुपस्थाप्य भूमावेवास्तरत् स्वयम् ॥ २.१११.१५ ॥
પરંતુ રામ તરફ જોઈ રહેલા સુમંત્રને જોઈને દુઃખી મનથી તેમણે પોતે જ ભૂમિ પર કુશની શય્યા પાથરી.
2.111.16
तमुवाच महातेजा रामो राजर्षिसत्तमः ।
किं मां भरत कुर्वाणं तात प्रत्युपवेक्ष्यसि ॥ २.१११.१६ ॥
મહાતેજસ્વી અને રાજર્ષિઓમાં શ્રેષ્ઠ રામે તેમને કહ્યું, "ભરત, શું કરી રહ્યો છે? પ્રિય, મારી સામે કેમ બેસવા ઇચ્છે છે?"
2.111.17
ब्राह्मणो ह्येकपार्श्वेन नरान् रोद्धुमिहार्हति ।
न तु मूर्द्धाभिषिक्तानां विधिः प्रत्युपवेशने ॥ २.१११.१७ ॥
બ્રાહ્મણ એક બાજુ બેસીને લોકોને રોકી શકે છે. પરંતુ મૂર્ધાભિષિક્ત રાજાઓની સામે બેસવાનો આ વિધિ નથી.
2.111.18
उत्तिष्ठ नरशार्दूल हित्वैतद्दारुणं व्रतम् ।
पुरवर्य्यामितः क्षिप्रमयोध्यां याहि राघव ॥ २.१११.१८ ॥
હે નરશ્રેષ્ઠ, ઊઠો! આ કઠોર વ્રત છોડીને, હે રાઘવ, અહીંથી જલદી ઉત્તમ નગરી અયોધ્યા જાઓ.
2.111.19
आसीनस्त्वेव भरतः पौरजानपदं जनम् ।
उवाच सर्वतः प्रेक्ष्य किमार्यं नानुशासथ ॥ २.१११.१९ ॥
ભરત બેઠેલા જ હતા. ચારે બાજુ જોઈને નગર અને જનપદના લોકોને તેમણે કહ્યું, "હે આર્યજનો, તમે (રામને) કેમ ઉપદેશ આપતા નથી?"
2.111.20
ते तमूचुर्महात्मानं पौरजानपदा जनाः ।
काकुत्स्थमभिजानीमः सम्यग्वदति राघवः ॥ २.१११.२० ॥
ત્યારે નગર અને જનપદના લોકોએ એ મહાત્માને કહ્યું, "અમે કાકુત્સ્થ (રામ)ને જાણીએ છીએ; રાઘવ બરાબર જ કહે છે."
2.111.21
एषो ऽपि हि महाभागः पितुर्वचसि तिष्ठति ।
अत एव न शक्ताः स्मो व्यावर्त्तयितुमञ्जसा ॥ २.१११.२१ ॥
"આ મહાભાગ પણ પિતાના વચનમાં જ સ્થિર છે; એટલા માટે અમે તેમને સહેલાઈથી પાછા વાળી શકતા નથી."
2.111.22
तेषामाज्ञाय वचनं रामो वचनमब्रवीत् ।
एवं निबोध वचनं सुहृदां धर्मचक्षुषाम् ॥ २.१११.२२ ॥
તેમનું વચન સમજીને રામે કહ્યું, "ધર્મદૃષ્ટિવાળા સુહૃદોનાં આ વચનો આ રીતે સમજો."
2.111.23
एतच्चैवोभयं श्रुत्वा सम्यक् सम्पश्य राघव ।
उत्तिष्ठ त्वं महाबाहो मां च स्पृश तथोदकम् ॥ २.१११.२३ ॥
"હે રાઘવ, આ બંને વાત સાંભળીને સારી રીતે વિચાર કરો. હે મહાબાહુ, ઊઠો અને મને તથા જળને સ્પર્શો."
2.111.24
अथोत्थाय जलं स्पृष्ट्वा भरतो वाक्यमब्रवीत् ।
श्रृण्वन्तु मे परिषदो मन्त्रिणः श्रेणयस्तथा ॥ २.१११.२४ ॥
પછી ઊઠીને જળને સ્પર્શીને ભરતે કહ્યું, "મારું વચન સભાજનો, મંત્રીઓ અને શ્રેણીઓ સાંભળો."
2.111.25
न याचे पितरं राज्यं नानुशासामि मातरम् ।
आर्यं परमधर्मज्ञं नानुजानामि राघवम् ॥ २.१११.२५ ॥
હું પિતા પાસે રાજ્ય માગતો નથી, માતાને આજ્ઞા કરતો નથી, અને પરમધર્મજ્ઞ આર્ય રાઘવને અનુમતિ આપતો નથી.
2.111.26
यदि त्ववश्यं वस्तव्यं कर्त्तव्यं च पितुर्वचः ।
अहमेव निवत्स्यामि चतुर्दश समा वने ॥ २.१११.२६ ॥
જો અવશ્ય રહેવું પડે અને પિતાનું વચન પાળવું પડે, તો હું જ ચૌદ વર્ષ વનમાં રહીશ.
2.111.27
धर्मात्मा तस्य तथ्येन भ्रातुर्वाक्येन विस्मितः ।
उवाच रामः सम्प्रेक्ष्य पौरजानपदं जनम् ॥ २.१११.२७ ॥
ધર્માત્મા રામ ભાઈના સત્ય વચનથી વિસ્મિત થઈ, નગરજનો અને જનપદના લોકો તરફ જોઈને બોલ્યા.
2.111.28
विक्रीतमाहितं क्रीतं यत् पित्रा जीवता मम ।
न तल्लोपयितुं शक्यं मया वा भरतेन वा ॥ २.१११.२८ ॥
પિતાએ જીવતા છતાં મારા વિષે જે વેચ્યું, મૂક્યું કે ખરીદ્યું, તે મારાથી કે ભરતથી રદ કરી શકાય નહીં.
2.111.29
अपधिर्न मया कार्य्यो वनवासे जुगुप्सितः ।
युक्तमुक्तं च कैकेय्या पित्रा मे सुकृतं कृतम् ॥ २.१११.२९ ॥
વનવાસમાં હું કોઈ નિંદનીય દોષ જોતો નથી. કૈકેયીનું કથન યોગ્ય છે; મારા પિતાએ સારું જ કર્યું છે.
2.111.30
जानामि भरतं क्षान्तं गुरुसत्कारकारिणम् ।
सर्वमेवात्र कल्याणं सत्यसन्धे महात्मनि ॥ २.१११.३० ॥
હું જાણું છું કે ભરત ક્ષમાશીલ અને ગુરુજનોનું સન્માન કરનાર છે. સત્યસંધ મહાત્મામાં આ સર્વ કલ્યાણકારી છે.
2.111.31
अनेन धर्मशीलेन वनात् प्रत्यागतः पुनः ।
भ्रात्रा सह भविष्यामि पृथिव्याः पतिरुत्तमः ॥ २.१११.३१ ॥
ધર્મશીલ આ ભાઈ સાથે વનમાંથી પાછો ફરીને હું ફરી પૃથ્વીનો ઉત્તમ સ્વામી બનીશ.
2.111.32
वृतो राजा हि कैकेय्या मया तद्वचनं कृतम् ।
अनृतन्मोचयानेन पितरं तं महीपतिम् ॥ २.१११.३२ ॥
રાજાને કૈકેયીએ વરથી બાંધ્યા હતા; મેં તે વચન પૂર્ણ કર્યું. આ દ્વારા તે મહીપતિ પિતાને અસત્યથી મુક્ત કર.