वाल्मीकि रामायण · सर्ग 2.111
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
2.111.1
वसिष्ठस्तु तदा राममुक्त्वा राजपुरोऺहितः ।
अब्रवीद्धर्मसंयुक्तं पुनरेवापरं वचः ॥ २.१११.१ ॥
तेव्हा राजपुरोहित वसिष्ठ रामाला असे बोलून धर्मयुक्त असे आणखी एक वचन पुन्हा म्हणाले.
2.111.2
पुरुषस्येह जातस्य भवन्ति गुरवस्त्रयः ।
आचार्य्यश्चैव काकुत्स्थ पिता माता च राघव ॥ २.१११.२ ॥
हे काकुत्स्था, हे राघवा! या जगात जन्मलेल्या माणसाला तीन गुरू असतात: आचार्य, पिता आणि माता.
2.111.3
पिता ह्येनं जनयति पुरुषं पुरुषर्षभ ।
प्रज्ञां ददाति चाचार्यस्तस्मात्स गुरुरुच्यते ॥ २.१११.३ ॥
हे पुरुषश्रेष्ठा! पिता या पुरुषाला जन्म देतो, आणि आचार्य त्याला प्रज्ञा देतो; म्हणून तो गुरु म्हटला जातो.
2.111.4
सो ऽहं ते पितुराचार्य्यस्तव चैव परन्तप ।
मम त्वं वचनं कुर्वन् नातिवर्त्तेः सताङ्गतिम् ॥ २.१११.४ ॥
हे शत्रुतापना! मी तुझ्या पित्याचा आचार्य आहे आणि तुझाही आहे. माझे वचन पाळत सज्जनांच्या मार्गाचे उल्लंघन करू नकोस.
2.111.5
इमा हि ते परिषदः श्रेणयश्च द्विजास्तथा ।
एषु तात चरन् धर्मं नातिवर्त्तेः सताङ्गतिम् ॥ २.१११.५ ॥
हे वत्सा! ही तुझी सभा, श्रेण्या आणि द्विजही आहेत. यांच्यात धर्माचरण करत सज्जनांच्या मार्गाचे उल्लंघन करू नकोस.
2.111.6
वृद्धाया धर्मशीलाया मातुर्नार्हस्यवर्त्तितुम् ।
अस्यास्तु वचनं कुर्वन् नातिवर्त्तेः सताङ्गतिम् ॥ २.१११.६ ॥
वृद्ध आणि धर्मशील अशा तुझ्या आईच्या वचनाचे उल्लंघन करणे तुला योग्य नाही. तिचे वचन पाळत सज्जनांच्या मार्गाचे उल्लंघन करू नकोस.
2.111.7
भरतस्य वचः कुर्वन् याचमानस्य राघव ।
आत्मानं नातिवर्त्तेस्त्वं सत्यधर्मपराक्रम ॥ २.१११.७ ॥
हे राघवा, याचना करणाऱ्या भरताचे वचन पूर्ण कर. सत्य, धर्म आणि पराक्रमी असलेल्या तू स्वतःला (धर्मापासून) दूर नेऊ नकोस.
2.111.8
एवं मधुरमुक्तस्तु गुरुणा राघवः स्वयम् ।
प्रत्युवाच समासीनं वसिष्ठं पुरुषर्षभः ॥ २.१११.८ ॥
गुरु वसिष्ठांनी अशा मधुर शब्दांत संबोधल्यावर राघवाने (रामाने) स्वतः बसलेल्या वसिष्ठांना उत्तर दिले.
2.111.9
यन्मातापितरौ वृत्तं तनये कुरुतः सदा ।
न सुप्रतिकरं तत्तु मात्रा पित्रा च यत्कृतम् ॥ २.१११.९ ॥
माता-पिता मुलाशी सदैव जसे वर्तन करतात, आई आणि वडिलांनी केलेले ते उपकार सहज फेडता येत नाहीत.
2.111.10
यथाशक्ति प्रदानेन स्नापनोच्छादनेन च ।
नित्यं च प्रियवादेन तथा संवर्द्धनेन च ॥ २.१११.१० ॥
यथाशक्ती दान देऊन, स्नान घालून, अंगाला तेल लावून, नित्य प्रिय बोलून आणि त्याचप्रमाणे पालनपोषण करून (आई-वडिलांनी मुलाला वाढवले).
2.111.11
स हि राजा जनयिता पिता दशरथो मम ।
आज्ञातं यन्मया तस्य न तन्मिथ्या भविष्यति ॥ २.१११.११ ॥
ते राजा दशरथ, माझे जन्मदाते पिता. त्यांनी दिलेली जी आज्ञा, ती माझ्याकडून (पाळली जाऊन) व्यर्थ ठरणार नाही.
2.111.12
एवमुक्तस्तु रामेण भरतः प्रत्यनन्तरम् ।
उवाच परमोदारः सूतं परमदुर्मनाः ॥ २.१११.१२ ॥
रामाने असे सांगितल्यावर परम उदार भरत, अत्यंत दुःखी मनाने लगेच सारथ्याला म्हणाला.
2.111.13
इह मे स्थण्डिले शीघ्रं कुशानास्तर सारथे ।
आर्य्यं प्रत्युपवेक्ष्यामि यावन्मे न प्रसीदति ॥ २.१११.१३ ॥
हे सारथी! इथे लवकर उघड्या जमिनीवर माझ्यासाठी कुश पसर. आर्य माझ्यावर प्रसन्न होईपर्यंत मी त्यांच्यासमोर बसेन.
2.111.14
अनाहारो निरालोको धनहीनो यथा द्विजः ।
शेष्ये पुरस्तात् शालाया यावन्न प्रतियास्यति ॥ २.१११.१४ ॥
अन्न त्यागून, तेजहीन आणि धनहीन ब्राह्मणाप्रमाणे, ते परत येईपर्यंत मी या शाळेसमोर पडून राहीन.
2.111.15
स तु राममवेक्षन्तं सुमन्त्रं प्रेक्ष्य दुर्मनाः ।
कुशोत्तरमुपस्थाप्य भूमावेवास्तरत् स्वयम् ॥ २.१११.१५ ॥
पण राम पाहत असलेल्या सुमंत्राला पाहून दुःखी मनाने त्यांनी स्वतः जमिनीवर कुशांची शय्या पसरली.
2.111.16
तमुवाच महातेजा रामो राजर्षिसत्तमः ।
किं मां भरत कुर्वाणं तात प्रत्युपवेक्ष्यसि ॥ २.१११.१६ ॥
महातेजस्वी आणि राजर्षींमध्ये श्रेष्ठ असलेले राम त्यांना म्हणाले, "भरता, हे काय करत आहेस? प्रिय, माझ्यासमोर का बसू इच्छितोस?"
2.111.17
ब्राह्मणो ह्येकपार्श्वेन नरान् रोद्धुमिहार्हति ।
न तु मूर्द्धाभिषिक्तानां विधिः प्रत्युपवेशने ॥ २.१११.१७ ॥
ब्राह्मण एका बाजूला बसून लोकांना अडवू शकतो. पण मूर्धाभिषिक्त राजांसमोर बसण्याचा हा नियम नाही.
2.111.18
उत्तिष्ठ नरशार्दूल हित्वैतद्दारुणं व्रतम् ।
पुरवर्य्यामितः क्षिप्रमयोध्यां याहि राघव ॥ २.१११.१८ ॥
हे नरश्रेष्ठा, ऊठ! हे कठोर व्रत सोडून, हे राघवा, येथून लवकर उत्तम नगरी अयोध्येकडे जा.
2.111.19
आसीनस्त्वेव भरतः पौरजानपदं जनम् ।
उवाच सर्वतः प्रेक्ष्य किमार्यं नानुशासथ ॥ २.१११.१९ ॥
भरत बसलेलाच होता. सभोवार पाहून नगरवासी व जनपदवासी लोकांना तो म्हणाला, "हे आर्यजनहो, तुम्ही (रामाला) का उपदेश करत नाही?"
2.111.20
ते तमूचुर्महात्मानं पौरजानपदा जनाः ।
काकुत्स्थमभिजानीमः सम्यग्वदति राघवः ॥ २.१११.२० ॥
तेव्हा नगरवासी व जनपदवासी त्या महात्म्याला म्हणाले, "आम्ही काकुत्स्थ (रामाला) ओळखतो; राघव योग्यच बोलतो."
2.111.21
एषो ऽपि हि महाभागः पितुर्वचसि तिष्ठति ।
अत एव न शक्ताः स्मो व्यावर्त्तयितुमञ्जसा ॥ २.१११.२१ ॥
"हा महाभागही पित्याच्या शब्दातच स्थिर आहे; म्हणूनच आम्ही त्याला सहज परत आणू शकत नाही."
2.111.22
तेषामाज्ञाय वचनं रामो वचनमब्रवीत् ।
एवं निबोध वचनं सुहृदां धर्मचक्षुषाम् ॥ २.१११.२२ ॥
त्यांचे बोलणे ऐकून राम म्हणाला, "धर्मदृष्टी असलेल्या सुहृदांचे हे बोल असे समजून घ्या."
2.111.23
एतच्चैवोभयं श्रुत्वा सम्यक् सम्पश्य राघव ।
उत्तिष्ठ त्वं महाबाहो मां च स्पृश तथोदकम् ॥ २.१११.२३ ॥
"हे राघवा, हे दोन्ही ऐकून नीट विचार कर. हे महाबाहो, ऊठ आणि मला व उदकाला स्पर्श कर."
2.111.24
अथोत्थाय जलं स्पृष्ट्वा भरतो वाक्यमब्रवीत् ।
श्रृण्वन्तु मे परिषदो मन्त्रिणः श्रेणयस्तथा ॥ २.१११.२४ ॥
मग उठून उदकाला स्पर्श करून भरत म्हणाला, "माझे बोलणे सभासद, मंत्री आणि श्रेण्या ऐकोत."
2.111.25
न याचे पितरं राज्यं नानुशासामि मातरम् ।
आर्यं परमधर्मज्ञं नानुजानामि राघवम् ॥ २.१११.२५ ॥
मी पित्याकडे राज्य मागत नाही, मातेला आज्ञा करत नाही, आणि परमधर्मज्ञ आर्य राघवांनाही अनुमती देत नाही.
2.111.26
यदि त्ववश्यं वस्तव्यं कर्त्तव्यं च पितुर्वचः ।
अहमेव निवत्स्यामि चतुर्दश समा वने ॥ २.१११.२६ ॥
जर अवश्य राहावे लागेल आणि पित्याचे वचन पाळावे लागेल, तर मीच चौदा वर्षे वनात राहीन.
2.111.27
धर्मात्मा तस्य तथ्येन भ्रातुर्वाक्येन विस्मितः ।
उवाच रामः सम्प्रेक्ष्य पौरजानपदं जनम् ॥ २.१११.२७ ॥
धर्मात्मा राम बंधूच्या सत्य वचनाने विस्मित होऊन, नगरवासी व जनपदातील लोकांकडे पाहून बोलले.
2.111.28
विक्रीतमाहितं क्रीतं यत् पित्रा जीवता मम ।
न तल्लोपयितुं शक्यं मया वा भरतेन वा ॥ २.१११.२८ ॥
पिता जिवंत असताना माझ्याबाबत जे विकले, ठेवले वा विकत घेतले, ते मला किंवा भरताला रद्द करता येणार नाही.
2.111.29
अपधिर्न मया कार्य्यो वनवासे जुगुप्सितः ।
युक्तमुक्तं च कैकेय्या पित्रा मे सुकृतं कृतम् ॥ २.१११.२९ ॥
वनवासात मी कोणताही निंद्य दोष मानत नाही. कैकेयीने सांगितलेले योग्य आहे; माझ्या पित्याने चांगलेच केले.
2.111.30
जानामि भरतं क्षान्तं गुरुसत्कारकारिणम् ।
सर्वमेवात्र कल्याणं सत्यसन्धे महात्मनि ॥ २.१११.३० ॥
भरत क्षमाशील आणि गुरुजनांचा सन्मान करणारा आहे हे मला ठाऊक आहे. सत्यसंध महात्म्यात हे सर्व कल्याणकारकच आहे.
2.111.31
अनेन धर्मशीलेन वनात् प्रत्यागतः पुनः ।
भ्रात्रा सह भविष्यामि पृथिव्याः पतिरुत्तमः ॥ २.१११.३१ ॥
धर्मशील अशा बंधूसह वनातून परत येऊन मी पुन्हा पृथ्वीचा उत्तम स्वामी होईन.
2.111.32
वृतो राजा हि कैकेय्या मया तद्वचनं कृतम् ।
अनृतन्मोचयानेन पितरं तं महीपतिम् ॥ २.१११.३२ ॥
राजाला कैकेयीने वराने बांधले होते; मी ते वचन पूर्ण केले. याद्वारे त्या महीपती पित्याला असत्यातून मुक्त कर.