वाल्मीकि रामायण · सर्ग 2.112
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
2.112.1
तमप्रतिमतेजोभ्यां भ्रातृभ्यां रोमहर्षणम् ।
विस्मिताः सङ्गमं प्रेक्ष्य समवेता महर्षयः ॥ २.११२.१ ॥
अप्रतिम तेजस्वी त्या दोन बंधूंची ती भेट रोमांचकारी होती; ती पाहून जमलेले महर्षी विस्मित झाले.
2.112.2
अन्तर्हितास्त्वृषिगणाः सिद्धाश्च परमर्षयः ।
तौ भ्रातरौ महात्मानौ महात्मानौ काकुत्स्थौ प्रशशंसिरे ॥ २.११२.२ ॥
लपून राहिलेल्या ऋषिगणांनी, सिद्धांनी आणि परमर्षींनी त्या दोन महात्म्या, काकुत्स्थ वंशातील बंधूंची प्रशंसा केली.
2.112.3
स धन्यो यस्य पुत्रौ द्वौ धर्मज्ञौ धर्मविक्रमौ ।
श्रुत्वा वयं हि सम्भाषामुभयोः स्पृहयामहे ॥ २.११२.३ ॥
धर्मज्ञ आणि धर्मात पराक्रमी असे दोन पुत्र ज्याला आहेत तो धन्य; त्या दोघांचा संवाद ऐकून आम्हीही तो इच्छितो.
2.112.4
ततस्त्वृषिगणाः क्षिप्रं दशग्रीववधैषिणः ।
भरतं राजशार्दूलमित्यूचुः सङ्गता वचः ॥ २.११२.४ ॥
मग दशग्रीववध इच्छिणारे ऋषिगण त्वरित एकत्र होऊन राजशार्दूल भरताला असे म्हणाले.
2.112.5
कुले जात महाप्राज्ञ महावृत्त महायशः ।
ग्राह्यं रामस्य वाक्यं ते पितरं यद्यवेक्षसे ॥ २.११२.५ ॥
हे कुलात जन्मलेल्या महाप्राज्ञा, महाचरित्रा, महायशस्वी! जर तू पित्याकडे लक्ष देत असशील तर रामाचे वचन स्वीकारावे.
2.112.6
सदानृणमिमं रामं वयमिच्छामहे पितुः ।
अनृणत्वाच्च कैकेय्याः स्वर्गं दशरथो गतः ॥ २.११२.६ ॥
हा राम सदैव पित्याच्या ऋणातून मुक्त असावा अशी आमची इच्छा आहे; कैकेयीच्या वचनऋणातून मुक्त झाल्यामुळेच दशरथ स्वर्गाला गेला.
2.112.7
एतावदुक्त्वा वचनं गन्धर्वाः समहर्षयः ।
राजर्षयश्चैव तदा सर्वे स्वांस्वां गतिं गताः ॥ २.११२.७ ॥
एवढे बोलून गंधर्व, महर्षी आणि राजर्षी सर्व तेव्हाच आपापल्या मार्गाने निघून गेले.
2.112.8
ह्लादितस्तेन वाक्येन शुभेन शुभदर्शनः ।
रामः संहृष्टवदनस्तानृषीनभ्यपूजयत् ॥ २.११२.८ ॥
त्या शुभ वचनाने प्रसन्न झालेल्या, शुभ दर्शन असलेल्या रामाने हर्षित मुखाने त्या ऋषींचा सन्मान केला.
2.112.9
स्रस्तगात्रस्तु भरतः स वाचा सज्जमानया ।
कृताञ्जलिरिदं वाक्यं राघवं पुनरब्रवीत् ॥ २.११२.९ ॥
पण शिथिल अंगांचा भरत अडखळत्या वाणीने, हात जोडून, राघवाला पुन्हा हे वचन बोलला.
2.112.10
राजधर्ममनुप्रेक्ष्य कुलधर्मानुसन्ततिम् ।
कर्त्तुमर्हसि काकुत्स्थ मम मातुश्च याचनाम् ॥ २.११२.१० ॥
हे काकुत्स्था! राजधर्म आणि कुलधर्माची परंपरा विचारात घेऊन माझी आणि माझ्या मातेची विनंती पूर्ण करणे आपल्याला योग्य आहे.
2.112.11
रक्षितुं सुमहद्राज्यमहमेकस्तु नोत्सहे ।
पौरजानपदांश्चापि रक्तान् रञ्जयितुं तथा ॥ २.११२.११ ॥
इतके मोठे राज्य एकट्याने सांभाळण्याचे माझे धैर्य होत नाही; अनुरक्त नागरिक आणि जनपदवासीयांना प्रसन्न ठेवणेही मला जमणार नाही.
2.112.12
ज्ञातयश्च हि योधाश्च मित्राणि सुहृदश्च नः ।
त्वामेव प्रतिकांक्षन्ते पर्जन्यमिव कर्षकाः ॥ २.११२.१२ ॥
आमचे नातेवाईक, योद्धे, मित्र आणि हितचिंतक हेही शेतकरी जसे पावसाच्या ढगाची वाट पाहतात तसे केवळ आपलीच वाट पाहत आहेत.
2.112.13
इदं राज्यं महाप्राज्ञ स्थापय प्रतिपद्य हि ।
शक्तिमानसि काकुत्स्थ लोकस्य परिपालने ॥ २.११२.१३ ॥
हे महाप्राज्ञा, हे राज्य स्वीकारून त्याची स्थापना कर. हे काकुत्स्था, लोकांच्या पालनात तू समर्थ आहेस.
2.112.14
इत्युक्त्वा न्यपतद् भ्रातुः पादयोर्भरतस्तदा ।
भृशं सम्प्रार्थयामास राममेव प्रियंवदः ॥ २.११२.१४ ॥
असे बोलून प्रियभाषी भरत त्या वेळी भावाच्या चरणांवर कोसळला आणि रामालाच अत्यंत आग्रहाने विनवू लागला.
2.112.15
तमङ्के भ्रातरं कृत्वा रामो वचनमब्रवीत् ।
श्यामं नलिनपत्राक्षं मत्तहंसस्वरं स्वयम् ॥ २.११२.१५ ॥
त्या भावाला मांडीवर बसवून राम स्वतः हे शब्द म्हणाला — श्यामवर्ण, कमलनयन, मत्त हंसासारख्या स्वराच्या त्या भरताला.
2.112.16
आगता त्वामियं बुद्धिः स्वजा वैनयिकी च या ।
भृशमुत्सहसे तात रक्षितुं पृथिवीमपि ॥ २.११२.१६ ॥
हे तात, तुझ्यात स्वभावतः आणि शिक्षणाने आलेली ही बुद्धी प्रकट झाली आहे; ही पृथ्वी रक्षण्यासाठीही तू अत्यंत उत्सुक आहेस.
2.112.17
अमात्यैश्च सुहृद्भिश्च बुद्धिमद्भिश्च मन्त्रिभिः ।
सर्वकार्याणि सम्मन्त्र्य सुमहान्त्यपि कारय ॥ २.११२.१७ ॥
अमात्य, सुहृद, बुद्धिमान आणि मंत्री यांच्याशी सल्लामसलत करून, कितीही मोठी असली तरी सर्व कामे पार पाड.
2.112.18
लक्ष्मीश्चन्द्रादपेयाद्वा हिमवान् वा हिमं त्यजेत् ।
अतीयात् सागरो वेलां न प्रतिज्ञामहं पितुः ॥ २.११२.१८ ॥
चंद्रापासून लक्ष्मी दूर झाली तरी, हिमालयाने हिम सोडले तरी, समुद्राने किनारा ओलांडला तरी, मी पित्याची प्रतिज्ञा मोडणार नाही.
2.112.19
कामाद्वा तात लोभाद्वा मात्रा तुभ्यमिदं कृतम् ।
न तन्मनसि कर्त्तव्यं वर्त्तितव्यं च मातृवत् ॥ २.११२.१९ ॥
प्रिय बंधू, इच्छेने किंवा लोभाने आईने तुझ्यासाठी हे केले असले तरी ते मनात धरू नकोस; तिच्याशी मातेप्रमाणेच वागावे.
2.112.20
एवं ब्रुवाणं भरतः कौसल्यासुतमब्रवीत् ।
तेजसादित्यसङ्काशं प्रतिपच्चन्द्रदर्शनम् ॥ २.११२.२० ॥
असे बोलणाऱ्या रामाला कौसल्येचा पुत्र भरत म्हणाला; तो तेजात सूर्यासारखा आणि प्रतिपदेच्या चंद्रासारखा दिसणारा होता.
2.112.21
अधिरोहार्य पादाभ्यां पादुके हेमभूषिते ।
एते हि सर्वलोकस्य योगक्षेमं विधास्यतः ॥ २.११२.२१ ॥
सोन्याने सजवलेल्या या पादुकांवर पाय ठेवून चढ; या दोन्ही सर्व लोकांचे योगक्षेम साधतील.
2.112.22
सो ऽधिरुह्य नरव्याघ्रः पादुके ह्यवरुह्य च ।
प्रायच्छत् सुमहातेजा भरताय महात्मने ॥ २.११२.२२ ॥
त्या महातेजस्वी नरश्रेष्ठाने पादुकांवर चढून, मग खाली उतरून, त्या महात्मा भरताला दिल्या.
2.112.23
स पादुके सम्प्रणम्य रामं वचनमब्रवीत् ।
चतुर्दश हि वर्षाणि जटाचीरधरो ह्यहम् ॥ २.११२.२३ ॥
पादुकांना नमस्कार करून तो रामाला म्हणाला—चौदा वर्षे मी जटा आणि वल्कले धारण करून राहीन.
2.112.24
फलमूलाशनो वीर भवेयं रघुनन्दन ।
तवागमनमाकांक्षन् वसन् वै नगराद्बहिः ॥ २.११२.२४ ॥
हे वीरा, रघुनंदना, मी फळे-मुळे खाऊन नगराबाहेर राहून तुझ्या परतण्याची वाट पाहीन.
2.112.25
तव पादुकयोर्न्यस्तराज्यतन्त्रः परन्तप ।
चतुर्दशे हि सम्पूर्णे वर्षे ऽहनि रघूत्तम ।
न द्रक्ष्यामि यदि त्वां तु प्रवेक्ष्यामि हुताशनम् ॥ २.११२.२५ ॥
हे शत्रुंना तापविणाऱ्या, तुझ्या पादुकांवर राज्यकारभार ठेवून, हे रघुश्रेष्ठा, चौदा वर्षे पूर्ण होण्याच्या दिवशी जर मी तुला पाहिले नाही, तर मी अग्नीत प्रवेश करीन.
2.112.26
तथेति च प्रतिज्ञाय तं परिष्वज्य सादरम् ।
शत्रुघ्नं च परिष्वज्य भरतं चेदमब्रवीत् ॥ २.११२.२६ ॥
'तसेच होवो' असे वचन देऊन, त्याला आदराने आलिंगन देऊन, आणि शत्रुघ्नालाही आलिंगन देऊन, त्याने भरताला हे सांगितले.
2.112.27
मातरं रक्ष कैकेयीं मा रोषं कुरु तां प्रति ।
मया च सीतया चैव शप्तो ऽसि रघुसत्तम ॥ २.११२.२७ ॥
माता कैकेयीचे रक्षण कर, तिच्यावर रागावू नकोस. हे रघुश्रेष्ठा, मी आणि सीता यांनी तुला शपथ दिली आहे.
2.112.28
इत्युक्त्वा ऽश्रुपरीताक्षो भ्रातरं विससर्ज ऺह ॥ २.११२.२८ ॥
असे बोलून, अश्रूंनी भरलेल्या डोळ्यांनी त्याने भावाला निरोप दिला.
2.112.29
स पादुके ते भरतः प्रतापवान् स्वलङ्कृते सम्परिपूज्य धर्मवित् ।
प्रदक्षिणं चैव चकार राघवं चकार चैवोत्तमनागमूर्द्धनि ॥ २.११२.२९ ॥
धर्मज्ञ, पराक्रमी भरताने ती सुशोभित पादुका भक्तिभावाने पूजली, राघवाला प्रदक्षिणा घातली आणि उत्तम हत्तीच्या मस्तकावर त्या ठेवल्या.
2.112.30
अथानुपूर्व्यात् प्रतिनन्द्य तं जनं गुरूंश्च मन्त्रिप्रकृतीस्तथानुजौ ।
व्यसर्जयद्राघववंशवर्द्धनः स्थिरः स्वधर्मे हिमवानिवाचलः ॥ २.११२.३० ॥
मग क्रमाक्रमाने त्या लोकांना, वडीलधाऱ्यांना, मंत्र्यांना, प्रजेला आणि दोन धाकट्या भावांनाही अभिवादन करून निरोप दिला — रघुवंशाची वृद्धी करणारा, आपल्या धर्मात हिमालयासारखा अचल असा तो.
2.112.31
तं मातरो बाष्पगृहीतकण्ठ्यो दुःखेन नामन्त्रयितुं हि शेकुः ।
स त्वेव मातऽरभिवाद्य सर्वा रुदन् कुटीं स्वां प्रविवेश रामः ॥ २.११२.३१ ॥
अश्रूंनी कंठ दाटलेल्या मातांना दुःखामुळे त्याला निरोप देता आला नाही. परंतु रामाने सर्व मातांना वंदन करून रडत आपल्या कुटीत प्रवेश केला.