વાલ્મીકિ રામાયણ · સર્ગ 2.13
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
2.13.1
अतदर्हं महाराजं शयानमतथोचितम्।
ययातिमिव पुण्यान्ते देवलोकात् परिच्युतम् ॥ २.१३.१ ॥
મહારાજ, જેઓ આ માટે યોગ્ય નહોતા અને આ રીતે સૂવા યોગ્ય નહોતા, તેઓ પુણ્ય ખૂટ્યા પછી દેવલોકથી પડેલા યયાતિની જેમ સૂતા હતા.
2.13.2
अनर्थरूपासिद्धार्था ह्यभीता भयदर्शिनी।
पुनराकारयामास तमेव वरमङ्गना ॥ २.१३.२ ॥
અનર્થનું રૂપ ધારણ કરનારી, ઉદ્દેશ સિદ્ધ ન થયેલી, નિર્ભય હોવા છતાં ભય બતાવનારી તે સ્ત્રીએ એ જ વરને માટે રાજાને ફરી બોલાવડાવ્યો.
2.13.3
त्वं कत्थसे महाराज सत्यवादी दृढव्रतः।
मम चेदं वरं कस्माद् विधारयितुमिच्छसि ॥ २.१३.३ ॥
મહારાજ, તમે સત્યવાદી અને દૃઢવ્રત હોવાની બડાઈ મારો છો; તો મારો આ વર શા માટે રોકવા ઇચ્છો છો?
2.13.4
एवमुक्तस्तु कैकेय्या राजा दशरथस्तदा।
प्रत्युवाच ततः क्रुद्धो मुहूर्तं विह्वलन्निव ॥ २.१३.४ ॥
કૈકેયીએ આમ કહ્યું ત્યારે રાજા દશરથ ક્રોધિત થયા અને ક્ષણભર વિહ્વળ થયેલા જેવા ઉત્તર આપવા લાગ્યા.
2.13.5
मृते मयि गते रामे वनं मनुजपुङ्गवे।
हन्तानार्ये ममामित्रे सकामा सुखिनी भव ॥ २.१३.५ ॥
હું મર્યા પછી, મનુષ્યોમાં શ્રેષ્ઠ રામ વનમાં ગયા પછી, અરે અનાર્યે, મારી શત્રુ, તારી કામના પૂરી થઈને તું સુખી થા.
2.13.6
स्वर्गेऽपि खलु रामस्य कुशलं दैवतैरहम्।
प्रत्यादेशादभिहितं धारयिष्ये कथं बत ॥ २.१३.६ ॥
સ્વર્ગમાં પણ દેવોએ રામનું કલ્યાણ નિશ્ચિતપણે કહ્યું છે; તો તેમની વિરુદ્ધ કહેવાયેલો આ આદેશ, અરે, હું કેવી રીતે સહન કરું?
2.13.7
कैकेय्याः प्रियकामेन रामः प्रव्राजितो वनम्।
यदि सत्यं ब्रवीम्येतत् तदसत्यं भविष्यति ॥ २.१३.७ ॥
કૈકેયીનું પ્રિય કરવા ઇચ્છનારે રામને વનમાં મોકલ્યો. જો હું આ સત્ય કહું, તો તે અસત્ય બની જશે.
2.13.8
अपुत्रेण मया पुत्रः श्रमेण महता महान्।
रामो लब्धो महातेजाः स कथं त्यज्यते मया ॥ २.१३.८ ॥
પુત્રહીન એવા મેં ખૂબ શ્રમથી મેળવેલા મહાતેજસ્વી રામને હું કેવી રીતે ત્યજી શકું?
2.13.9
शूरश्च कृतविद्यश्च जितक्रोधः क्षमापरः।
कथं कमलपत्राक्षो मया रामो विवास्यते ॥ २.१३.९ ॥
શૂર, વિદ્યાસંપન્ન, ક્રોધજયી, ક્ષમાશીલ કમળનયન રામને હું કેવી રીતે વનવાસ આપું?
2.13.10
कथमिन्दीवरश्यामं दीर्घबाहुं महाबलम्।
अभिराममहं रामं स्थापयिष्यामि दण्डकान् ॥ २.१३.१० ॥
નીલકમળ જેવા શ્યામ, દીર્ઘબાહુ, મહાબળવાન, મનોહર રામને હું દંડકારણ્યમાં કેવી રીતે મોકલું?
2.13.11
सुखानामुचितस्यैव दुःखैरनुचितस्य च।
दुःखं नामानुपश्येयं कथं रामस्य धीमतः ॥ २.१३.११ ॥
સુખને જ યોગ્ય અને દુઃખને અયોગ્ય બુદ્ધિમાન રામનું દુઃખ હું કેવી રીતે જોઉં?
2.13.12
यदि दुःखमकृत्वा तु मम संक्रमणं भवेत्।
अदुःखार्हस्य रामस्य ततः सुखमवाप्नुयाम् ॥ २.१३.१२ ॥
રામને દુઃખ આપ્યા વિના જો મારું આ દુઃખ પાર થાય, તો દુઃખને અયોગ્ય રામથી હું સુખ પામીશ.
2.13.13
नृशंसे पापसंकल्पे रामं सत्यपराक्रमम्।
किं विप्रियेण कैकेयि प्रियं योजयसे मम ॥ २.१३.१३ ॥
હે ક્રૂર, પાપસંકલ્પવાળી કૈકેયી! સત્યપરાક્રમી રામને દૂર કરીને તું મારું કયું પ્રિય કરી રહી છે?
2.13.14
अकीर्तिरतुला लोके ध्रुवं परिभविष्यति।
तथा विलपतस्तस्य परिभ्रमितचेतसः ॥ २.१३.१४ ॥
જગતમાં મારી અતુલ્ય અપકીર્તિ નિશ્ચિત ફેલાશે; આ રીતે વિલાપ કરતા, વ્યાકુળ ચિત્તવાળા મારી (નિંદા થશે).
2.13.15
अस्तमभ्यागमत् सूर्यो रजनी चाभ्यवर्तत।
सा त्रियामा तदार्तस्य चन्द्रमण्डलमण्डिता ॥ २.१३.१५ ॥
સૂર્ય અસ્ત થવા આવ્યો અને રાત્રિ નજીક આવી; તે પીડિત માટે ચંદ્રમંડળથી શોભિત તે ત્રિયામા રાત્રિ (આવી).
2.13.16
राज्ञो विलपमानस्य न व्यभासत शर्वरी।
सदैवोष्णं विनिःश्वस्य वृद्धो दशरथो नृपः ॥ २.१३.१६ ॥
વિલાપ કરતા રાજાને તે રાત્રિ શોભી નહિ; વૃદ્ધ રાજા દશરથ સદા ગરમ નિસાસા નાખતા રહ્યા.
2.13.17
विललापार्तवद् दुःखं गगनासक्तलोचनः।
न प्रभातं त्वयेच्छामि निशे नक्षत्रभूषिते ॥ २.१३.१७ ॥
આકાશ પર દૃષ્ટિ ટેકવી, પીડિતની જેમ વિલાપ કરવા લાગ્યા: "નક્ષત્રોથી શોભિત રાત્રિ! તારા દ્વારા પ્રભાત થાય એવું હું ઇચ્છતો નથી."
2.13.18
क्रियतां मे दया भद्रे मयायं रचितोऽञ्जलिः।
अथवा गम्यतां शीघ्रं नाहमिच्छामि निर्घृणाम् ॥ २.१३.१८ ॥
હે ભદ્રે! મારા પર દયા કર; મેં આ હાથ જોડ્યા છે. અથવા તરત ચાલી જા; નિર્દય એવી તને હું ઇચ્છતો નથી.
2.13.19
नृशंसां केकयीं द्रष्टुं यत्कृते व्यसनं मम।
एवमुक्त्वा ततो राजा कैकेयीं संयताञ्जलिः ॥ २.१३.१९ ॥
નિર્દય કૈકેયીને જોવી, જેના કારણે મારો વિનાશ થયો — એમ કહીને રાજાએ હાથ જોડીને કૈકેયીને કહ્યું.
2.13.20
प्रसादयामास पुनः कैकेयीं राजधर्मवित्।
साधुवृत्तस्य दीनस्य त्वद्गतस्य गतायुषः ॥ २.१३.२० ॥
રાજધર્મ જાણનાર રાજાએ ફરી કૈકેયીને પ્રસન્ન કરવાનો પ્રયત્ન કર્યો — સદાચારી, દીન, તારે શરણે આવેલો, આયુષ્ય ક્ષીણ થયેલો હું.
2.13.21
प्रसादः क्रियतां भद्रे देवि राज्ञो विशेषतः।
शून्ये न खलु सुश्रोणि मयेदं समुदाहृतम् ॥ २.१३.२१ ॥
હે ભદ્રે, દેવી, રાજા પર વિશેષ કૃપા કર. હે સુંદર કટિવાળી, મેં જે આ કહ્યું છે તે નિર્જનમાં કહ્યું નથી.
2.13.22
कुरु साधुप्रसादं मे बाले सहृदया ह्यसि।
प्रसीद देवि रामो मे त्वद्दत्तं राज्यमव्ययम् ॥ २.१३.२२ ॥
મારા પર સારી કૃપા કર, બાળા, તું સહૃદય છે. હે દેવી, પ્રસન્ન થા — મારો રામ, તેં આપેલું અક્ષય રાજ્ય.
2.13.23
लभतामसितापाङ्गे यशः परमवाप्स्यसि।
मम रामस्य लोकस्य गुरूणां भरतस्य च।
प्रियमेतद् गुरुश्रोणि कुरु चारुमुखेक्षणे ॥ २.१३.२३ ॥
હે કાળી આંખોવાળી, રામ પામે; તને પરમ યશ મળશે. મારા, રામના, લોકના, વડીલોના અને ભરતના પ્રિય માટે આ કાર્ય કર, હે ભારે કટિવાળી, સુંદર મુખ-નેત્રવાળી.
2.13.24
विशुद्धभावस्य हि दुष्टभावा
दीनस्य ताम्राश्रुकलस्य राज्ञः।
श्रुत्वा विचित्रं करुणं विलापं
भर्तुर्नृशंसा न चकार वाक्यम् ॥ २.१३.२४ ॥
શુદ્ધ સ્વભાવવાળા, દીન, લાલ આંસુ સારતા રાજાનો વિચિત્ર અને કરુણ વિલાપ સાંભળીને પણ, દુષ્ટ સ્વભાવવાળી નિર્દય સ્ત્રીએ પતિનું વચન ન માન્યું.
2.13.25
ततः स राजा पुनरेव मूर्च्छितः
प्रियामतुष्टां प्रतिकूलभाषिणीम्।
समीक्ष्य पुत्रस्य विवासनं प्रति
क्षितौ विसंज्ञो निपपात दुःखितः ॥ २.१३.२५ ॥
ત્યારે રાજા ફરી મૂર્છિત થઈ ગયા. અસંતુષ્ટ અને પ્રતિકૂળ બોલતી પ્રિય પત્નીને તથા પુત્રના વનવાસને જોઈને દુઃખી રાજા સંજ્ઞાહીન થઈને ભૂમિ પર પડ્યા.
2.13.26
इतीव राज्ञो व्यथितस्य सा निशा
जगाम घोरं श्वसतो मनस्विनः।
विबोध्यमानः प्रतिबोधनं तदा
निवारयामास स राजसत्तमः ॥ २.१३.२६ ॥
આ રીતે વ્યથિત અને ઊંડા નિસાસા નાખતા એ મનસ્વી રાજાની એ ભયાનક રાત્રિ પસાર થઈ. જગાડવામાં આવ્યા છતાં એ રાજશ્રેષ્ઠે ભાન પાછું આવવાનો નિષેધ કર્યો.