वाल्मीकि रामायण · सर्ग 2.13
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
2.13.1
अतदर्हं महाराजं शयानमतथोचितम्।
ययातिमिव पुण्यान्ते देवलोकात् परिच्युतम् ॥ २.१३.१ ॥
महाराज, जे या योग्यतेचे नव्हते आणि असे निजण्यास उचित नव्हते, ते पुण्य संपल्यावर देवलोकातून पडलेल्या ययातीसारखे निजले होते.
2.13.2
अनर्थरूपासिद्धार्था ह्यभीता भयदर्शिनी।
पुनराकारयामास तमेव वरमङ्गना ॥ २.१३.२ ॥
अनर्थाचे रूप धारण करणारी, हेतू सिद्ध न झालेली, निर्भय असूनही भय दाखवणारी ती स्त्री, त्याच वराच्या हेतूने राजाला पुन्हा बोलावून घेतले.
2.13.3
त्वं कत्थसे महाराज सत्यवादी दृढव्रतः।
मम चेदं वरं कस्माद् विधारयितुमिच्छसि ॥ २.१३.३ ॥
महाराज, तुम्ही स्वतःला सत्यवादी आणि दृढव्रती म्हणवता; मग माझा हा वर का रोखू इच्छिता?
2.13.4
एवमुक्तस्तु कैकेय्या राजा दशरथस्तदा।
प्रत्युवाच ततः क्रुद्धो मुहूर्तं विह्वलन्निव ॥ २.१३.४ ॥
कैकेयीने असे म्हटल्यावर राजा दशरथ तेव्हा संतापून, क्षणभर विव्हल झाल्यासारखे उत्तर देऊ लागला.
2.13.5
मृते मयि गते रामे वनं मनुजपुङ्गवे।
हन्तानार्ये ममामित्रे सकामा सुखिनी भव ॥ २.१३.५ ॥
मी मेल्यावर, नरश्रेष्ठ राम वनात गेल्यावर, अरे अनार्ये, माझ्या शत्रू, तुझी इच्छा पूर्ण होऊन तू सुखी हो.
2.13.6
स्वर्गेऽपि खलु रामस्य कुशलं दैवतैरहम्।
प्रत्यादेशादभिहितं धारयिष्ये कथं बत ॥ २.१३.६ ॥
स्वर्गातही देवांनी रामाचे कुशल निश्चितपणे सांगितले आहे; मग त्याच्याविरुद्ध सांगितलेली ही आज्ञा, अरेरे, मी कशी सहन करू?
2.13.7
कैकेय्याः प्रियकामेन रामः प्रव्राजितो वनम्।
यदि सत्यं ब्रवीम्येतत् तदसत्यं भविष्यति ॥ २.१३.७ ॥
कैकेयीचे प्रिय करू इच्छिणाऱ्याने रामाला वनात पाठवले. हे सत्य आहे असे मी म्हटले तर ते असत्य ठरेल.
2.13.8
अपुत्रेण मया पुत्रः श्रमेण महता महान्।
रामो लब्धो महातेजाः स कथं त्यज्यते मया ॥ २.१३.८ ॥
पुत्रहीन असलेल्या मला मोठ्या कष्टाने मिळालेला महातेजस्वी राम, त्याला मी कसा त्यागू?
2.13.9
शूरश्च कृतविद्यश्च जितक्रोधः क्षमापरः।
कथं कमलपत्राक्षो मया रामो विवास्यते ॥ २.१३.९ ॥
शूर, विद्यासंपन्न, क्रोधजित, क्षमाशील कमलनयन राम, त्याला मी कसा वनवासात पाठवू?
2.13.10
कथमिन्दीवरश्यामं दीर्घबाहुं महाबलम्।
अभिराममहं रामं स्थापयिष्यामि दण्डकान् ॥ २.१३.१० ॥
निळ्या कमलासारखा श्यामवर्ण, दीर्घबाहू, महाबली, मनोहर राम, त्याला मी दंडकारण्यात कसे पाठवू?
2.13.11
सुखानामुचितस्यैव दुःखैरनुचितस्य च।
दुःखं नामानुपश्येयं कथं रामस्य धीमतः ॥ २.१३.११ ॥
सुखासाठीच योग्य आणि दुःखासाठी अयोग्य अशा बुद्धिमान रामाचे दुःख मी कसे पाहू?
2.13.12
यदि दुःखमकृत्वा तु मम संक्रमणं भवेत्।
अदुःखार्हस्य रामस्य ततः सुखमवाप्नुयाम् ॥ २.१३.१२ ॥
रामाला दुःख न देता माझे हे संकट पार करता आले, तर दुःखास अयोग्य अशा रामामुळे मला सुख मिळेल.
2.13.13
नृशंसे पापसंकल्पे रामं सत्यपराक्रमम्।
किं विप्रियेण कैकेयि प्रियं योजयसे मम ॥ २.१३.१३ ॥
हे क्रूर, पापसंकल्प करणारी कैकेयी! सत्यपराक्रमी रामाला दूर करून तू माझे कोणते प्रिय साधत आहेस?
2.13.14
अकीर्तिरतुला लोके ध्रुवं परिभविष्यति।
तथा विलपतस्तस्य परिभ्रमितचेतसः ॥ २.१३.१४ ॥
जगात माझी अतुलनीय अपकीर्ती निश्चितपणे पसरेल; असा विलाप करणाऱ्या, भ्रमित मनाच्या माझी (निंदा होईल).
2.13.15
अस्तमभ्यागमत् सूर्यो रजनी चाभ्यवर्तत।
सा त्रियामा तदार्तस्य चन्द्रमण्डलमण्डिता ॥ २.१३.१५ ॥
सूर्य अस्ताला गेला आणि रात्र जवळ आली; त्या पीडित राजासाठी चंद्रमंडलाने शोभलेली ती त्रियामा रात्र (आली).
2.13.16
राज्ञो विलपमानस्य न व्यभासत शर्वरी।
सदैवोष्णं विनिःश्वस्य वृद्धो दशरथो नृपः ॥ २.१३.१६ ॥
विलाप करणाऱ्या राजाला ती रात्र शोभली नाही; वृद्ध राजा दशरथ सतत उष्ण निःश्वास टाकत होता.
2.13.17
विललापार्तवद् दुःखं गगनासक्तलोचनः।
न प्रभातं त्वयेच्छामि निशे नक्षत्रभूषिते ॥ २.१३.१७ ॥
आकाशाकडे दृष्टी लावून, पीडितासारखा विलाप करू लागला: "नक्षत्रांनी शोभलेल्या रात्री! तुझ्यामुळे प्रभात व्हावा अशी मी इच्छा करत नाही."
2.13.18
क्रियतां मे दया भद्रे मयायं रचितोऽञ्जलिः।
अथवा गम्यतां शीघ्रं नाहमिच्छामि निर्घृणाम् ॥ २.१३.१८ ॥
हे भद्रे! माझ्यावर दया कर; मी हे हात जोडले आहेत. किंवा लवकर निघून जा; निर्दय अशा तुला मी इच्छित नाही.
2.13.19
नृशंसां केकयीं द्रष्टुं यत्कृते व्यसनं मम।
एवमुक्त्वा ततो राजा कैकेयीं संयताञ्जलिः ॥ २.१३.१९ ॥
क्रूर कैकेयीला पाहणेही, जिच्यामुळे माझा विनाश झाला — असे बोलून राजाने हात जोडून कैकेयीला म्हटले.
2.13.20
प्रसादयामास पुनः कैकेयीं राजधर्मवित्।
साधुवृत्तस्य दीनस्य त्वद्गतस्य गतायुषः ॥ २.१३.२० ॥
राजधर्म जाणणाऱ्या राजाने पुन्हा कैकेयीला प्रसन्न करण्याचा प्रयत्न केला — सदाचारी, दीन, तुला शरण आलेला, आयुष्य संपत आलेला मी.
2.13.21
प्रसादः क्रियतां भद्रे देवि राज्ञो विशेषतः।
शून्ये न खलु सुश्रोणि मयेदं समुदाहृतम् ॥ २.१३.२१ ॥
हे भद्रे, देवी, राजावर विशेषतः कृपा कर. हे सुंदर कटिप्रदेशी, मी जे हे बोललो ते निर्जन स्थळी बोललो नाही.
2.13.22
कुरु साधुप्रसादं मे बाले सहृदया ह्यसि।
प्रसीद देवि रामो मे त्वद्दत्तं राज्यमव्ययम् ॥ २.१३.२२ ॥
माझ्यावर चांगली कृपा कर, बाले, तू सहृदय आहेस. हे देवी, प्रसन्न हो — माझा राम, तू दिलेले अक्षय राज्य.
2.13.23
लभतामसितापाङ्गे यशः परमवाप्स्यसि।
मम रामस्य लोकस्य गुरूणां भरतस्य च।
प्रियमेतद् गुरुश्रोणि कुरु चारुमुखेक्षणे ॥ २.१३.२३ ॥
हे कृष्णनयने, राम प्राप्त होवो; तुला परम यश मिळेल. माझे, रामाचे, लोकांचे, वडिलधाऱ्यांचे आणि भरताचे प्रिय हे कार्य कर, हे गुरुश्रोणी, सुंदर मुख व नेत्रांची.
2.13.24
विशुद्धभावस्य हि दुष्टभावा
दीनस्य ताम्राश्रुकलस्य राज्ञः।
श्रुत्वा विचित्रं करुणं विलापं
भर्तुर्नृशंसा न चकार वाक्यम् ॥ २.१३.२४ ॥
शुद्ध स्वभावाच्या, दीन, लाल अश्रू गाळणाऱ्या राजाचा विचित्र आणि करुण विलाप ऐकूनही, दुष्ट स्वभावाच्या त्या क्रूर स्त्रीने पतीचे वचन पाळले नाही.
2.13.25
ततः स राजा पुनरेव मूर्च्छितः
प्रियामतुष्टां प्रतिकूलभाषिणीम्।
समीक्ष्य पुत्रस्य विवासनं प्रति
क्षितौ विसंज्ञो निपपात दुःखितः ॥ २.१३.२५ ॥
तेव्हा राजा पुन्हा मूर्च्छित झाला. असंतुष्ट आणि प्रतिकूल बोलणाऱ्या प्रिय पत्नीकडे आणि पुत्राच्या वनवासाकडे पाहून दुःखी झालेला राजा संज्ञाहीन होऊन भूमीवर कोसळला.
2.13.26
इतीव राज्ञो व्यथितस्य सा निशा
जगाम घोरं श्वसतो मनस्विनः।
विबोध्यमानः प्रतिबोधनं तदा
निवारयामास स राजसत्तमः ॥ २.१३.२६ ॥
अशा प्रकारे व्यथित होऊन दीर्घ उसासे टाकणाऱ्या त्या मनस्वी राजाची ती भयानक रात्र सरली. जागवले जाऊनही त्या श्रेष्ठ राजाने शुद्धीवर येण्यास नकार दिला.