वाल्मीकि रामायण · सर्ग 2.19
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
2.19.1
तदप्रियममित्रघ्नो वचनं मरणोपमम्।
श्रुत्वा न विव्यथे रामः कैकेयीं चेदमब्रवीत् ॥ २.१९.१ ॥
शत्रुसंहारक रामाने मृत्यूसमान त्या अप्रिय वचनाचे श्रवण केले तरी ते व्यथित झाले नाहीत आणि कैकेयीला हे म्हणाले.
2.19.2
एवमस्तु गमिष्यामि वनं वस्तुमहं त्वितः।
जटाचीरधरो राज्ञः प्रतिज्ञामनुपालयन् ॥ २.१९.२ ॥
तसेच होवो; राजाची प्रतिज्ञा पाळत, जटा आणि वल्कले धारण करून मी येथून वनात वास करण्यास जाईन.
2.19.3
इदं तु ज्ञातुमिच्छामि किमर्थं मां महीपतिः।
नाभिनन्दति दुर्धर्षो यथापूर्वमरिंदमः ॥ २.१९.३ ॥
परंतु शत्रुदमन, दुर्धर्ष असे ते महीपती मला पूर्वीप्रमाणे का अभिनंदन देत नाहीत, हे मला जाणून घ्यायचे आहे.
2.19.4
मन्युर्न च त्वया कार्यो देवि ब्रूमि तवाग्रतः।
यास्यामि भव सुप्रीता वनं चीरजटाधरः ॥ २.१९.४ ॥
हे देवी, तुला राग येऊ नये; तुझ्यासमोरच मी सांगतो. तू प्रसन्न राहा; मी वल्कले व जटा धारण करून वनात जाईन.
2.19.5
हितेन गुरुणा पित्रा कृतज्ञेन नृपेण च।
नियुज्यमानो विस्रब्धः किं न कुर्यामहं प्रियम् ॥ २.१९.५ ॥
हितकारी गुरू, पिता आणि कृतज्ञ राजा आज्ञा करीत असताना, विश्वासाने मी कोणते प्रिय कार्य करणार नाही?
2.19.6
अलीकं मानसं त्वेकं हृदयं दहते मम।
स्वयं यन्नाह मां राजा भरतस्याभिषेचनम् ॥ २.१९.६ ॥
एकच असत्य विचार माझे हृदय जाळत आहे: भरताच्या राज्याभिषेकाबद्दल राजांनी स्वतः मला का सांगितले नाही?
2.19.7
अहं हि सीतां राज्यं च प्राणानिष्टान् धनानि च।
हृष्टो भ्रात्रे स्वयं दद्यां भरतायाप्रचोदितः ॥ २.१९.७ ॥
मी स्वतःहून, कोणाच्याही प्रेरणेशिवाय, आनंदाने सीता, राज्य, माझे प्रिय प्राण आणि धन भाऊ भरताला देऊन टाकले असते.
2.19.8
किं पुनर्मनुजेन्द्रेण स्वयं पित्रा प्रचोदितः।
तव च प्रियकामार्थं प्रतिज्ञामनुपालयन् ॥ २.१९.८ ॥
मनुष्यांचा राजा असलेल्या पित्यानेच स्वतः आज्ञा केली आहे, तुझी प्रिय इच्छा पूर्ण करण्यासाठी माझे वचन पाळत आहे, मग आणखी काय बोलू?
2.19.9
तथाश्वासय ह्रीमन्तं किं त्विदं यन्महीपतिः।
वसुधासक्तनयनो मन्दमश्रूणि मुञ्चति ॥ २.१९.९ ॥
"तर मग लाजाळू रामाचे सांत्वन कर. जमिनीवर दृष्टी खिळवून हा राजा असा हळूहळू अश्रू का ढाळतो आहे?"
2.19.10
गच्छन्तु चैवानयितुं दूताः शीघ्रजवैर्हयैः।
भरतं मातुलकुलादद्यैव नृपशासनात् ॥ २.१९.१० ॥
राजाच्या आज्ञेने आजच वेगवान घोड्यांवर दूत जाऊन मामाच्या घरून भरताला घेऊन येवोत.
2.19.11
दण्डकारण्यमेषोऽहं गच्छाम्येव हि सत्वरः।
अविचार्य पितुर्वाक्यं समा वस्तुं चतुर्दश ॥ २.१९.११ ॥
पित्याचे वचन विचार न करता, चौदा वर्षे राहण्यासाठी मी आता लगेच दंडकारण्यात जातो.
2.19.12
सा हृष्टा तस्य तद् वाक्यं श्रुत्वा रामस्य कैकयी।
प्रस्थानं श्रद्दधाना सा त्वरयामास राघवम् ॥ २.१९.१२ ॥
रामाचे ते वचन ऐकून आनंदलेल्या कैकेयीने, त्याच्या प्रस्थानावर विश्वास ठेवत, राघवाला लवकर जाण्यासाठी प्रेरित केले.
2.19.13
एवं भवतु यास्यन्ति दूताः शीघ्रजवैर्हयैः।
भरतं मातुलकुलादिहावर्तयितुं नराः ॥ २.१९.१३ ॥
तसेच होो. वेगवान घोड्यांवरून दूत मामाच्या घरून भरताला येथे परत आणण्यासाठी जातील.
2.19.14
तव त्वहं क्षमं मन्ये नोत्सुकस्य विलम्बनम्।
राम तस्मादितः शीघ्रं वनं त्वं गन्तुमर्हसि ॥ २.१९.१४ ॥
राम, तुझ्यासारख्या उत्सुक व्यक्तीने विलंब करणे योग्य नाही असे मला वाटते; म्हणून तू येथून लवकर वनात जावे.
2.19.15
व्रीडान्वितः स्वयं यच्च नृपस्त्वां नाभिभाषते।
नैतत् किंचिन्नरश्रेष्ठ मन्युरेषोऽपनीयताम् ॥ २.१९.१५ ॥
हे नरश्रेष्ठा, लज्जेने भरलेले राजे स्वतः तुझ्याशी बोलत नाहीत हे काही लहान नाही; हा राग सोडून दे.
2.19.16
यावत्त्वं न वनं यातः पुरादस्मादतित्वरम्।
पिता तावन्न ते राम स्नास्यते भोक्ष्यतेऽपि वा ॥ २.१९.१६ ॥
राम, तू या नगरातून अतिशय लवकर वनात जाईपर्यंत तुझे वडील स्नानही करणार नाहीत आणि भोजनही करणार नाहीत.
2.19.17
धिक्कष्टमिति निःश्वस्य राजा शोकपरिप्लुतः।
मूर्च्छितो न्यपतत् तस्मिन् पर्यङ्के हेमभूषिते ॥ २.१९.१७ ॥
'धिक्, किती कष्ट!' असे म्हणून दीर्घ निःश्वास सोडून शोकात बुडालेले राजे मूर्च्छित होऊन सोन्याने सजवलेल्या त्या पलंगावर कोसळले.
2.19.18
रामोऽप्युत्थाप्य राजानं कैकेय्याभिप्रचोदितः।
कशयेव हतो वाजी वनं गन्तुं कृतत्वरः ॥ २.१९.१८ ॥
रामानेही राजाला उठवले आणि कैकेयीने प्रेरित होऊन चाबकाने मारलेल्या घोड्याप्रमाणे वनात जाण्यासाठी घाई केली.
2.19.19
तदप्रियमनार्याया वचनं दारुणोदयम्।
श्रुत्वा गतव्यथो रामः कैकेयीं वाक्यमब्रवीत् ॥ २.१९.१९ ॥
त्या अनार्य कैकेयीचे ते अप्रिय, भयंकर परिणाम असलेले वचन ऐकून, व्यथारहित राम कैकेयीला हे वचन बोलला.
2.19.20
नाहमर्थपरो देवि लोकमावस्तुमुत्सहे।
विद्धि मामृषिभिस्तुल्यं विमलं धर्ममास्थितम् ॥ २.१९.२० ॥
हे देवी, मी धनाची लालसा धरणारा नाही; या जगात जगण्याची इच्छाही बाळगत नाही. निर्मल धर्माचे पालन करणारा मी ऋषींच्या बरोबरीचा आहे असे जाण.
2.19.21
यत् तत्रभवतः किंचिच्छक्यं कर्तुं प्रियं मया।
प्राणानपि परित्यज्य सर्वथा कृतमेव तत् ॥ २.१९.२१ ॥
पूज्य पित्याला प्रिय असे जे काही मला करणे शक्य आहे, ते प्राणांचाही त्याग करून मी सर्व प्रकारे करीनच.
2.19.22
न ह्यतो धर्मचरणं किंचिदस्ति महत्तरम्।
यथा पितरि शुश्रूषा तस्य वा वचनक्रिया ॥ २.१९.२२ ॥
यापेक्षा मोठे धर्माचरण दुसरे काही नाही; पित्याची सेवा करणे आणि त्याच्या वचनाचे पालन करणे, हेच ते.
2.19.23
अनुक्तोऽप्यत्रभवता भवत्या वचनादहम्।
वने वत्स्यामि विजने वर्षाणीह चतुर्दश ॥ २.१९.२३ ॥
पूज्य पित्याने मला काही सांगितले नसले तरी, तुझ्या वचनानुसार मी येथून चौदा वर्षे निर्जन अरण्यात वास करीन.
2.19.24
न नूनं मयि कैकेयि किंचिदाशंससे गुणान्।
यद् राजानमवोचस्त्वं ममेश्वरतरा सती ॥ २.१९.२४ ॥
हे कैकेयी, माझ्यात कोणताही गुण तू खरोखर अपेक्षित करीत नाहीस; कारण तू राजाला माझ्याविषयी तसे बोललीस, जरी तू माझ्यावर अधिक अधिकार गाजवणारी सती आहेस.
2.19.25
यावन्मातरमापृच्छे सीतां चानुनयाम्यहम्।
ततोऽद्यैव गमिष्यामि दण्डकानां महद् वनम् ॥ २.१९.२५ ॥
मी मातेची अनुमती घेऊन आणि सीतेची समजूत घालून, आजच दण्डकांच्या महान अरण्यात जाईन.
2.19.26
भरतः पालयेद् राज्यं शुश्रूषेच्च पितुर्यथा।
तथा भवत्या कर्तव्यं स हि धर्मः सनातनः ॥ २.१९.२६ ॥
भरताने राज्याचे पालन करावे आणि पित्याप्रमाणे सेवा करावी; आपणही तसेच करावे, कारण तोच सनातन धर्म आहे.
2.19.27
रामस्य तु वचः श्रुत्वा भृशं दुःखगतः पिता।
शोकादशक्नुवन् वक्तुं प्ररुरोद महास्वनम् ॥ २.१९.२७ ॥
रामाचे शब्द ऐकून पिता अत्यंत दुःखात बुडाला; शोकामुळे बोलू न शकता तो मोठ्याने रडू लागला.
2.19.28
वन्दित्वा चरणौ राज्ञो विसंज्ञस्य पितुस्तदा।
कैकेय्याश्चाप्यनार्याया निष्पपात महाद्युतिः ॥ २.१९.२८ ॥
तेव्हा मूर्च्छित झालेल्या पिता राजाच्या चरणांना वंदन करून आणि अनार्य कैकेयीलाही वंदन करून, महातेजस्वी राम बाहेर निघाला.
2.19.29
स रामः पितरं कृत्वा कैकेयीं च प्रदक्षिणम्।
निष्क्रम्यान्तःपुरात् तस्मात् स्वं ददर्श सुहृज्जनम् ॥ २.१९.२९ ॥
राम पिता आणि कैकेयी यांना प्रदक्षिणा घालून अंतःपुरातून बाहेर पडला आणि आपल्या हितचिंतकांना त्याने पाहिले.
2.19.30
तं बाष्पपरिपूर्णाक्षः पृष्ठतोऽनुजगाम ह।
लक्ष्मणः परमक्रुद्धः सुमित्रानन्दवर्धनः ॥ २.१९.३० ॥
अश्रूंनी भरलेल्या डोळ्यांनी जाणाऱ्या रामाच्या मागे अत्यंत संतापलेला लक्ष्मण चालू लागला; तो सुमित्रेचा आनंद वाढवणारा होता.
2.19.31
आभिषेचनिकं भाण्डं कृत्वा रामः प्रदक्षिणम्।
शनैर्जगाम सापेक्षो दृष्टिं तत्राविचालयन् ॥ २.१९.३१ ॥
रामाने अभिषेकाच्या सामग्रीला प्रदक्षिणा घालून हळूहळू प्रस्थान केले; तिथून दृष्टी न हटवता.
2.19.32
न चास्य महतीं लक्ष्मीं राज्यनाशोऽपकर्षति।
लोककान्तस्य कान्तत्वाच्छीतरश्मेरिव क्षयः ॥ २.१९.३२ ॥
राज्यनाशाने त्याची महान शोभा घटत नाही; लोकप्रिय असल्याने, शीतकिरण चंद्राच्या क्षयासारखी.
2.19.33
न वनं गन्तुकामस्य त्यजतश्च वसुंधराम्।
सर्वलोकातिगस्येव लक्ष्यते चित्तविक्रिया ॥ २.१९.३३ ॥
वनात जाण्याची इच्छा असलेल्या, पृथ्वीचा त्याग करणाऱ्या त्याच्यात चित्तविकार दिसत नाही; सर्व लोकांच्या पलीकडे गेलेल्यासारखा.
2.19.34
प्रतिषिध्य शुभं छत्रं व्यजने च स्वलंकृते।
विसर्जयित्वा स्वजनं रथं पौरांस्तथा जनान् ॥ २.१९.३४ ॥
शुभ छत्र आणि सुशोभित व्यजने नाकारून, आपल्या माणसांना, रथाला, नगरजनांना आणि इतर लोकांना निरोप दिला.
2.19.35
धारयन् मनसा दुःखमिन्द्रियाणि निगृह्य च।
प्रविवेशात्मवान् वेश्म मातुरप्रियशंसिवान् ॥ २.१९.३५ ॥
मनात दुःख धारण करून, इंद्रियांना आवरून, आत्मवान रामाने अप्रिय वार्ता सांगणाऱ्या मातेच्या महालात प्रवेश केला.
2.19.36
सर्वोऽप्यभिजनः श्रीमान् श्रीमतः सत्यवादिनः।
नालक्षयत रामस्य कंचिदाकारमानने ॥ २.१९.३६ ॥
श्रीमान सत्यवादी रामाच्या चेहऱ्यावर त्याच्या सर्व आप्तांना कोणताही भाव दिसला नाही.
2.19.37
उचितं च महाबाहुर्न जहौ हर्षमात्मवान्।
शारदः समुदीर्णांशुश्चन्द्रस्तेज इवात्मजम् ॥ २.१९.३७ ॥
महाबाहु रामाने योग्य रीतीने, आत्मसंयमाने आपला हर्ष सोडला नाही; शरद ऋतूतील पूर्ण किरणांनी उदित झालेला चंद्र जसा आपले तेज सोडत नाही तसे.
2.19.38
वाचा मधुरया रामः सर्वं सम्मानयञ्जनम्।
मातुः समीपं धर्मात्मा प्रविवेश महायशाः ॥ २.१९.३८ ॥
धर्मात्मा, महायशस्वी रामाने मधुर वाणीने सर्व लोकांचा सन्मान करत मातेच्या समीप प्रवेश केला.
2.19.39
तं गुणैः समतां प्राप्तो भ्राता विपुलविक्रमः।
सौमित्रिरनुवव्राज धारयन् दुःखमात्मजम् ॥ २.१९.३९ ॥
गुणांत रामाच्या बरोबरीचा, प्रचंड पराक्रमी बंधू सौमित्री आपले दुःख सांभाळत त्यांच्या मागोमाग गेला.
2.19.40
प्रविश्य वेश्मातिभृशं मुदा युतं
समीक्ष्य तां चार्थविपत्तिमागताम्।
न चैव रामोऽत्र जगाम विक्रियां
सुहृज्जनस्यात्मविपत्तिशङ्कया ॥ २.१९.४० ॥
घरात प्रवेश करून, अत्यंत आनंदाने भरलेली माता आणि त्यांच्यावर आलेली राज्यहानी पाहूनही, सुहृदांवर स्वतःवर विपत्ती येईल या भीतीने रामाचा चेहरा किंचितही बदलला नाही.