વાલ્મીકિ રામાયણ · સર્ગ 2.22
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
2.22.1
अथ तं व्यथया दीनं सविशेषममर्षितम्।
सरोषमिव नागेन्द्रं रोषविस्फारितेक्षणम् ॥ २.२२.१ ॥
ત્યારે વ્યથાથી દીન, વિશેષ રીતે અસહિષ્ણુ, ક્રોધથી ભરેલા ગજરાજ જેવા, ક્રોધથી વિસ્ફારિત નેત્રોવાળા તે (રામ)ને.
2.22.2
आसाद्य रामः सौमित्रिं सुहृदं भ्रातरं प्रियम्।
उवाचेदं स धैर्येण धारयन् सत्त्वमात्मवान् ॥ २.२२.२ ॥
રામ સૌમિત્રિ (લક્ષ્મણ) પાસે જઈને, મિત્ર, ભાઈ અને પ્રિય એવા તેને ધૈર્યથી, આત્મસંયમથી મનોબળ ધારણ કરીને આમ કહ્યું.
2.22.3
निगृह्य रोषं शोकं च धैर्यमाश्रित्य केवलम्।
अवमानं निरस्यैनं गृहीत्वा हर्षमुत्तमम् ॥ २.२२.३ ॥
ક્રોધ અને શોકને રોકીને, કેવળ ધૈર્યનો આશ્રય લઈને, આ અપમાન દૂર કરીને, ઉત્તમ હર્ષ ધારણ કરીને.
2.22.4
उपक्लृप्तं यदैतन्मे अभिषेकार्थमुत्तमम्।
सर्वं निवर्तय क्षिप्रं कुरु कार्यं निरव्ययम् ॥ २.२२.४ ॥
મારા અભિષેક માટે તૈયાર કરાયેલી આ ઉત્તમ વ્યવસ્થા બધી ઝડપથી રોકો; તે કાર્ય વ્યર્થ ખર્ચ વિના કરો.
2.22.5
सौमित्रे योऽभिषेकार्थे मम सम्भारसम्भ्रमः।
अभिषेकनिवृत्त्यर्थे सोऽस्तु सम्भारसम्भ्रमः ॥ २.२२.५ ॥
હે સૌમિત્રિ! મારા અભિષેક માટેની તૈયારીની જે ધમાલ હતી, તે જ અભિષેક અટકાવવાની તૈયારીની ધમાલ બની રહે.
2.22.6
यस्या मदभिषेकार्थे मानसं परितप्यते।
माता नः सा यथा न स्यात् सविशङ्का तथा कुरु ॥ २.२२.६ ॥
મારા અભિષેકને કારણે જેનું મન વ્યથિત થાય છે, આપણી તે માતા (કૈકેયી) શંકિત ન થાય તેમ કરો.
2.22.7
तस्याः शङ्कामयं दुःखं मुहूर्तमपि नोत्सहे।
मनसि प्रतिसंजातं सौमित्रेऽहमुपेक्षितुम् ॥ २.२२.७ ॥
હે સૌમિત્રિ, તેના મનમાં શંકાથી ઉત્પન્ન થયેલા દુઃખને હું એક ક્ષણ પણ અવગણી શકતો નથી.
2.22.8
न बुद्धिपूर्वं नाबुद्धं स्मरामीह कदाचन।
मातॄणां वा पितुर्वाहं कृतमल्पं च विप्रियम् ॥ २.२२.८ ॥
માતાઓ કે પિતા પ્રત્યે મેં જાણીજોઈને કે અજાણતાં થોડું પણ અપ્રિય કાર્ય કર્યું હોય એવું મને સ્મરણમાં નથી.
2.22.9
सत्यः सत्याभिसंधश्च नित्यं सत्यपराक्रमः।
परलोकभयाद् भीतो निर्भयोऽस्तु पिता मम ॥ २.२२.९ ॥
સત્યવાદી, સત્યપ્રતિજ્ઞ અને સદા સત્યપરાક્રમી મારા પિતા પરલોકના ભયથી ભયભીત ન થાય, નિર્ભય રહો.
2.22.10
तस्यापि हि भवेदस्मिन् कर्मण्यप्रतिसंहृते।
सत्यं नेति मनस्तापस्तस्य तापस्तपेच्च माम् ॥ २.२२.१० ॥
આ કાર્ય અટકાવાયું નહીં તો 'સત્ય ન રહ્યું' એવી માનસિક વ્યથા તેમને પણ થશે; તેમનો એ સંતાપ મને પણ પીડશે.
2.22.11
अभिषेकविधानं तु तस्मात् संहृत्य लक्ष्मण।
अन्वगेवाहमिच्छामि वनं गन्तुमितः पुरः ॥ २.२२.११ ॥
તેથી હે લક્ષ્મણ, અભિષેકની વ્યવસ્થા અટકાવી દે; હું અહીંથી પહેલાં જ વનમાં જવાની ઇચ્છા રાખું છું.
2.22.12
मम प्रव्राजनादद्य कृतकृत्या नृपात्मजा।
सुतं भरतमव्यग्रमभिषेचयतां ततः ॥ २.२२.१२ ॥
મારા વનવાસથી આજે રાજકુમારી (કૈકેયી) કૃતાર્થ થાય; પછી તે પોતાના પુત્ર ભરતનો નિર્વિઘ્ને અભિષેક કરાવે.
2.22.13
मयि चीराजिनधरे जटामण्डलधारिणि।
गतेऽरण्यं च कैकेय्या भविष्यति मनः सुखम् ॥ २.२२.१३ ॥
હું ચીર અને મૃગચર્મ ધારણ કરીને, જટામંડળ બાંધીને વનમાં ગયા પછી કૈકેયીનું મન સુખી થશે.
2.22.14
बुद्धिः प्रणीता येनेयं मनश्च सुसमाहितम्।
तं नु नार्हामि संक्लेष्टुं प्रव्रजिष्यामि मा चिरम् ॥ २.२२.१४ ॥
આ નિશ્ચય બુદ્ધિએ કર્યો છે, મન પણ સ્થિર થયું છે; તેને દુઃખ આપવું મને યોગ્ય નથી. હું વિલંબ વિના વનમાં પ્રયાણ કરીશ.
2.22.15
कृतान्त एव सौमित्रे द्रष्टव्यो मत्प्रवासने।
राज्यस्य च वितीर्णस्य पुनरेव निवर्तने ॥ २.२२.१५ ॥
હે સૌમિત્રિ! મારા વનવાસમાં વિધિ જ કારણ જાણવો; આપેલું રાજ્ય ફરી પાછું આવવામાં પણ એ જ વિધિ છે.
2.22.16
कैकेय्याः प्रतिपत्तिर्हि कथं स्यान्मम वेदने।
यदि तस्या न भावोऽयं कृतान्तविहितो भवेत् ॥ २.२२.१६ ॥
જો આ ભાવ વિધિએ નિર્ધારિત ન કર્યો હોત, તો મારા આ દુઃખમાં કૈકેયીનું વર્તન કેવું હોત?
2.22.17
जानासि हि यथा सौम्य न मातृषु ममान्तरम्।
भूतपूर्वं विशेषो वा तस्या मयि सुतेऽपि वा ॥ २.२२.१७ ॥
હે સૌમ્ય! મારી માતાઓમાં પહેલાં ક્યારેય મારા અને તેના પોતાના પુત્ર વચ્ચે ભેદ કે વિશેષતા નહોતી, એ તું જાણે છે.
2.22.18
सोऽभिषेकनिवृत्त्यर्थैः प्रवासार्थैश्च दुर्वचैः।
उग्रैर्वाक्यैरहं तस्या नान्यद् दैवात् समर्थये ॥ २.२२.१८ ॥
રાજ્યાભિષેક રોકવા અને મારા વનવાસ માટે તેણે કહેલા કઠોર, ઉગ્ર વચનોનું કારણ હું દૈવ સિવાય બીજું માનતો નથી.
2.22.19
कथं प्रकृतिसम्पन्ना राजपुत्री तथागुणा।
ब्रूयात् सा प्राकृतेव स्त्री मत्पीड्यं भर्तृसंनिधौ ॥ २.२२.१९ ॥
સ્વભાવે સદ્ગુણસંપન્ન, આવા ગુણોવાળી રાજકુમારી, પતિની સામે સામાન્ય સ્ત્રીની જેમ મને પીડા આપે એવા શબ્દો કેવી રીતે બોલે?
2.22.20
यदचिन्त्यं तु तद् दैवं भूतेष्वपि न हन्यते।
व्यक्तं मयि च तस्यां च पतितो हि विपर्ययः ॥ २.२२.२० ॥
તે દૈવ અચિંત્ય છે; પ્રાણીઓમાં પણ તેનો પ્રહાર ટાળી શકાતો નથી. મારા પર અને તેના પર પણ વિપર્યય આવી પડ્યો છે એ સ્પષ્ટ છે.
2.22.21
कश्च दैवेन सौमित्रे योद्धुमुत्सहते पुमान्।
यस्य नु ग्रहणं किंचित् कर्मणोऽन्यन्न दृश्यते ॥ २.२२.२१ ॥
હે સૌમિત્રિ, દૈવ સામે યુદ્ધ કરવાનું સાહસ કયો પુરુષ કરશે? જેના કર્મની બીજી કોઈ પકડ દેખાતી નથી?
2.22.22
सुखदुःखे भयक्रोधौ लाभालाभौ भवाभवौ।
यस्य किंचित् तथाभूतं ननु दैवस्य कर्म तत् ॥ २.२२.२२ ॥
સુખ-દુઃખ, ભય-ક્રોધ, લાભ-અલાભ, જન્મ-મૃત્યુ — આમાંથી જે કંઈ તેવા પ્રકારનું હોય, તે નિશ્ચે દૈવનું જ કર્મ છે.
2.22.23
ऋषयोऽप्युग्रतपसो दैवेनाभिप्रचोदिताः।
उत्सृज्य नियमांस्तीव्रान् भ्रश्यन्ते काममन्युभिः ॥ २.२२.२३ ॥
ઉગ્ર તપ કરનારા ઋષિઓ પણ દૈવથી પ્રેરાઈને કઠોર નિયમો છોડી દે છે અને કામ-ક્રોધથી ભ્રષ્ટ થાય છે.
2.22.24
असंकल्पितमेवेह यदकस्मात् प्रवर्तते।
निवर्त्यारब्धमारम्भैर्ननु दैवस्य कर्म तत् ॥ २.२२.२४ ॥
અહીં જે અચાનક, વિચાર્યા વિના થાય છે અને આરંભેલાં કાર્યોને ફેરવી નાખે છે, તે નિશ્ચે દૈવનું કર્મ છે.
2.22.25
एतया तत्त्वया बुद्ध्या संस्तभ्यात्मानमात्मना।
व्याहतेऽप्यभिषेके मे परितापो न विद्यते ॥ २.२२.२५ ॥
તું આ બુદ્ધિથી પોતાને પોતાના વડે સ્થિર કર. મારો અભિષેક અટકી જવા છતાં મને કોઈ સંતાપ નથી.
2.22.26
तस्मादपरितापः संस्त्वमप्यनुविधाय माम्।
प्रतिसंहारय क्षिप्रमाभिषेचनिकीं क्रियाम् ॥ २.२२.२६ ॥
તેથી સંતાપરહિત અને સ્થિર રહીને, મારું અનુસરણ કરીને, અભિષેકની ક્રિયા જલદી સમેટી લે.
2.22.27
एभिरेव घटैः सर्वैरभिषेचनसम्भृतैः।
मम लक्ष्मण तापस्ये व्रतस्नानं भविष्यति ॥ २.२२.२७ ॥
હે લક્ષ્મણ, અભિષેક માટે એકઠા કરેલા આ બધા ઘડાઓથી જ મારું તપસ્વી જીવનનું વ્રતસ્નાન થશે.
2.22.28
अथवा किं मयैतेन राज्यद्रव्यमयेन तु।
उद्धृतं मे स्वयं तोयं व्रतादेशं करिष्यति ॥ २.२२.२८ ॥
અથવા રાજ્યસંપત્તિથી ભરેલા આ પાણીથી મારે શું કામ? મેં પોતે ઉપાડેલું પાણી જ વ્રતની આજ્ઞા પાળશે.
2.22.29
मा च लक्ष्मण संतापं कार्षीर्लक्ष्म्या विपर्यये।
राज्यं वा वनवासो वा वनवासो महोदयः ॥ २.२२.२९ ॥
હે લક્ષ્મણ, લક્ષ્મીના ઉલટફેરથી સંતાપ ન કર. રાજ્ય હોય કે વનવાસ, વનવાસ પણ મહાન ઉદય છે.
2.22.30
न लक्ष्मणास्मिन् मम राज्यविघ्ने
माता यवीयस्यभिशङ्कितव्या।
दैवाभिपन्ना न पिता कथंचि-
ज्जानासि दैवं हि तथाप्रभावम् ॥ २.२२.३० ॥
હે લક્ષ્મણ, મારા રાજ્યના આ વિઘ્નમાં નાની માતા પર શંકા ન કરવી. પિતા પણ દૈવને વશ છે, કોઈ રીતે નહીં. તું જાણે છે કે દૈવનો આવો પ્રભાવ છે.