वाल्मीकि रामायण · सर्ग 2.22
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
2.22.1
अथ तं व्यथया दीनं सविशेषममर्षितम्।
सरोषमिव नागेन्द्रं रोषविस्फारितेक्षणम् ॥ २.२२.१ ॥
तेव्हा व्यथेने दीन, विशेषतः असहिष्णू, रोषाने भरलेल्या गजराजासारखा, रोषाने विस्फारित नेत्र असलेल्या त्या (रामाला) पाहून.
2.22.2
आसाद्य रामः सौमित्रिं सुहृदं भ्रातरं प्रियम्।
उवाचेदं स धैर्येण धारयन् सत्त्वमात्मवान् ॥ २.२२.२ ॥
राम सौमित्रीजवळ (लक्ष्मणाजवळ) जाऊन, मित्र, बंधू आणि प्रिय अशा त्याला धैर्याने, आत्मसंयमाने मनोबल धारण करून असे म्हणाला.
2.22.3
निगृह्य रोषं शोकं च धैर्यमाश्रित्य केवलम्।
अवमानं निरस्यैनं गृहीत्वा हर्षमुत्तमम् ॥ २.२२.३ ॥
क्रोध आणि शोक आवरून, केवळ धैर्याचा आश्रय घेऊन, हा अपमान दूर सारून, उत्तम हर्ष धारण करून.
2.22.4
उपक्लृप्तं यदैतन्मे अभिषेकार्थमुत्तमम्।
सर्वं निवर्तय क्षिप्रं कुरु कार्यं निरव्ययम् ॥ २.२२.४ ॥
माझ्या अभिषेकासाठी केलेली ही उत्तम तयारी सर्व लवकर थांबवा; ते कार्य अपव्ययाशिवाय करा.
2.22.5
सौमित्रे योऽभिषेकार्थे मम सम्भारसम्भ्रमः।
अभिषेकनिवृत्त्यर्थे सोऽस्तु सम्भारसम्भ्रमः ॥ २.२२.५ ॥
हे सौमित्री! माझ्या अभिषेकासाठी तयारीची जी गडबड होती, तीच अभिषेक थांबवण्याच्या तयारीची गडबड होवो.
2.22.6
यस्या मदभिषेकार्थे मानसं परितप्यते।
माता नः सा यथा न स्यात् सविशङ्का तथा कुरु ॥ २.२२.६ ॥
माझ्या अभिषेकामुळे ज्यांचे मन व्यथित होत आहे, आमची ती माता (कैकेयी) शंकायुक्त होणार नाही असे करा.
2.22.7
तस्याः शङ्कामयं दुःखं मुहूर्तमपि नोत्सहे।
मनसि प्रतिसंजातं सौमित्रेऽहमुपेक्षितुम् ॥ २.२२.७ ॥
हे सौमित्रे, तिच्या मनात शंकेमुळे उत्पन्न झालेले दुःख मी क्षणभरही सहन करू शकत नाही.
2.22.8
न बुद्धिपूर्वं नाबुद्धं स्मरामीह कदाचन।
मातॄणां वा पितुर्वाहं कृतमल्पं च विप्रियम् ॥ २.२२.८ ॥
मातांशी किंवा पित्याशी मी जाणूनबुजून किंवा नकळत थोडेसेही अप्रिय वर्तन केले असे मला आठवत नाही.
2.22.9
सत्यः सत्याभिसंधश्च नित्यं सत्यपराक्रमः।
परलोकभयाद् भीतो निर्भयोऽस्तु पिता मम ॥ २.२२.९ ॥
सत्यवादी, सत्यप्रतिज्ञ आणि सदैव सत्यपराक्रमी असे माझे पिता परलोकाच्या भयाने भयभीत न होता निर्भय असोत.
2.22.10
तस्यापि हि भवेदस्मिन् कर्मण्यप्रतिसंहृते।
सत्यं नेति मनस्तापस्तस्य तापस्तपेच्च माम् ॥ २.२२.१० ॥
हे कार्य थांबवले नाही तर 'सत्य राहिले नाही' अशी मनोव्यथा त्यांनाही होईल; त्यांचा तो संताप मलाही पीडील.
2.22.11
अभिषेकविधानं तु तस्मात् संहृत्य लक्ष्मण।
अन्वगेवाहमिच्छामि वनं गन्तुमितः पुरः ॥ २.२२.११ ॥
म्हणून हे लक्ष्मणा, अभिषेकाची तयारी थांबवावी; मी येथून आधीच वनात जाऊ इच्छितो.
2.22.12
मम प्रव्राजनादद्य कृतकृत्या नृपात्मजा।
सुतं भरतमव्यग्रमभिषेचयतां ततः ॥ २.२२.१२ ॥
माझ्या वनवासाने आज राजकन्या (कैकेयी) कृतकृत्य होवो; मग तिने आपला पुत्र भरत याचा निर्विघ्नपणे अभिषेक करवावा.
2.22.13
मयि चीराजिनधरे जटामण्डलधारिणि।
गतेऽरण्यं च कैकेय्या भविष्यति मनः सुखम् ॥ २.२२.१३ ॥
मी चीर आणि मृगाजिन धारण करून, जटामंडल बांधून अरण्यात गेल्यावर कैकेयीचे मन सुखी होईल.
2.22.14
बुद्धिः प्रणीता येनेयं मनश्च सुसमाहितम्।
तं नु नार्हामि संक्लेष्टुं प्रव्रजिष्यामि मा चिरम् ॥ २.२२.१४ ॥
ही बुद्धी निश्चय करून दिली आहे, मनही स्थिर झाले आहे; त्याला क्लेश देणे मला योग्य नाही. मी विलंब न करता वनात जाईन.
2.22.15
कृतान्त एव सौमित्रे द्रष्टव्यो मत्प्रवासने।
राज्यस्य च वितीर्णस्य पुनरेव निवर्तने ॥ २.२२.१५ ॥
हे सौमित्री! माझ्या वनवासात नियतीच कारण मानली पाहिजे; दिलेले राज्य पुन्हा परत येण्यातही तीच नियती आहे.
2.22.16
कैकेय्याः प्रतिपत्तिर्हि कथं स्यान्मम वेदने।
यदि तस्या न भावोऽयं कृतान्तविहितो भवेत् ॥ २.२२.१६ ॥
हा भाव नियतीने ठरवलेला नसता, तर माझ्या या दुःखात कैकेयीचे वर्तन कसे राहिले असते?
2.22.17
जानासि हि यथा सौम्य न मातृषु ममान्तरम्।
भूतपूर्वं विशेषो वा तस्या मयि सुतेऽपि वा ॥ २.२२.१७ ॥
हे सौम्या! माझ्या मातांमध्ये पूर्वी कधी माझ्यात आणि तिच्या स्वतःच्या पुत्रात भेद किंवा विशेषता नव्हती, हे तुला माहीत आहे.
2.22.18
सोऽभिषेकनिवृत्त्यर्थैः प्रवासार्थैश्च दुर्वचैः।
उग्रैर्वाक्यैरहं तस्या नान्यद् दैवात् समर्थये ॥ २.२२.१८ ॥
राज्याभिषेक थांबवण्यासाठी आणि माझ्या वनवासासाठी तिने जे कठोर, उग्र शब्द उच्चारले, त्यांचे कारण मी दैवाशिवाय दुसरे मानत नाही.
2.22.19
कथं प्रकृतिसम्पन्ना राजपुत्री तथागुणा।
ब्रूयात् सा प्राकृतेव स्त्री मत्पीड्यं भर्तृसंनिधौ ॥ २.२२.१९ ॥
स्वभावतः सद्गुणसंपन्न, अशा गुणांनी युक्त राजकन्या, पतीसमोर सामान्य स्त्रीप्रमाणे माझ्या मनाला वेदना देणारे शब्द कसे बोलेल?
2.22.20
यदचिन्त्यं तु तद् दैवं भूतेष्वपि न हन्यते।
व्यक्तं मयि च तस्यां च पतितो हि विपर्ययः ॥ २.२२.२० ॥
ते दैव अचिंत्य आहे; प्राण्यांमध्येही त्याचा प्रहार टाळता येत नाही. माझ्यावर आणि तिच्यावरही विपर्यय ओढवला आहे हे स्पष्ट आहे.
2.22.21
कश्च दैवेन सौमित्रे योद्धुमुत्सहते पुमान्।
यस्य नु ग्रहणं किंचित् कर्मणोऽन्यन्न दृश्यते ॥ २.२२.२१ ॥
हे सौमित्रा, दैवाशी युद्ध करण्याचे धाडस कोणता पुरुष करेल? त्याच्या कर्माला दुसरी कोणतीही पकड दिसत नाही ना?
2.22.22
सुखदुःखे भयक्रोधौ लाभालाभौ भवाभवौ।
यस्य किंचित् तथाभूतं ननु दैवस्य कर्म तत् ॥ २.२२.२२ ॥
सुख-दुःख, भय-क्रोध, लाभ-अलाभ, जन्म-मृत्यू — यांपैकी काहीही तसे असेल तर ते निश्चितच दैवाचे कर्म आहे.
2.22.23
ऋषयोऽप्युग्रतपसो दैवेनाभिप्रचोदिताः।
उत्सृज्य नियमांस्तीव्रान् भ्रश्यन्ते काममन्युभिः ॥ २.२२.२३ ॥
उग्र तपस्या करणारे ऋषीसुद्धा दैवाने प्रेरित होऊन कठोर नियम सोडतात आणि काम-क्रोधांनी भ्रष्ट होतात.
2.22.24
असंकल्पितमेवेह यदकस्मात् प्रवर्तते।
निवर्त्यारब्धमारम्भैर्ननु दैवस्य कर्म तत् ॥ २.२२.२४ ॥
येथे जे अकस्मात, न ठरवता घडते आणि सुरू केलेली कामे उलटवते, ते निश्चितच दैवाचे कर्म आहे.
2.22.25
एतया तत्त्वया बुद्ध्या संस्तभ्यात्मानमात्मना।
व्याहतेऽप्यभिषेके मे परितापो न विद्यते ॥ २.२२.२५ ॥
तू या बुद्धीने स्वतःला स्वतःच्याच साहाय्याने स्थिर कर. माझा अभिषेक बाधित झाला तरी मला कोणताही खेद नाही.
2.22.26
तस्मादपरितापः संस्त्वमप्यनुविधाय माम्।
प्रतिसंहारय क्षिप्रमाभिषेचनिकीं क्रियाम् ॥ २.२२.२६ ॥
म्हणून खेदरहित आणि स्थिर राहून, माझे अनुसरण करून, अभिषेकाची क्रिया लवकर आवरून घे.
2.22.27
एभिरेव घटैः सर्वैरभिषेचनसम्भृतैः।
मम लक्ष्मण तापस्ये व्रतस्नानं भविष्यति ॥ २.२२.२७ ॥
हे लक्ष्मणा, अभिषेकासाठी जमवलेल्या या सर्व घटांनीच माझे तपस्वी जीवनाचे व्रतस्नान होईल.
2.22.28
अथवा किं मयैतेन राज्यद्रव्यमयेन तु।
उद्धृतं मे स्वयं तोयं व्रतादेशं करिष्यति ॥ २.२२.२८ ॥
किंवा राज्यसंपत्तीने भरलेल्या या पाण्याने माझे काय? मी स्वतः उचललेले पाणीच व्रताचा आदेश पूर्ण करील.
2.22.29
मा च लक्ष्मण संतापं कार्षीर्लक्ष्म्या विपर्यये।
राज्यं वा वनवासो वा वनवासो महोदयः ॥ २.२२.२९ ॥
हे लक्ष्मणा, लक्ष्मीच्या उलटफेरीमुळे खेद करू नकोस. राज्य असो वा वनवास, वनवासही महान उत्कर्षच आहे.
2.22.30
न लक्ष्मणास्मिन् मम राज्यविघ्ने
माता यवीयस्यभिशङ्कितव्या।
दैवाभिपन्ना न पिता कथंचि-
ज्जानासि दैवं हि तथाप्रभावम् ॥ २.२२.३० ॥
हे लक्ष्मणा, माझ्या राज्याच्या या विघ्नात धाकट्या मातेवर संशय घेऊ नये. पिताही दैवाने ग्रस्त आहेत, कोणत्याही प्रकारे नाहीत. दैवाचा असा प्रभाव आहे हे तू जाणतोस.