વાલ્મીકિ રામાયણ · સર્ગ 2.24
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
2.24.1
तं समीक्ष्य व्यवसितं पितुर्निर्देशपालने।
कौसल्या बाष्पसंरुद्धा वचो धर्मिष्ठमब्रवीत् ॥ २.२४.१ ॥
પિતાની આજ્ઞા પાળવાનો તેનો નિશ્ચય જોઈને, આંસુએ રૂંધાયેલા કંઠે કૌસલ્યાએ ધર્મયુક્ત વચનો કહ્યા.
2.24.2
अदृष्टदुःखो धर्मात्मा सर्वभूतप्रियंवदः।
मयि जातो दशरथात् कथमुञ्छेन वर्तयेत् ॥ २.२४.२ ॥
જેણે ક્યારેય દુઃખ જોયું નથી, જે ધર્માત્મા છે અને સર્વ પ્રાણીઓ સાથે પ્રિય બોલે છે, દશરથથી મારામાં જન્મેલો તે અનાજના દાણા વીણીને કેવી રીતે જીવશે?
2.24.3
यस्य भृत्याश्च दासाश्च मृष्टान्यन्नानि भुञ्जते।
कथं स भोक्ष्यते रामो वने मूलफलान्ययम् ॥ २.२४.३ ॥
જેના સેવકો અને દાસો પણ મીઠું ભોજન જમે છે, તે રામ વનમાં આ કંદ-મૂળ-ફળ કેવી રીતે ખાશે?
2.24.4
क एतच्छ्रद्दधेच्छ्रुत्वा कस्य वा न भवेद् भयम्।
गुणवान् दयितो राज्ञः काकुत्स्थो यद् विवास्यते ॥ २.२४.४ ॥
આ સાંભળીને કોણ વિશ્વાસ કરશે, અને કોના મનમાં ભય નહીં થાય? ગુણવાન અને રાજાના પ્રિય કાકુત્સ્થને દેશનિકાલ કરાઈ રહ્યો છે!
2.24.5
नूनं तु बलवाँल्लोके कृतान्तः सर्वमादिशन्।
लोके रामाभिरामस्त्वं वनं यत्र गमिष्यसि ॥ २.२४.५ ॥
જગતમાં ખરેખર કાળ (નિયતિ) બળવાન છે, જે સર્વને આજ્ઞા આપે છે. જગતના આનંદ રામ! તું વનમાં જશે.
2.24.6
अयं तु मामात्मभवस्तवादर्शनमारुतः।
विलापदुःखसमिधो रुदिताश्रुहुताहुतिः ॥ २.२४.६ ॥
તારું ન દેખાવું એ આ પવન મને, મારા જ પુત્રને, વિલાપ અને દુઃખરૂપી સમિધથી સળગાવી રહ્યો છે; રડતા આંસુ તેમાં આહુતિ તરીકે રેડાઈ રહ્યા છે.
2.24.7
चिन्ताबाष्पमहाधूमस्तवागमनचिन्तजः।
कर्शयित्वाधिकं पुत्र निःश्वासायाससम्भवः ॥ २.२४.७ ॥
પુત્ર, તારા આગમનની ચિંતાથી જન્મેલો, ચિંતા અને આંસુનો મહાન ધુમાડો, નિસાસા અને શ્રમથી ઉઠીને, મને અત્યંત કૃશ કરી રહ્યો છે.
2.24.8
त्वया विहीनामिह मां शोकाग्निरतुलो महान्।
प्रधक्ष्यति यथा कक्ष्यं चित्रभानुर्हिमात्यये ॥ २.२४.८ ॥
તારા વિના અહીં મને, અતુલ્ય મહાન શોકાગ્નિ, શિશિર ઋતુના અંતે સૂર્ય સૂકા ઘાસને બાળે તેમ, સંપૂર્ણપણે બાળી નાખશે.
2.24.9
कथं हि धेनुः स्वं वत्सं गच्छन्तमनुगच्छति।
अहं त्वानुगमिष्यामि यत्र वत्स गमिष्यसि ॥ २.२४.९ ॥
ગાય જેમ પોતાના વાછરડાની પાછળ જાય છે, તેમ હે વત્સ, તું જ્યાં જઈશ ત્યાં હું તારી પાછળ જઈશ.
2.24.10
यथा निगदितं मात्रा तद् वाक्यं पुरुषर्षभः।
श्रुत्वा रामोऽब्रवीद् वाक्यं मातरं भृशदुःखिताम् ॥ २.२४.१० ॥
માતાએ જે કહ્યું તે સાંભળીને, પુરુષોમાં શ્રેષ્ઠ રામે અત્યંત દુઃખી માતાને આ વચન કહ્યું.
2.24.11
कैकेय्या वञ्चितो राजा मयि चारण्यमाश्रिते।
भवत्या च परित्यक्तो न नूनं वर्तयिष्यति ॥ २.२४.११ ॥
હું વનમાં ગયા પછી, કૈકેયીથી છેતરાયેલો રાજા, અને તમારાથી પણ ત્યજાયેલો, ચોક્કસ જીવતો નહીં રહે.
2.24.12
भर्तुः किल परित्यागो नृशंसः केवलं स्त्रियाः।
स भवत्या न कर्तव्यो मनसापि विगर्हितः ॥ २.२४.१२ ॥
પતિનો ત્યાગ કરવો એ સ્ત્રી માટે માત્ર ક્રૂર કાર્ય છે. તે તમારે ન કરવું જોઈએ; મનથી પણ તે નિંદનીય છે.
2.24.13
यावज्जीवति काकुत्स्थः पिता मे जगतीपतिः।
शुश्रूषा क्रियतां तावत् स हि धर्मः सनातनः ॥ २.२४.१३ ॥
કાકુત્સ્થ મારા પિતા, જગતના સ્વામી, જ્યાં સુધી જીવિત છે ત્યાં સુધી તેમની સેવા કરવી; તે જ સનાતન ધર્મ છે.
2.24.14
एवमुक्ता तु रामेण कौसल्या शुभदर्शना।
तथेत्युवाच सुप्रीता राममक्लिष्टकारिणम् ॥ २.२४.१४ ॥
રામે આમ કહ્યું ત્યારે શુભદર્શના કૌસલ્યા અત્યંત પ્રસન્ન થઈને, સહજ કર્તવ્ય કરનાર રામને બોલી, 'એમ જ થાઓ.'
2.24.15
एवमुक्तस्तु वचनं रामो धर्मभृतां वरः।
भूयस्तामब्रवीद् वाक्यं मातरं भृशदुःखिताम् ॥ २.२४.१५ ॥
આમ કહેવાયા પછી, ધર્મધારીઓમાં શ્રેષ્ઠ રામ અતિ દુઃખી માતાને ફરી આ વચન બોલ્યા.
2.24.16
मया चैव भवत्या च कर्तव्यं वचनं पितुः।
राजा भर्ता गुरुः श्रेष्ठः सर्वेषामीश्वरः प्रभुः ॥ २.२४.१६ ॥
મારે અને તમારે પણ પિતાનું વચન પાળવું જોઈએ. રાજા જ પતિ, ગુરુ અને શ્રેષ્ઠ છે; તે સૌના ઈશ્વર અને પ્રભુ છે.
2.24.17
इमानि तु महारण्ये विहृत्य नव पञ्च च।
वर्षाणि परमप्रीत्या स्थास्यामि वचने तव ॥ २.२४.१७ ॥
આ મહાઅરણ્યોમાં ચૌદ વર્ષ વિતાવીને, પરમ પ્રેમથી હું તમારા વચનમાં સ્થિર રહીશ.
2.24.18
एवमुक्ता प्रियं पुत्रं बाष्पपूर्णानना तदा।
उवाच परमार्ता तु कौसल्या सुतवत्सला ॥ २.२४.१८ ॥
આમ કહેવાયા પછી, આંસુભીના મુખવાળી, અત્યંત વ્યથિત, પુત્રવત્સલ કૌસલ્યા ત્યારે પોતાના પ્રિય પુત્રને બોલી.
2.24.19
आसां राम सपत्नीनां वस्तुं मध्ये न मे क्षमम्।
नय मामपि काकुत्स्थ वनं वन्यां मृगीमिव ॥ २.२४.१९ ॥
રામ, આ શોકનો વચ્ચે રહેવું મારા માટે યોગ્ય નથી. હે કાકુત્સ્થવંશજ, વનની હરિણીની જેમ મને પણ વનમાં લઈ જા.
2.24.20
यदि ते गमने बुद्धिः कृता पितरपेक्षया।
तां तथा रुदतीं रामो रुदन् वचनमब्रवीत् ॥ २.२४.२० ॥
જો પિતાના મન પ્રત્યે આદર રાખીને તેં વનમાં જવાનો નિશ્ચય કર્યો હોય તો... આમ રડતી માતાને રામે પણ રડતાં આ વચન કહ્યાં.
2.24.21
जीवन्त्या हि स्त्रिया भर्ता दैवतं प्रभुरेव च।
भवत्या मम चैवाद्य राजा प्रभवति प्रभुः ॥ २.२४.२१ ॥
જીવતી સ્ત્રી માટે પતિ જ દેવતા અને સ્વામી છે; આજે તારા અને મારા સ્વામી તો રાજા જ છે.
2.24.22
न ह्यनाथा वयं राज्ञा लोकनाथेन धीमता।
भरतश्चापि धर्मात्मा सर्वभूतप्रियंवदः ॥ २.२४.२२ ॥
બુદ્ધિમાન લોકનાથ રાજા હોય ત્યારે આપણે અનાથ નથી. ધર્માત્મા ભરત પણ સર્વ પ્રાણીઓ સાથે પ્રિય બોલનાર છે.
2.24.24
भवतीमनुवर्तेत स हि धर्मरतः सदा।
दारुणश्चाप्ययं शोको यथैनं न विनाशयेत् ॥ २.२४.२४ ॥
તે ધર્મરત છે, સદા તમારી સેવા કરશે. આ દારુણ શોક તેનો નાશ ન કરે.
2.24.25
राज्ञो वृद्धस्य सततं हितं चर समाहिता।
व्रतोपवासनिरता या नारी परमोत्तमा ॥ २.२४.२५ ॥
વૃદ્ધ રાજાનું હિત સદા એકાગ્ર ચિત્તે કર. વ્રત અને ઉપવાસમાં રત સ્ત્રી જ પરમ ઉત્તમ છે.
2.24.26
भर्तारं नानुवर्तेत सा च पापगतिर्भवेत्।
भर्तुः शुश्रूषया नारी लभते स्वर्गमुत्तमम् ॥ २.२४.२६ ॥
જે સ્ત્રી પતિનું અનુસરણ કરતી નથી, તે પાપગતિ પામે છે; અને પતિની સેવાથી સ્ત્રી ઉત્તમ સ્વર્ગ મેળવે છે.
2.24.27
अपि या निर्नमस्कारा निवृत्ता देवपूजनात्।
शुश्रूषामेव कुर्वीत भर्तुः प्रियहिते रता ॥ २.२४.२७ ॥
જે સ્ત્રી દેવપૂજાથી વિરક્ત હોય અને નમસ્કાર પણ ન કરતી હોય, તોપણ તેણે પતિના પ્રિય અને હિતમાં રત રહીને કેવળ પતિની સેવા જ કરવી જોઈએ.
2.24.28
एष धर्मः स्त्रिया नित्यो वेदे लोके श्रुतः स्मृतः।
अग्निकार्येषु च सदा सुमनोभिश्च देवताः ॥ २.२४.२८ ॥
આ સ્ત્રીનો નિત્ય ધર્મ છે, જે વેદમાં અને લોકમાં સાંભળવામાં આવ્યો છે અને સ્મૃતિમાં સ્મરણ કરાયો છે. અગ્નિકાર્યોમાં અને સદા ફૂલોથી દેવતાઓની પૂજા કરવી.
2.24.29
पूज्यास्ते मत्कृते देवि ब्राह्मणाश्चैव सत्कृताः।
एवं कालं प्रतीक्षस्व ममागमनकांक्षिणी ॥ २.२४.२९ ॥
હે દેવી, મારા માટે બ્રાહ્મણો પૂજનીય છે; તેમનો આદરપૂર્વક સત્કાર કરવો. આ રીતે મારા આગમનની ઇચ્છા રાખીને સમયની રાહ જો.
2.24.30
नियता नियताहारा भर्तृशुश्रूषणे रता।
प्राप्स्यसे परमं कामं मयि पर्यागते सति ॥ २.२४.३० ॥
સંયમી અને મિતાહારી રહીને, પતિની સેવામાં રત રહીને, હું પાછો ફરીશ ત્યારે તું પરમ ઇચ્છા પામીશ.
2.24.31
यदि धर्मभृतां श्रेष्ठो धारयिष्यति जीवितम्।
एवमुक्ता तु रामेण बाष्पपर्याकुलेक्षणा ॥ २.२४.३१ ॥
ધર્મધારીઓમાં શ્રેષ્ઠ (રામ) જો જીવન ધારણ કરશે... આ રીતે રામ વડે કહેવાયેલી, આંસુથી ભરેલી આંખોવાળી (સીતા)...
2.24.32
कौसल्या पुत्रशोकार्ता रामं वचनमब्रवीत्।
गमने सुकृतां बुद्धिं न ते शक्नोमि पुत्रक ॥ २.२४.३२ ॥
પુત્રશોકથી પીડાયેલી કૌશલ્યા રામને બોલી - હે પુત્ર, વનમાં જવાના તારા દૃઢ નિશ્ચયને હું બદલી શકતી નથી.
2.24.33
विनिवर्तयितुं वीर नूनं कालो दुरत्ययः।
गच्छ पुत्र त्वमेकाग्रो भद्रं तेऽस्तु सदा विभो ॥ २.२४.३३ ॥
હે વીર, ખરેખર સમયને પાછો વાળવો મુશ્કેલ છે. હે પુત્ર, એકાગ્ર ચિત્તે જા; હે વિભુ, તારું સદા કલ્યાણ થાઓ.
2.24.34
पुनस्त्वयि निवृत्ते तु भविष्यामि गतक्लमा।
प्रत्यागते महाभागे कृतार्थे चरितव्रते।
पितुरानृण्यतां प्राप्ते स्वपिष्ये परमं सुखम् ॥ २.२४.३४ ॥
તું ફરી પાછો ફરશે ત્યારે હું થાક્યા વિનાની થઈશ. હે મહાભાગ, કૃતાર્થ થઈ, વ્રત પૂરું કરી, પિતાના ઋણથી મુક્ત થઈને પાછો આવીશ ત્યારે હું પરમ સુખે સૂઈશ.
2.24.35
कृतान्तस्य गतिः पुत्र दुर्विभाव्या सदा भुवि।
यस्त्वां संचोदयति मे वच आविध्य राघव ॥ २.२४.३५ ॥
હે પુત્ર, યમની ગતિ પૃથ્વી પર હંમેશાં સમજવી મુશ્કેલ છે. હે રાઘવ, મારી વાતને અવગણીને તને આમ પ્રેરનાર કાળનો જ ખેલ છે.
2.24.36
गच्छेदानीं महाबाहो क्षेमेण पुनरागतः।
नन्दयिष्यसि मां पुत्र साम्ना श्लक्ष्णेन चारुणा ॥ २.२४.३६ ॥
હે મહાબાહુ, હવે જા, કુશળતાથી ફરી પાછો આવ. હે પુત્ર, તારા મધુર, કોમળ અને સુંદર વચનોથી તું મને આનંદિત કરીશ.
2.24.37
अपीदानीं स कालः स्याद् वनात् प्रत्यागतं पुनः।
यत् त्वां पुत्रक पश्येयं जटावल्कलधारिणम् ॥ २.२४.३७ ॥
પુત્ર, શું તે સમય ક્યારેય આવશે, જ્યારે તું વનમાંથી પાછો ફરીને જટા અને વલ્કલ ધારણ કરેલો જોવા મળશે અને હું તને ફરી જોઈ શકીશ?
2.24.38
तथा हि रामं वनवासनिश्चितं
ददर्श देवी परमेण चेतसा।
उवाच रामं शुभलक्षणं वचो
बभूव च स्वस्त्ययनाभिकांक्षिणी ॥ २.२४.३८ ॥
વનવાસ માટે દૃઢ નિશ્ચય કરેલા રામને દેવીએ અત્યંત સ્નેહભર્યા મનથી જોયા. શુભ લક્ષણોવાળા રામને તેમણે વચન કહ્યાં; કલ્યાણની કામના કરતાં તેઓ આશીર્વાદ આપવા તત્પર થયાં.