वाल्मीकि रामायण · सर्ग 2.24
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
2.24.1
तं समीक्ष्य व्यवसितं पितुर्निर्देशपालने।
कौसल्या बाष्पसंरुद्धा वचो धर्मिष्ठमब्रवीत् ॥ २.२४.१ ॥
पित्याच्या आज्ञेचे पालन करण्याचा त्याचा निश्चय पाहून, अश्रूंनी कंठ दाटलेली कौसल्या धर्मयुक्त शब्द बोलली.
2.24.2
अदृष्टदुःखो धर्मात्मा सर्वभूतप्रियंवदः।
मयि जातो दशरथात् कथमुञ्छेन वर्तयेत् ॥ २.२४.२ ॥
ज्याने कधी दुःख पाहिले नाही, जो धर्मात्मा आणि सर्व प्राण्यांशी प्रिय बोलणारा आहे, दशरथापासून माझ्या ठायी जन्मलेला तो शेतातील दाणे वेचून कसा जगेल?
2.24.3
यस्य भृत्याश्च दासाश्च मृष्टान्यन्नानि भुञ्जते।
कथं स भोक्ष्यते रामो वने मूलफलान्ययम् ॥ २.२४.३ ॥
ज्याचे सेवक आणि दासही उत्तम अन्न खातात, तो राम वनात हे कंदमुळे-फळे कसे खाईल?
2.24.4
क एतच्छ्रद्दधेच्छ्रुत्वा कस्य वा न भवेद् भयम्।
गुणवान् दयितो राज्ञः काकुत्स्थो यद् विवास्यते ॥ २.२४.४ ॥
हे ऐकून कोण विश्वास ठेवील, आणि कोणाच्या मनात भय उत्पन्न होणार नाही? गुणवान आणि राजाला प्रिय असलेल्या काकुत्स्थाला वनवासात पाठवले जात आहे!
2.24.5
नूनं तु बलवाँल्लोके कृतान्तः सर्वमादिशन्।
लोके रामाभिरामस्त्वं वनं यत्र गमिष्यसि ॥ २.२४.५ ॥
जगात खरोखर काळ (नियती) बलवान आहे, जो सर्व काही आज्ञा करतो. हे जगाचे आनंद राम! तू वनात जाशील.
2.24.6
अयं तु मामात्मभवस्तवादर्शनमारुतः।
विलापदुःखसमिधो रुदिताश्रुहुताहुतिः ॥ २.२४.६ ॥
तुझे न दिसणे हा हा वारा मला, माझ्याच पुत्राला, विलाप आणि दुःखरूपी समिधांनी पेटवत आहे; रडून वाहणारे अश्रू त्यात आहुती म्हणून ओतले जात आहेत.
2.24.7
चिन्ताबाष्पमहाधूमस्तवागमनचिन्तजः।
कर्शयित्वाधिकं पुत्र निःश्वासायाससम्भवः ॥ २.२४.७ ॥
पुत्रा, तुझ्या आगमनाच्या चिंतेतून जन्मलेला, चिंता आणि अश्रूंचा महान धूर, उसासे आणि श्रमातून उठून, मला अत्यंत कृश करीत आहे.
2.24.8
त्वया विहीनामिह मां शोकाग्निरतुलो महान्।
प्रधक्ष्यति यथा कक्ष्यं चित्रभानुर्हिमात्यये ॥ २.२४.८ ॥
तुझ्याविना येथे मला, अतुलनीय महान शोकाग्नी, हेमंत ऋतूच्या अखेरीस सूर्य सुकलेले गवत जाळतो तसे, पूर्णपणे जाळून टाकील.
2.24.9
कथं हि धेनुः स्वं वत्सं गच्छन्तमनुगच्छति।
अहं त्वानुगमिष्यामि यत्र वत्स गमिष्यसि ॥ २.२४.९ ॥
गाय जशी आपल्या वासराच्या मागे जाते, तसेच हे वत्सा, तू जिथे जाशील तिथे मी तुझ्या मागे जाईन.
2.24.10
यथा निगदितं मात्रा तद् वाक्यं पुरुषर्षभः।
श्रुत्वा रामोऽब्रवीद् वाक्यं मातरं भृशदुःखिताम् ॥ २.२४.१० ॥
मातेने जे म्हटले ते ऐकून, पुरुषश्रेष्ठ राम अत्यंत दुःखी झालेल्या मातेला हे शब्द बोलला.
2.24.11
कैकेय्या वञ्चितो राजा मयि चारण्यमाश्रिते।
भवत्या च परित्यक्तो न नूनं वर्तयिष्यति ॥ २.२४.११ ॥
मी अरण्यात गेल्यावर, कैकेयीने फसवलेला राजा, आणि तुम्हीही त्याग केल्यास, निश्चितच जिवंत राहणार नाही.
2.24.12
भर्तुः किल परित्यागो नृशंसः केवलं स्त्रियाः।
स भवत्या न कर्तव्यो मनसापि विगर्हितः ॥ २.२४.१२ ॥
पतीचा त्याग करणे हे स्त्रीसाठी केवळ क्रूर कृत्य आहे. ते तुम्ही करू नये; मनानेही त्याची निंदा केली आहे.
2.24.13
यावज्जीवति काकुत्स्थः पिता मे जगतीपतिः।
शुश्रूषा क्रियतां तावत् स हि धर्मः सनातनः ॥ २.२४.१३ ॥
काकुत्स्थ माझे पिता, जगताचे स्वामी, जोपर्यंत जिवंत आहेत तोपर्यंत त्यांची सेवा करावी; तोच सनातन धर्म आहे.
2.24.14
एवमुक्ता तु रामेण कौसल्या शुभदर्शना।
तथेत्युवाच सुप्रीता राममक्लिष्टकारिणम् ॥ २.२४.१४ ॥
रामाने असे सांगितल्यावर शुभदर्शना कौसल्या अत्यंत प्रसन्न होऊन, सहजपणे कर्तव्य करणाऱ्या रामाला म्हणाली, 'तसेच होवो.'
2.24.15
एवमुक्तस्तु वचनं रामो धर्मभृतां वरः।
भूयस्तामब्रवीद् वाक्यं मातरं भृशदुःखिताम् ॥ २.२४.१५ ॥
असे म्हटल्यावर धर्मधारकांत श्रेष्ठ असलेला राम अत्यंत दुःखी मातेला पुन्हा हे वचन बोलला.
2.24.16
मया चैव भवत्या च कर्तव्यं वचनं पितुः।
राजा भर्ता गुरुः श्रेष्ठः सर्वेषामीश्वरः प्रभुः ॥ २.२४.१६ ॥
मला आणि तुलाही पित्याचे वचन पाळले पाहिजे. राजाच पती, गुरू व श्रेष्ठ आहे; तो सर्वांचा ईश्वर आणि स्वामी आहे.
2.24.17
इमानि तु महारण्ये विहृत्य नव पञ्च च।
वर्षाणि परमप्रीत्या स्थास्यामि वचने तव ॥ २.२४.१७ ॥
या महाअरण्यात चौदा वर्षे घालवून, परम प्रेमाने मी तुझ्या वचनात स्थिर राहीन.
2.24.18
एवमुक्ता प्रियं पुत्रं बाष्पपूर्णानना तदा।
उवाच परमार्ता तु कौसल्या सुतवत्सला ॥ २.२४.१८ ॥
असे सांगितल्यावर अश्रूंनी भरलेल्या मुखाने, अत्यंत व्यथित, पुत्रवत्सल कौसल्या तेव्हा आपल्या प्रिय पुत्राला म्हणाली.
2.24.19
आसां राम सपत्नीनां वस्तुं मध्ये न मे क्षमम्।
नय मामपि काकुत्स्थ वनं वन्यां मृगीमिव ॥ २.२४.१९ ॥
रामा, या सवतींमध्ये राहणे माझ्यासाठी योग्य नाही. हे काकुत्स्थवंशजा, वनातील हरिणीप्रमाणे मलाही वनात घेऊन चल.
2.24.20
यदि ते गमने बुद्धिः कृता पितरपेक्षया।
तां तथा रुदतीं रामो रुदन् वचनमब्रवीत् ॥ २.२४.२० ॥
जर तू वडिलांच्या इच्छेचा मान राखून वनात जाण्याचा निश्चय केला असशील तर... असे रडणाऱ्या तिला राम रडत रडत असे बोलला.
2.24.21
जीवन्त्या हि स्त्रिया भर्ता दैवतं प्रभुरेव च।
भवत्या मम चैवाद्य राजा प्रभवति प्रभुः ॥ २.२४.२१ ॥
जिवंत स्त्रीसाठी पतीच देव आणि स्वामी असतो; आज तुझा आणि माझा स्वामी तर राजाच आहे.
2.24.22
न ह्यनाथा वयं राज्ञा लोकनाथेन धीमता।
भरतश्चापि धर्मात्मा सर्वभूतप्रियंवदः ॥ २.२४.२२ ॥
बुद्धिमान लोकनाथ राजा असताना आम्ही अनाथ नाही. धर्मात्मा भरतही सर्व प्राण्यांशी प्रिय बोलणारा आहे.
2.24.24
भवतीमनुवर्तेत स हि धर्मरतः सदा।
दारुणश्चाप्ययं शोको यथैनं न विनाशयेत् ॥ २.२४.२४ ॥
तो धर्मरत आहे, सदैव तुमची सेवा करील. हा दारुण शोक त्याचा नाश करू नये.
2.24.25
राज्ञो वृद्धस्य सततं हितं चर समाहिता।
व्रतोपवासनिरता या नारी परमोत्तमा ॥ २.२४.२५ ॥
वृद्ध राजाचे हित नेहमी एकाग्र चित्ताने कर. व्रत आणि उपवासात रत असणारी स्त्रीच सर्वोत्तम होय.
2.24.26
भर्तारं नानुवर्तेत सा च पापगतिर्भवेत्।
भर्तुः शुश्रूषया नारी लभते स्वर्गमुत्तमम् ॥ २.२४.२६ ॥
जी स्त्री पतीचे अनुसरण करत नाही, ती पापगतीला जाते; आणि पतीच्या सेवेने स्त्री उत्तम स्वर्ग प्राप्त करते.
2.24.27
अपि या निर्नमस्कारा निवृत्ता देवपूजनात्।
शुश्रूषामेव कुर्वीत भर्तुः प्रियहिते रता ॥ २.२४.२७ ॥
जी स्त्री देवपूजेपासून दूर राहते आणि नमस्कारही करत नाही, तरीही तिने पतीच्या प्रिय व हितकारक गोष्टींमध्ये रत राहून केवळ पतीचीच सेवा करावी.
2.24.28
एष धर्मः स्त्रिया नित्यो वेदे लोके श्रुतः स्मृतः।
अग्निकार्येषु च सदा सुमनोभिश्च देवताः ॥ २.२४.२८ ॥
हा स्त्रीचा नित्य धर्म आहे, जो वेदात व लोकात ऐकला व स्मृतीत सांगितला आहे. अग्निकार्यांत आणि नेहमी फुलांनी देवतांची पूजा करावी.
2.24.29
पूज्यास्ते मत्कृते देवि ब्राह्मणाश्चैव सत्कृताः।
एवं कालं प्रतीक्षस्व ममागमनकांक्षिणी ॥ २.२४.२९ ॥
हे देवी, माझ्यासाठी ब्राह्मण पूजनीय आहेत; त्यांचा आदराने सत्कार कर. अशा प्रकारे माझ्या आगमनाची इच्छा धरून काळाची प्रतीक्षा कर.
2.24.30
नियता नियताहारा भर्तृशुश्रूषणे रता।
प्राप्स्यसे परमं कामं मयि पर्यागते सति ॥ २.२४.३० ॥
संयमी व मिताहारी राहून, पतीच्या सेवेत रत राहिल्यास, मी परत आल्यावर तू परम इच्छा प्राप्त करशील.
2.24.31
यदि धर्मभृतां श्रेष्ठो धारयिष्यति जीवितम्।
एवमुक्ता तु रामेण बाष्पपर्याकुलेक्षणा ॥ २.२४.३१ ॥
धर्मधारकांमध्ये श्रेष्ठ (राम) जर जीवन धारण करील... अशा प्रकारे रामाने सांगितल्यावर, अश्रूंनी व्याकुळ नेत्रांनी (सीता)...
2.24.32
कौसल्या पुत्रशोकार्ता रामं वचनमब्रवीत्।
गमने सुकृतां बुद्धिं न ते शक्नोमि पुत्रक ॥ २.२४.३२ ॥
पुत्रशोकाने व्याकुळ झालेली कौसल्या रामाला म्हणाली - हे पुत्रा, वनात जाण्याचा तुझा दृढ निश्चय मी बदलू शकत नाही.
2.24.33
विनिवर्तयितुं वीर नूनं कालो दुरत्ययः।
गच्छ पुत्र त्वमेकाग्रो भद्रं तेऽस्तु सदा विभो ॥ २.२४.३३ ॥
हे वीरा, खरोखर काळाला परत फिरवणे कठीण आहे. हे पुत्रा, एकाग्र मनाने जा; हे विभो, तुझे सदैव कल्याण होवो.
2.24.34
पुनस्त्वयि निवृत्ते तु भविष्यामि गतक्लमा।
प्रत्यागते महाभागे कृतार्थे चरितव्रते।
पितुरानृण्यतां प्राप्ते स्वपिष्ये परमं सुखम् ॥ २.२४.३४ ॥
तू पुन्हा परत आलास की मी थकव्यातून मुक्त होईन. हे महाभाग्यवाना, कृतार्थ होऊन, व्रत पूर्ण करून, पित्याच्या ऋणातून मुक्त होऊन परत आलास की मी परम सुखाने झोपेन.
2.24.35
कृतान्तस्य गतिः पुत्र दुर्विभाव्या सदा भुवि।
यस्त्वां संचोदयति मे वच आविध्य राघव ॥ २.२४.३५ ॥
हे पुत्रा, यमाची गती पृथ्वीवर नेहमी समजणे कठीण आहे. हे राघवा, माझे शब्द डावलून तुला असे प्रवृत्त करणारा तो काळाचाच खेळ आहे.
2.24.36
गच्छेदानीं महाबाहो क्षेमेण पुनरागतः।
नन्दयिष्यसि मां पुत्र साम्ना श्लक्ष्णेन चारुणा ॥ २.२४.३६ ॥
हे महाबाहो, आता जा, सुखरूप पुन्हा परत ये. हे पुत्रा, तुझ्या मधुर, कोमल आणि सुंदर शब्दांनी तू मला आनंदित करशील.
2.24.37
अपीदानीं स कालः स्याद् वनात् प्रत्यागतं पुनः।
यत् त्वां पुत्रक पश्येयं जटावल्कलधारिणम् ॥ २.२४.३७ ॥
पुत्रा, तो काळ कधी येईल का, जेव्हा तू वनातून परत येऊन जटा आणि वल्कले धारण केलेला मी तुला पुन्हा पाहीन?
2.24.38
तथा हि रामं वनवासनिश्चितं
ददर्श देवी परमेण चेतसा।
उवाच रामं शुभलक्षणं वचो
बभूव च स्वस्त्ययनाभिकांक्षिणी ॥ २.२४.३८ ॥
वनवासासाठी दृढ निश्चय केलेल्या रामाकडे देवीने अत्यंत प्रेमळ मनाने पाहिले. शुभलक्षणी रामाला ती बोलली; कल्याणाची इच्छा करीत ती आशीर्वाद देण्यास सिद्ध झाली.