वाल्मीकि रामायण · सर्ग 2.31
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
2.31.1
एवं श्रुत्वा स संवादं लक्ष्मणः पूर्वमागतः।
बाष्पपर्याकुलमुखः शोकं सोढुमशक्नुवन् ॥ २.३१.१ ॥
असा त्यांचा संवाद ऐकून, आधीच आलेला लक्ष्मण, अश्रूंनी भरलेल्या मुखाने, शोक सहन करू शकला नाही.
2.31.2
स भ्रातुश्चरणौ गाढं निपीड्य रघुनन्दनः।
सीतामुवाचातियशां राघवं च महाव्रतम् ॥ २.३१.२ ॥
रघुनंदनाने भावाचे चरण घट्ट दाबून, अतियशस्वी सीतेला आणि महाव्रती राघवाला म्हटले.
2.31.3
यदि गन्तुं कृता बुद्धिर्वनं मृगगजायुतम्।
अहं त्वानुगमिष्यामि वनमग्रे धनुर्धरः ॥ २.३१.३ ॥
हरिण आणि हजारो हत्तींनी भरलेल्या वनात जाण्याचा तुझा निश्चय असेल, तर धनुष्य धारण करून मी पुढे चालत तुझ्या मागून येईन.
2.31.4
मया समेतोऽरण्यानि रम्याणि विचरिष्यसि।
पक्षिभिर्मृगयूथैश्च संघुष्टानि समन्ततः ॥ २.३१.४ ॥
माझ्यासह तू रमणीय अरण्यांमध्ये विहार करशील; ती सर्वत्र पक्ष्यांच्या आणि हरणांच्या कळपांच्या आवाजाने दुमदुमलेली असतील.
2.31.5
न देवलोकाक्रमणं नामरत्वमहं वृणे।
ऐश्वर्यं चापि लोकानां कामये न त्वया विना ॥ २.३१.५ ॥
देवलोकावर आक्रमण करणे किंवा अमरत्व मला नको; तुझ्याशिवाय लोकांचे ऐश्वर्यही मला नको आहे.
2.31.6
एवं ब्रुवाणः सौमित्रिर्वनवासाय निश्चितः।
रामेण बहुभिः सान्त्वैर्निषिद्धः पुनरब्रवीत् ॥ २.३१.६ ॥
असे वनवासासाठी निश्चयाने बोलणाऱ्या सौमित्रीला रामाने अनेक सांत्वनपर शब्दांनी थांबवले; तेव्हा तो पुन्हा बोलला.
2.31.7
अनुज्ञातस्तु भवता पूर्वमेव यदस्म्यहम्।
किमिदानीं पुनरपि क्रियते मे निवारणम् ॥ २.३१.७ ॥
तुम्ही आधीच मला परवानगी दिली होती. आता पुन्हा मला का अडवले जात आहे?
2.31.8
यदर्थं प्रतिषेधो मे क्रियते गन्तुमिच्छतः।
एतदिच्छामि विज्ञातुं संशयो हि ममानघ ॥ २.३१.८ ॥
मी जाऊ इच्छित असताना कोणत्या कारणाने मला अडवले जात आहे, हे मला जाणून घ्यायचे आहे. हे निष्पाप, मला संशय आहे.
2.31.9
ततोऽब्रवीन्महातेजा रामो लक्ष्मणमग्रतः।
स्थितं प्राग्गामिनं धीरं याचमानं कृताञ्जलिम् ॥ २.३१.९ ॥
तेव्हा महातेजस्वी राम आपल्यासमोर उभ्या असलेल्या, जाण्यास तयार, धीर, हात जोडून याचना करणाऱ्या लक्ष्मणाला म्हणाला.
2.31.10
स्निग्धो धर्मरतो धीरः सततं सत्पथे स्थितः।
प्रियः प्राणसमो वश्यो विजेयश्च सखा च मे ॥ २.३१.१० ॥
स्नेही, धर्मात रमणारा, धीर, नेहमी सन्मार्गावर स्थिर, प्रिय, प्राणासमान, आज्ञाधारक, सहज वश होणारा आणि माझा मित्र.
2.31.11
मयाद्य सह सौमित्रे त्वयि गच्छति तद्वनम्।
को भजिष्यति कौसल्यां सुमित्रां वा यशस्विनीम् ॥ २.३१.११ ॥
हे सौमित्रा, आज तू माझ्यासह त्या वनात गेलास, तर यशस्विनी कौसल्या आणि सुमित्रा यांची सेवा कोण करेल?
2.31.12
अभिवर्षति कामैर्यः पर्जन्यः पृथिवीमिव।
स कामपाशपर्यस्तो महातेजा महीपतिः ॥ २.३१.१२ ॥
जसा मेघ पृथ्वीवर वर्षाव करतो, तसा जो कामनांचा वर्षाव करतो, तो महातेजस्वी राजा कामपाशात अडकलेला आहे.
2.31.13
सा हि राज्यमिदं प्राप्य नृपस्याश्वपतेः सुता।
दुःखितानां सपत्नीनां न करिष्यति शोभनम् ॥ २.३१.१३ ॥
अश्वपती राजाची कन्या ती हे राज्य मिळवून दुःखी सवतींशी चांगले वागणार नाही.
2.31.14
न भरिष्यति कौसल्यां सुमित्रां च सुदुःखिताम्।
भरतो राज्यमासाद्य कैकेय्यां पर्यवस्थितः ॥ २.३१.१४ ॥
भरत राज्य मिळवून, कैकेयीच्या प्रभावाखाली राहून, अति दुःखी कौसल्या आणि सुमित्रा यांचे पालन करणार नाही.
2.31.15
तामार्यां स्वयमेवेह राजानुग्रहणेन वा।
सौमित्रे भर कौसल्यामुक्तमर्थममुं चर ॥ २.३१.१५ ॥
हे सौमित्रे, त्या आर्या कौसल्येचे पालन तूच कर, किंवा राजाच्या कृपेने कर; मी सांगितलेला हा अर्थ पार पाड.
2.31.16
एवं मयि च ते भक्तिर्भविष्यति सुदर्शिता।
धर्मज्ञगुरुपूजायां धर्मश्चाप्यतुलो महान् ॥ २.३१.१६ ॥
अशाने माझ्याविषयीची तुझी भक्ती चांगली प्रकट होईल; धर्मज्ञ गुरुजनांच्या पूजेत अतुल्य महान धर्मही आहे.
2.31.17
एवं कुरुष्व सौमित्रे मत्कृते रघुनन्दन।
अस्माभिर्विप्रहीणाया मातुर्नो न भवेत् सुखम् ॥ २.३१.१७ ॥
हे सौमित्रे, हे रघुनंदना, माझ्यासाठी असेच कर; आमच्यापासून दूर झालेल्या आमच्या मातेला सुख लाभणार नाही.
2.31.18
एवमुक्तस्तु रामेण लक्ष्मणः श्लक्ष्णया गिरा।
प्रत्युवाच तदा रामं वाक्यज्ञो वाक्यकोविदम् ॥ २.३१.१८ ॥
रामाने असे सांगितल्यावर, मधुर वाणीने, वाक्याचा अर्थ जाणणारा लक्ष्मण तेव्हा वाक्यकुशल रामाला उत्तरला.
2.31.19
तवैव तेजसा वीर भरतः पूजयिष्यति।
कौसल्यां च सुमित्रां च प्रयतो नास्ति संशयः ॥ २.३१.१९ ॥
हे वीरा, तुमच्याच तेजाने भरत कौसल्या आणि सुमित्रा यांचा सन्मान करेल; यात संशय नाही.
2.31.20
यदि दुःस्थो न रक्षेत भरतो राज्यमुत्तमम्।
प्राप्य दुर्मनसा वीर गर्वेण च विशेषतः ॥ २.३१.२० ॥
हे वीरा, जर दुष्ट भरताने हे उत्तम राज्य मिळवून त्याचे रक्षण केले नाही, विशेषतः दुर्मनस्कतेने आणि गर्वाने—
2.31.21
तमहं दुर्मतिं क्रूरं वधिष्यामि न संशयः।
तत्पक्षानपि तान् सर्वांस्त्रैलोक्यमपि किं तु सा ॥ २.३१.२१ ॥
त्या दुर्मति क्रूराला मी निश्चित मारीन, यात शंका नाही; त्याच्या सर्व पक्षकारांनाही—तीन लोकांत असले तरीही—आणि ती (कैकेयी)?
2.31.22
कौसल्या बिभृयादार्या सहस्रं मद्विधानपि।
यस्याः सहस्रं ग्रामाणां सम्प्राप्तमुपजीविनाम् ॥ २.३१.२२ ॥
आर्या कौसल्या माझ्यासारख्या हजारांनाही पोसू शकते; तिच्याकडे हजार गावे आहेत, जी तिच्यावर उपजीविका करणाऱ्यांसाठी मिळाली आहेत.
2.31.23
तदात्मभरणे चैव मम मातुस्तथैव च।
पर्याप्ता मद्विधानां च भरणाय मनस्विनी ॥ २.३१.२३ ॥
म्हणून स्वतःच्या पोषणासाठी, माझ्या मातेच्या पोषणासाठी आणि माझ्यासारख्यांच्या पोषणासाठीही ती मनस्विनी पुरेशी आहे.
2.31.24
कुरुष्व मामनुचरं वैधर्म्यं नेह विद्यते।
कृतार्थोऽहं भविष्यामि तव चार्थः प्रकल्प्यते ॥ २.३१.२४ ॥
मला तुमचा अनुचर करा; यात अधर्म नाही. मी कृतार्थ होईन, आणि तुमचा हेतूही सिद्ध होईल.
2.31.25
धनुरादाय सगुणं खनित्रपिटकाधरः।
अग्रतस्ते गमिष्यामि पन्थानं तव दर्शयन् ॥ २.३१.२५ ॥
धनुष्य सज्ज करून, खोरे व टोपली घेऊन, तुम्हाला वाट दाखवत मी तुमच्या पुढे चालेन.
2.31.26
आहरिष्यामि ते नित्यं मूलानि च फलानि च।
वन्यानि च तथान्यानि स्वाहार्हाणि तपस्विनाम् ॥ २.३१.२६ ॥
मी तुमच्यासाठी नेहमी मुळे, फळे आणि अरण्यात उगवलेल्या इतर वस्तू आणीन, जे तपस्व्यांच्या होमासाठी योग्य असतील.
2.31.27
भवांस्तु सह वैदेह्या गिरिसानुषु रंस्यसे।
अहं सर्वं करिष्यामि जाग्रतः स्वपतश्च ते ॥ २.३१.२७ ॥
तुम्ही वैदेहीसह डोंगरउतारांवर रमाल; तुम्ही जागे असाल किंवा झोपलेले असाल, तुमच्यासाठी मी सर्व काही करीन.
2.31.28
रामस्त्वनेन वाक्येन सुप्रीतः प्रत्युवाच तम्।
व्रजापृच्छस्व सौमित्रे सर्वमेव सुहृज्जनम् ॥ २.३१.२८ ॥
रामाने या शब्दांनी अत्यंत संतुष्ट होऊन त्याला उत्तर दिले, 'हे सौमित्रे, जाऊन आपल्या सर्व सुहृदांचा निरोप घे.'
2.31.29
ये च राज्ञो ददौ दिव्ये महात्मा वरुणः स्वयम्।
जनकस्य महायज्ञे धनुषी रौद्रदर्शने ॥ २.३१.२९ ॥
जनकाच्या महायज्ञात महात्मा वरुणाने स्वतः राजाला दिलेली, पाहण्यास भयंकर अशी दोन दिव्य धनुष्ये,
2.31.30
अभेद्ये कवचे दिव्ये तूणी चाक्षय्यसायकौ।
आदित्यविमलाभौ द्वौ खड्गौ हेमपरिष्कृतौ ॥ २.३१.३० ॥
अभेद्य दोन दिव्य कवचे, अक्षय बाण असलेले दोन भाते, सूर्यासारख्या निर्मल तेजाची, सोन्याने सजवलेली दोन खड्गे.
2.31.31
सत्कृत्य निहितं सर्वमेतदाचार्यसद्मनि।
सर्वमायुधमादाय क्षिप्रमाव्रज लक्ष्मण ॥ २.३१.३१ ॥
लक्ष्मणा, हे सर्व शस्त्र आचार्यांच्या घरी आदराने ठेव. सर्व आयुधे घेऊन लवकर परत ये.
2.31.32
स सुहृज्जनमामन्त्र्य वनवासाय निश्चितः।
इक्ष्वाकुगुरुमागम्य जग्राहायुधमुत्तमम् ॥ २.३१.३२ ॥
वनवासासाठी दृढनिश्चय केलेल्या त्याने मित्रजनांचा निरोप घेऊन इक्ष्वाकुगुरूंकडे जाऊन उत्तम आयुध स्वीकारले.
2.31.33
तद् दिव्यं राजशार्दूलः सत्कृतं माल्यभूषितम्।
रामाय दर्शयामास सौमित्रिः सर्वमायुधम् ॥ २.३१.३३ ॥
राजशार्दूल सौमित्रीने माळांनी सजवलेली, आदराने सिद्ध केलेली ती दिव्य सर्व आयुधे रामाला दाखवली.
2.31.34
तमुवाचात्मवान् रामः प्रीत्या लक्ष्मणमागतम्।
काले त्वमागतः सौम्य कांक्षिते मम लक्ष्मण ॥ २.३१.३४ ॥
आत्मसंयमी रामाने प्रेमाने आलेल्या लक्ष्मणाला म्हटले, 'सौम्य लक्ष्मणा, मी इच्छिल्याप्रमाणे तू योग्य वेळी आला आहेस.'
2.31.35
अहं प्रदातुमिच्छामि यदिदं मामकं धनम्।
ब्राह्मणेभ्यस्तपस्विभ्यस्त्वया सह परंतप ॥ २.३१.३५ ॥
हे परंतप, माझे हे जे धन आहे, ते तुझ्यासह ब्राह्मण आणि तपस्वींना द्यावे अशी माझी इच्छा आहे.
2.31.36
वसन्तीह दृढं भक्त्या गुरुषु द्विजसत्तमाः।
तेषामपि च मे भूयः सर्वेषां चोपजीविनाम् ॥ २.३१.३६ ॥
येथे गुरूंप्रती भक्तीने दृढपणे वास करणाऱ्या द्विजश्रेष्ठांना, त्यांना आणि माझ्यावर अवलंबून असणाऱ्या सर्वांनाही.
2.31.37
वसिष्ठपुत्रं तु सुयज्ञमार्यं
त्वमानयाशु प्रवरं द्विजानाम्।
अपि प्रयास्यामि वनं समस्ता-
नभ्यर्च्य शिष्टानपरान् द्विजातीन् ॥ २.३१.३७ ॥
वसिष्ठपुत्र सुयज्ञ, द्विजांमध्ये श्रेष्ठ अशा त्या आर्यांना तू त्वरित येथे आण. सर्वांचा आणि इतर शिष्ट द्विजातींचा सन्मान करून मी वनात प्रस्थान करीन.