Rāmāyaṇa de Vālmīki · Sarga 2.34
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
2.34.1
ततः कमलपत्राक्षः श्यामो निरुपमो महान्।
उवाच रामस्तं सूतं पितुराख्याहि मामिति ॥ २.३४.१ ॥
Entonces Rāma, de ojos como pétalos de loto, de color oscuro, incomparable y grande, dijo al auriga: "Háblame de mi padre."
2.34.2
स रामप्रेषितः क्षिप्रं संतापकलुषेन्द्रियम्।
प्रविश्य नृपतिं सूतो निःश्वसन्तं ददर्श ह ॥ २.३४.२ ॥
El auriga enviado por Rāma entró rápidamente en el palacio y vio al rey, con los sentidos turbados por la angustia, suspirando profundamente.
2.34.3
उपरक्तमिवादित्यं भस्मच्छन्नमिवानलम्।
तटाकमिव निस्तोयमपश्यज्जगतीपतिम् ॥ २.३४.३ ॥
Vio al señor de la tierra como el sol en eclipse, como un fuego cubierto de ceniza, como un estanque sin agua.
2.34.4
आबोध्य च महाप्राज्ञः परमाकुलचेतनम्।
राममेवानुशोचन्तं सूतः प्राञ्जलिरब्रवीत् ॥ २.३४.४ ॥
Aquel sabio auriga, habiendo despertado al rey, cuya mente estaba profundamente turbada y que lloraba solo por Rāma, habló con las manos juntas.
2.34.5
तं वर्धयित्वा राजानं पूर्वं सूतो जयाशिषा।
भयविक्लवया वाचा मन्दया श्लक्ष्णयाब्रवीत् ॥ २.३४.५ ॥
Primero el auriga bendijo al rey con una bendición de victoria y luego, con voz temblorosa de miedo, suave y vacilante, habló.
2.34.6
अयं स पुरुषव्याघ्रो द्वारि तिष्ठति ते सुतः।
ब्राह्मणेभ्यो धनं दत्त्वा सर्वं चैवोपजीविनाम् ॥ २.३४.६ ॥
"Ese tigre entre los hombres, tu hijo Rāma, está en la puerta; tras dar riquezas a los brahmanes, ha dado todo a cuantos dependen de él."
2.34.7
स त्वां पश्यतु भद्रं ते रामः सत्यपराक्रमः।
सर्वान् सुहृद आपृच्छ्य त्वां हीदानीं दिदृक्षते ॥ २.३४.७ ॥
Que él te vea, y que la buena fortuna sea contigo. Rāma, de verdadero valor, habiéndose despedido de todos sus amigos, ahora desea verte.
2.34.8
गमिष्यति महारण्यं तं पश्य जगतीपते।
वृतं राजगुणैः सर्वैरादित्यमिव रश्मिभिः ॥ २.३४.८ ॥
Mírale, oh señor de la tierra: va a entrar en el gran bosque, rodeado de todas las virtudes reales, como el sol lo está por sus rayos.
2.34.9
स सत्यवाक्यो धर्मात्मा गाम्भीर्यात् सागरोपमः।
आकाश इव निष्पङ्को नरेन्द्रः प्रत्युवाच तम् ॥ २.३४.९ ॥
Aquel rey, veraz en sus palabras y de alma recta, profundo como el océano y sin mancha como el cielo, le respondió.
2.34.10
सुमन्त्रानय मे दारान् ये केचिदिह मामकाः।
दारैः परिवृतः सर्वैर्द्रष्टुमिच्छामि राघवम् ॥ २.३४.१० ॥
Sumantra, trae a mis esposas, a cuantas de las mías estén aquí. Rodeado de todas mis esposas, deseo ver a Rāghava.
2.34.11
सोऽन्तःपुरमतीत्यैव स्त्रियस्ता वाक्यमब्रवीत्।
आर्यो ह्वयति वो राजा गम्यतां तत्र मा चिरम् ॥ २.३४.११ ॥
Tras entrar en el palacio interior, habló a las mujeres con estas palabras: «El noble rey os llama; id allí sin demora.»
2.34.12
एवमुक्ताः स्त्रियः सर्वाः सुमन्त्रेण नृपाज्ञया।
प्रचक्रमुस्तद् भवनं भर्तुराज्ञाय शासनम् ॥ २.३४.१२ ॥
Así dichas por Sumantra por orden del rey, todas las mujeres, comprendiendo la orden de su señor, se pusieron en camino hacia aquel palacio.
2.34.13
अर्धसप्तशतास्तत्र प्रमदास्ताम्रलोचनाः।
कौसल्यां परिवार्याथ शनैर्जग्मुर्धृतव्रताः ॥ २.३४.१३ ॥
Allí, las setecientas cincuenta mujeres, de ojos enrojecidos y firmes en sus votos, rodearon a Kauśalyā y se marcharon lentamente.
2.34.14
आगतेषु च दारेषु समवेक्ष्य महीपतिः।
उवाच राजा तं सूतं सुमन्त्रानय मे सुतम् ॥ २.३४.१४ ॥
Cuando llegaron las esposas, el rey, viéndolas, dijo al auriga: "Sumantra, trae a mi hijo."
2.34.15
स सूतो राममादाय लक्ष्मणं मैथिलीं तथा।
जगामाभिमुखस्तूर्णं सकाशं जगतीपतेः ॥ २.३४.१५ ॥
Aquel auriga, llevando consigo a Rāma, Lakṣmaṇa y también a Maithilī, se dirigió rápidamente, directo, a la presencia del señor de la tierra.
2.34.16
स राजा पुत्रमायान्तं दृष्ट्वा चारात् कृताञ्जलिम्।
उत्पपातासनात् तूर्णमार्तः स्त्रीजनसंवृतः ॥ २.३४.१६ ॥
El rey, viendo a su hijo acercarse desde lejos con las palmas juntas, angustiado y rodeado de mujeres, se levantó de su asiento con prontitud.
2.34.17
सोऽभिदुद्राव वेगेन रामं दृष्ट्वा विशाम्पतिः।
तमसम्प्राप्य दुःखार्तः पपात भुवि मूर्च्छितः ॥ २.३४.१७ ॥
El señor del pueblo, al ver a Rāma, corrió hacia él con prisa; al alcanzarlo, afligido por el dolor, cayó al suelo desmayado.
2.34.18
तं रामोऽभ्यपतत् क्षिप्रं लक्ष्मणश्च महारथः।
विसंज्ञमिव दुःखेन सशोकं नृपतिं तथा ॥ २.३४.१८ ॥
Rāma y el gran guerrero Lakṣmaṇa corrieron rápidamente hacia el rey, que, como privado de sentido por el dolor, estaba afligido de pesar.
2.34.19
स्त्रीसहस्रनिनादश्च संजज्ञे राजवेश्मनि।
हा हा रामेति सहसा भूषणध्वनिमिश्रितः ॥ २.३४.१९ ॥
De pronto resonó en el palacio real el llanto de mil mujeres: "¡Ay, Rāma! ¡Ay, Rāma!", mezclado con el tintineo de sus joyas.
2.34.20
तं परिष्वज्य बाहुभ्यां तावुभौ रामलक्ष्मणौ।
पर्यङ्के सीतया सार्धं रुदन्तः समवेशयन् ॥ २.३४.२० ॥
Rāma y Lakṣmaṇa lo abrazaron con ambos brazos y, llorando junto a Sītā, lo sentaron en el lecho.
2.34.21
अथ रामो मुहूर्तस्य लब्धसंज्ञं महीपतिम्।
उवाच प्राञ्जलिर्बाष्पशोकार्णवपरिप्लुतम् ॥ २.३४.२१ ॥
Entonces Rāma, con las palmas juntas, habló al rey, que tras un momento había recobrado el sentido y estaba anegado en un océano de lágrimas y dolor.
2.34.22
आपृच्छे त्वां महाराज सर्वेषामीश्वरोऽसि नः।
प्रस्थितं दण्डकारण्यं पश्य त्वं कुशलेन माम् ॥ २.३४.२२ ॥
Gran rey, me despido de ti. Tú eres el señor de todos nosotros. Mira, pues, con bienestar a mí, que parto hacia el bosque de Daṇḍaka.
2.34.23
लक्ष्मणं चानुजानीहि सीता चान्वेतु मां वनम्।
कारणैर्बहुभिस्तथ्यैर्वार्यमाणौ न चेच्छतः ॥ २.३४.२३ ॥
Concede tu permiso a Lakṣmaṇa, y que Sītā también me siga al bosque. Aunque se les disuade con muchas razones verdaderas, ninguno de los dos quiere otra cosa.
2.34.24
अनुजानीहि सर्वान् नः शोकमुत्सृज्य मानद।
लक्ष्मणं मां च सीतां च प्रजापतिरिवात्मजान् ॥ २.३४.२४ ॥
Oh dador de honra, aparta tu pesar y concede permiso a todos nosotros: a Lakṣmaṇa, a mí y a Sītā, como el señor de las criaturas a sus propios hijos.
2.34.25
प्रतीक्षमाणमव्यग्रमनुज्ञां जगतीपतेः।
उवाच राजा सम्प्रेक्ष्य वनवासाय राघवम् ॥ २.३४.२५ ॥
Viendo a Rāghava (Rāma), sereno y a la espera del permiso para el exilio en el bosque, el rey habló.
2.34.26
अहं राघव कैकेय्या वरदानेन मोहितः।
अयोध्यायां त्वमेवाद्य भव राजा निगृह्य माम् ॥ २.३४.२६ ॥
Oh Rāghava, estoy ofuscado por el don de Kaikeyī. Ahora tú mismo, reteniéndome, debes convertirte en rey de Ayodhyā.
2.34.27
एवमुक्तो नृपतिना रामो धर्मभृतां वरः।
प्रत्युवाचाञ्जलिं कृत्वा पितरं वाक्यकोविदः ॥ २.३४.२७ ॥
Cuando el rey así habló, Rāma, el mejor de los portadores del dharma y diestro en el habla, juntó las manos y respondió a su padre.
2.34.28
भवान् वर्षसहस्राय पृथिव्या नृपते पतिः।
अहं त्वरण्ये वत्स्यामि न मे राज्यस्य कांक्षिता ॥ २.३४.२८ ॥
Que vos, oh rey, seáis señor de la tierra por mil años. Pero yo habitaré en el bosque; no tengo deseo del reino.
2.34.29
नव पञ्च च वर्षाणि वनवासे विहृत्य ते।
पुनः पादौ ग्रहीष्यामि प्रतिज्ञान्ते नराधिप ॥ २.३४.२९ ॥
Oh señor de los hombres, tras haber morado catorce años en el exilio del bosque, al final de mi voto volveré a abrazar tus pies.
2.34.30
रुदन्नार्तः प्रियं पुत्रं सत्यपाशेन संयुतः।
कैकेय्या चोद्यमानस्तु मिथो राजा तमब्रवीत् ॥ २.३४.३० ॥
Atado por el lazo de la verdad, afligido y llorando, instigado por Kaikeyī, el rey habló en privado a su amado hijo.
2.34.31
श्रेयसे वृद्धये तात पुनरागमनाय च।
गच्छस्वारिष्टमव्यग्रः पन्थानमकुतोभयम् ॥ २.३४.३१ ॥
Hijo mío, para tu bienestar, tu prosperidad y tu regreso, ve sin inquietud por aquel camino donde no hay temor.
2.34.32
न हि सत्यात्मनस्तात धर्माभिमनसस्तव।
संनिवर्तयितुं बुद्धिः शक्यते रघुनन्दन ॥ २.३४.३२ ॥
Hijo mío, tu resolución no puede ser revocada, pues tu naturaleza es la verdad y tu mente está fija en el dharma, oh delicia de los Raghus.
2.34.33
अद्य त्विदानीं रजनीं पुत्र मा गच्छ सर्वथा।
एकाहं दर्शनेनापि साधु तावच्चराम्यहम् ॥ २.३४.३३ ॥
Hijo mío, hoy, esta noche, de ninguna manera te vayas. Solo un día, con sólo verte, quiero vivir un poco en paz.
2.34.34
मातरं मां च सम्पश्यन् वसेमामद्य शर्वरीम्।
तर्पितः सर्वकामैस्त्वं श्वः काल्ये साधयिष्यसि ॥ २.३४.३४ ॥
Mirando a tu madre y a mí, pasa aquí esta noche. Satisfecho en todos tus deseos, mañana por la mañana cumplirás tu propósito.
2.34.35
दुष्करं क्रियते पुत्र सर्वथा राघव प्रिय।
त्वया हि मत्प्रियार्थं तु वनमेवमुपाश्रितम् ॥ २.३४.३५ ॥
Hijo mío, oh Rāghava, amado, lo que haces es verdaderamente difícil. Solo por mi complacencia has buscado refugio en el bosque de esta manera.
2.34.36
न चैतन्मे प्रियं पुत्र शपे सत्येन राघव।
छन्नया चलितस्त्वस्मि स्त्रिया भस्माग्निकल्पया ॥ २.३४.३६ ॥
Hijo mío, oh Rāghava, juro por la verdad que esto no me agrada. He sido movido por aquella mujer engañosa, como fuego oculto bajo cenizas.
2.34.37
वञ्चना या तु लब्धा मे तां त्वं निस्तर्तुमिच्छसि।
अनया वृत्तसादिन्या कैकेय्याभिप्रचोदितः ॥ २.३४.३७ ॥
Ahora deseas escapar del engaño que recibiste de mí, impulsado por Kaikeyī, la destructora de la buena conducta.
2.34.38
न चैतदाश्चर्यतमं यत् त्वं ज्येष्ठः सुतो मम।
अपानृतकथं पुत्र पितरं कर्तुमिच्छसि ॥ २.३४.३८ ॥
No es lo más sorprendente que tú, mi hijo mayor, quieras hacer de tu padre un mentiroso, hijo mío.
2.34.39
अथ रामस्तदा श्रुत्वा पितुरार्तस्य भाषितम्।
लक्ष्मणेन सह भ्रात्रा दीनो वचनमब्रवीत् ॥ २.३४.३९ ॥
Entonces Rāma, habiendo escuchado las palabras del padre afligido, con dolor habló estas palabras junto a su hermano Lakṣmaṇa.
2.34.40
प्राप्स्यामि यानद्य गुणान् को मे श्वस्तान् प्रदास्यति।
अपक्रमणमेवातः सर्वकामैरहं वृणे ॥ २.३४.४० ॥
¿Quién me dará mañana los méritos que obtendría hoy? Por ello, con todos mis deseos, elijo partir.
2.34.41
इयं सराष्ट्रा सजना धनधान्यसमाकुला।
मया विसृष्टा वसुधा भरताय प्रदीयताम् ॥ २.३४.४१ ॥
Esta tierra, con sus reinos y sus pueblos, llena de riquezas y grano, abandonada por mí, que sea dada a Bharata.
2.34.42
वनवासकृता बुद्धिर्न च मेऽद्य चलिष्यति।
यस्तु युद्धे वरो दत्तः कैकेय्यै वरद त्वया ॥ २.३४.४२ ॥
Mi resolución de vivir en el bosque no vacilará hoy. Y, oh dador de dones, el don que diste a Kaikeyī en la batalla—.
2.34.43
दीयतां निखिलेनैव सत्यस्त्वं भव पार्थिव।
अहं निदेशं भवतो यथोक्तमनुपालयन् ॥ २.३४.४३ ॥
Que se conceda por completo lo otorgado, oh rey; sé fiel a tu palabra. Yo cumpliré tu mandato tal como lo has dicho.
2.34.44
चतुर्दश समा वत्स्ये वने वनचरैः सह।
मा विमर्शो वसुमती भरताय प्रदीयताम् ॥ २.३४.४४ ॥
Durante catorce años habitaré en el bosque con los moradores del bosque. No dudes; que la tierra sea entregada a Bharata.
2.34.45
नहि मे कांक्षितं राज्यं सुखमात्मनि वा प्रियम्।
यथानिदेशं कर्तुं वै तवैव रघुनन्दन ॥ २.३४.४५ ॥
Oh deleite de los Raghu, no deseo el reino, ni placer, ni nada querido para mí; mi único deseo es cumplir tu mandato.
2.34.46
अपगच्छतु ते दुःखं मा भूर्बाष्पपरिप्लुतः।
नहि क्षुभ्यति दुर्धर्षः समुद्रः सरितां पतिः ॥ २.३४.४६ ॥
Que tu dolor se aparte; no te ahogues en lágrimas. El océano, señor de los ríos, no es perturbado por nadie.
2.34.47
नैवाहं राज्यमिच्छामि न सुखं न च मेदिनीम्।
नैव सर्वानिमान् कामान् न स्वर्गं न च जीवितुम् ॥ २.३४.४७ ॥
No deseo el reino, ni el placer, ni esta tierra; ni todos estos deseos, ni el cielo, ni siquiera la vida.
2.34.48
त्वामहं सत्यमिच्छामि नानृतं पुरुषर्षभ।
प्रत्यक्षं तव सत्येन सुकृतेन च ते शपे ॥ २.३४.४८ ॥
Oh mejor de los hombres, de ti deseo solo la verdad, no la mentira; por tu verdad y tus buenas obras te lo juro.
2.34.49
न च शक्यं मया तात स्थातुं क्षणमपि प्रभो।
स शोकं धारयस्वेमं नहि मेऽस्ति विपर्ययः ॥ २.३४.४९ ॥
Oh padre, oh señor, no me es posible quedarme ni un instante. No cargue con esta aflicción; mi resolución no cambiará.
2.34.50
अर्थितो ह्यस्मि कैकेय्या वनं गच्छेति राघव।
मया चोक्तं व्रजामीति तत्सत्यमनुपालये ॥ २.३४.५० ॥
Oh Rāghava, Kaikeyī me ha pedido que vaya al bosque, y yo también dije que iría. Esa verdad la mantendré.
2.34.51
मा चोत्कण्ठां कृथा देव वने रंस्यामहे वयम्।
प्रशान्तहरिणाकीर्णे नानाशकुनिनादिते ॥ २.३४.५१ ॥
Oh rey, no te inquietes. En el bosque, lleno de ciervos apacibles y resonante con los cantos de muchas aves, encontraremos alegría.
2.34.52
पिता हि दैवतं तात देवतानामपि स्मृतम्।
तस्माद् दैवतमित्येव करिष्यामि पितुर्वचः ॥ २.३४.५२ ॥
Oh padre, el padre es una deidad; incluso entre los dioses se considera al padre como deidad. Por eso, creyendo que 'el padre es mi deidad', cumpliré la palabra de mi padre.
2.34.53
चतुर्दशसु वर्षेषु गतेषु नृपसत्तम।
पुनर्द्रक्ष्यसि मां प्राप्तं संतापोऽयं विमुच्यताम् ॥ २.३४.५३ ॥
Oh mejor de los reyes, cuando hayan pasado catorce años, me verás regresar de nuevo. Por eso, deja este pesar.
2.34.54
येन संस्तम्भनीयोऽयं सर्वो बाष्पकलो जनः।
स त्वं पुरुषशार्दूल किमर्थं विक्रियां गतः ॥ २.३४.५४ ॥
Oh tigre entre los hombres, tú, por quien toda esta gente bañada en lágrimas debe ser sostenida, ¿por qué te has alterado así?
2.34.55
पुरं च राष्ट्रं च मही च केवला
मया विसृष्टा भरताय दीयताम्।
अहं निदेशं भवतोऽनुपालयन्
वनं गमिष्यामि चिराय सेवितुम् ॥ २.३४.५५ ॥
Que la ciudad, el reino y toda la tierra, que he renunciado, sean entregados a Bharata. Obedeciendo tu mandato, iré al bosque a morar por largo tiempo.
2.34.56
मया विसृष्टां भरतो महीमिमां
सशैलखण्डां सपुरोपकाननाम्।
शिवासु सीमास्वनुशास्तु केवलं
त्वया यदुक्तं नृपते तथास्तु तत् ॥ २.३४.५६ ॥
Que Bharata gobierne por completo esta tierra que he dejado, con sus cordilleras, ciudades y arboledas, dentro de límites auspiciosos. Oh rey, que sea como has dicho.
2.34.57
न मे तथा पार्थिव धीयते मनो
महत्सु कामेषु न चात्मनः प्रिये।
यथा निदेशे तव शिष्टसम्मते
व्यपैतु दुःखं तव मत्कृतेऽनघ ॥ २.३४.५७ ॥
Oh rey, mi mente no se fija tanto en grandes deseos, ni en mí mismo, querida, como se fija en tu mandato, aprobado por los sabios. Oh sin mácula, que tu dolor se aparte por mi causa.
2.34.58
तदद्य नैवानघ राज्यमव्ययं
न सर्वकामान् वसुधां न मैथिलीम्।
न चिन्तितं त्वामनृतेन योजयन्
वृणीय सत्यं व्रतमस्तु ते तथा ॥ २.३४.५८ ॥
Por eso, oh sin mácula, hoy no deseo ni el reino imperecedero, ni todos los deseos, ni la tierra, ni Maithilī; ni pensaré en ti unido a la falsedad. Elijo la verdad; que así sea tu voto.
2.34.59
फलानि मूलानि च भक्षयन् वने
गिरींश्च पश्यन् सरितः सरांसि च।
वनं प्रविश्यैव विचित्रपादपं
सुखी भविष्यामि तवास्तु निर्वृतिः ॥ २.३४.५९ ॥
Comiendo frutos y raíces en el bosque, contemplando montañas, ríos y lagos, habiendo entrado en el bosque de árboles variados, seré feliz. Que haya paz para ti.
2.34.60
एवं स राजा व्यसनाभिपन्न-
स्तापेन दुःखेन च पीड्यमानः।
आलिङ्ग्य पुत्रं सुविनष्टसंज्ञो
भूमिं गतो नैव चिचेष्ट किंचित् ॥ २.३४.६० ॥
Así el rey, abrumado por la desgracia y atormentado por la angustia y el dolor, abrazó a su hijo, perdió por completo el conocimiento y cayó al suelo sin moverse en absoluto.
2.34.61
देव्यः समस्ता रुरुदुः समेता-
स्तां वर्जयित्वा नरदेवपत्नीम्।
रुदन् सुमन्त्रोऽपि जगाम मूर्च्छां
हाहाकृतं तत्र बभूव सर्वम् ॥ २.३४.६१ ॥
Todas las reinas reunidas lloraron, excepto la esposa del rey (Kausalyā); también Sumantra, llorando, cayó desmayado, y por todas partes se alzó un grito de '¡ay!'.