वाल्मीकि रामायण · सर्ग 2.34
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
2.34.1
ततः कमलपत्राक्षः श्यामो निरुपमो महान्।
उवाच रामस्तं सूतं पितुराख्याहि मामिति ॥ २.३४.१ ॥
तेव्हा कमलपत्रासारख्या डोळ्यांचा, श्यामवर्ण, अनुपम महान राम त्या सारथ्याला म्हणाला, "पित्याची वार्ता मला सांग."
2.34.2
स रामप्रेषितः क्षिप्रं संतापकलुषेन्द्रियम्।
प्रविश्य नृपतिं सूतो निःश्वसन्तं ददर्श ह ॥ २.३४.२ ॥
रामाने पाठवलेला तो सारथी लगेच राजवाड्यात प्रवेशला आणि दुःखाने इंद्रिये विकल झालेल्या, उसासे टाकणाऱ्या राजाला त्याने पाहिले.
2.34.3
उपरक्तमिवादित्यं भस्मच्छन्नमिवानलम्।
तटाकमिव निस्तोयमपश्यज्जगतीपतिम् ॥ २.३४.३ ॥
ग्रहण लागलेल्या सूर्यासारखा, राखेने झाकलेल्या अग्नीसारखा, पाणी नसलेल्या तळ्यासारखा अशा त्या जगत्पतीला त्याने पाहिले.
2.34.4
आबोध्य च महाप्राज्ञः परमाकुलचेतनम्।
राममेवानुशोचन्तं सूतः प्राञ्जलिरब्रवीत् ॥ २.३४.४ ॥
महाबुद्धिमान त्या सारथ्याने अत्यंत व्याकुल मनाच्या, केवळ रामासाठी शोक करणाऱ्या राजाला जागे करून हात जोडून म्हटले.
2.34.5
तं वर्धयित्वा राजानं पूर्वं सूतो जयाशिषा।
भयविक्लवया वाचा मन्दया श्लक्ष्णयाब्रवीत् ॥ २.३४.५ ॥
प्रथम सारथ्याने राजाला जयाशिष देऊन, भयाने थरथरणाऱ्या, मृदू व मंद वाणीने म्हटले.
2.34.6
अयं स पुरुषव्याघ्रो द्वारि तिष्ठति ते सुतः।
ब्राह्मणेभ्यो धनं दत्त्वा सर्वं चैवोपजीविनाम् ॥ २.३४.६ ॥
"पुरुषश्रेष्ठ तुमचा पुत्र हा राम दारात उभा आहे; त्याने ब्राह्मणांना धन दिले आणि आश्रितांनाही सर्वकाही दिले आहे."
2.34.7
स त्वां पश्यतु भद्रं ते रामः सत्यपराक्रमः।
सर्वान् सुहृद आपृच्छ्य त्वां हीदानीं दिदृक्षते ॥ २.३४.७ ॥
तुझे कल्याण होवो; सत्यपराक्रमी राम सर्व मित्रांचा निरोप घेऊन आता तुला पाहू इच्छितो.
2.34.8
गमिष्यति महारण्यं तं पश्य जगतीपते।
वृतं राजगुणैः सर्वैरादित्यमिव रश्मिभिः ॥ २.३४.८ ॥
हे भूपती, त्याला पाहा; तो महारण्यात जाणार आहे. सूर्य जसा आपल्या किरणांनी वेढलेला असतो, तसा तो सर्व राजगुणांनी वेढलेला आहे.
2.34.9
स सत्यवाक्यो धर्मात्मा गाम्भीर्यात् सागरोपमः।
आकाश इव निष्पङ्को नरेन्द्रः प्रत्युवाच तम् ॥ २.३४.९ ॥
तो सत्यवादी, धर्मात्मा राजा गांभीर्यात सागरासमान आणि आकाशाप्रमाणे निर्मळ होता; त्याने त्याला उत्तर दिले.
2.34.10
सुमन्त्रानय मे दारान् ये केचिदिह मामकाः।
दारैः परिवृतः सर्वैर्द्रष्टुमिच्छामि राघवम् ॥ २.३४.१० ॥
हे सुमंत्रा, येथे असलेल्या माझ्या सर्व पत्नींना घेऊन ये; सर्व पत्नींनी वेढलेल्या राघवाला पाहण्याची माझी इच्छा आहे.
2.34.11
सोऽन्तःपुरमतीत्यैव स्त्रियस्ता वाक्यमब्रवीत्।
आर्यो ह्वयति वो राजा गम्यतां तत्र मा चिरम् ॥ २.३४.११ ॥
तो अंतःपुरात जाऊन त्या स्त्रियांना म्हणाला, “आर्य राजा तुम्हांला बोलावत आहेत; तिथे विलंब न करता जा.”
2.34.12
एवमुक्ताः स्त्रियः सर्वाः सुमन्त्रेण नृपाज्ञया।
प्रचक्रमुस्तद् भवनं भर्तुराज्ञाय शासनम् ॥ २.३४.१२ ॥
राजाच्या आज्ञेने सुमंत्राने असे सांगितल्यावर सर्व स्त्रिया आपल्या पतीची आज्ञा जाणून त्या भवनाकडे निघाल्या.
2.34.13
अर्धसप्तशतास्तत्र प्रमदास्ताम्रलोचनाः।
कौसल्यां परिवार्याथ शनैर्जग्मुर्धृतव्रताः ॥ २.३४.१३ ॥
तेथील साडेसातशे स्त्रिया, लाल डोळ्यांच्या आणि व्रतनिष्ठ, कौसल्येला वेढून हळूहळू निघाल्या.
2.34.14
आगतेषु च दारेषु समवेक्ष्य महीपतिः।
उवाच राजा तं सूतं सुमन्त्रानय मे सुतम् ॥ २.३४.१४ ॥
पत्नी आल्या हे पाहून राजा सारथ्याला म्हणाला, "सुमंत्रा, माझ्या पुत्राला घेऊन ये."
2.34.15
स सूतो राममादाय लक्ष्मणं मैथिलीं तथा।
जगामाभिमुखस्तूर्णं सकाशं जगतीपतेः ॥ २.३४.१५ ॥
तो सारथी राम, लक्ष्मण आणि मैथिलीला घेऊन त्वरेने थेट जगत्पतीच्या समोर गेला.
2.34.16
स राजा पुत्रमायान्तं दृष्ट्वा चारात् कृताञ्जलिम्।
उत्पपातासनात् तूर्णमार्तः स्त्रीजनसंवृतः ॥ २.३४.१६ ॥
पुत्र दुरून हात जोडून येताना पाहून राजा दुःखाने व्याकुळ होऊन, स्त्रियांनी वेढलेला असताना, त्वरेने आसनावरून उठला.
2.34.17
सोऽभिदुद्राव वेगेन रामं दृष्ट्वा विशाम्पतिः।
तमसम्प्राप्य दुःखार्तः पपात भुवि मूर्च्छितः ॥ २.३४.१७ ॥
प्रजाधिपती रामाला पाहून वेगाने त्याच्याकडे धावला; दुःखाने पीडित होऊन त्याच्याजवळ पोहोचून मूर्च्छित होऊन भूमीवर कोसळला.
2.34.18
तं रामोऽभ्यपतत् क्षिप्रं लक्ष्मणश्च महारथः।
विसंज्ञमिव दुःखेन सशोकं नृपतिं तथा ॥ २.३४.१८ ॥
राम आणि महारथी लक्ष्मण त्वरेने त्याच्याकडे धावले; दुःखाने जणू संज्ञाहीन झालेल्या, शोकाकुल त्या राजाकडे.
2.34.19
स्त्रीसहस्रनिनादश्च संजज्ञे राजवेश्मनि।
हा हा रामेति सहसा भूषणध्वनिमिश्रितः ॥ २.३४.१९ ॥
राजवाड्यात अचानक हजारो स्त्रियांचा आक्रोश उठला; "हा राम, हा राम" हा विलाप अलंकारांच्या खणखणाटात मिसळला होता.
2.34.20
तं परिष्वज्य बाहुभ्यां तावुभौ रामलक्ष्मणौ।
पर्यङ्के सीतया सार्धं रुदन्तः समवेशयन् ॥ २.३४.२० ॥
राम आणि लक्ष्मण या दोघांनी त्यांना दोन्ही बाहूंनी आलिंगन देऊन, सीतेसह रडत पलंगावर बसवले.
2.34.21
अथ रामो मुहूर्तस्य लब्धसंज्ञं महीपतिम्।
उवाच प्राञ्जलिर्बाष्पशोकार्णवपरिप्लुतम् ॥ २.३४.२१ ॥
नंतर क्षणभराने शुद्धीवर आलेल्या राजाला, अश्रू आणि शोकसागरात बुडालेल्या त्यांना, राम हात जोडून म्हणाला.
2.34.22
आपृच्छे त्वां महाराज सर्वेषामीश्वरोऽसि नः।
प्रस्थितं दण्डकारण्यं पश्य त्वं कुशलेन माम् ॥ २.३४.२२ ॥
महाराज, मी आपला निरोप घेतो. आमच्या सर्वांचे आपणच स्वामी आहात. दण्डकारण्याकडे निघालेल्या मला आपण कुशलतेने आशीर्वाद द्यावा.
2.34.23
लक्ष्मणं चानुजानीहि सीता चान्वेतु मां वनम्।
कारणैर्बहुभिस्तथ्यैर्वार्यमाणौ न चेच्छतः ॥ २.३४.२३ ॥
लक्ष्मणाला अनुमती द्या; सीतेनेही माझ्यासोबत वनात यावे. अनेक खऱ्या कारणांनी अडवूनही हे दोघे ऐकत नाहीत.
2.34.24
अनुजानीहि सर्वान् नः शोकमुत्सृज्य मानद।
लक्ष्मणं मां च सीतां च प्रजापतिरिवात्मजान् ॥ २.३४.२४ ॥
हे मानदात्या, शोक सोडून आम्हा सर्वांना अनुमती द्या; लक्ष्मणाला, मला आणि सीतेला, प्रजापती जसे आपल्या पुत्रांना देतो तसे.
2.34.25
प्रतीक्षमाणमव्यग्रमनुज्ञां जगतीपतेः।
उवाच राजा सम्प्रेक्ष्य वनवासाय राघवम् ॥ २.३४.२५ ॥
वनवासासाठी अनुज्ञेची प्रतीक्षा करणाऱ्या, शांत राघवाकडे (रामाकडे) पाहून राजा म्हणाला.
2.34.26
अहं राघव कैकेय्या वरदानेन मोहितः।
अयोध्यायां त्वमेवाद्य भव राजा निगृह्य माम् ॥ २.३४.२६ ॥
हे राघवा, कैकेयीच्या वरदानाने मी मोहित झालो आहे. आता तूच अयोध्येत मला रोखून राजा हो.
2.34.27
एवमुक्तो नृपतिना रामो धर्मभृतां वरः।
प्रत्युवाचाञ्जलिं कृत्वा पितरं वाक्यकोविदः ॥ २.३४.२७ ॥
राजाने असे म्हटल्यावर, धर्मधारकांमध्ये श्रेष्ठ आणि वाक्कुशल राम हात जोडून पित्याला उत्तरला.
2.34.28
भवान् वर्षसहस्राय पृथिव्या नृपते पतिः।
अहं त्वरण्ये वत्स्यामि न मे राज्यस्य कांक्षिता ॥ २.३४.२८ ॥
हे नृपती, आपण हजार वर्षे पृथ्वीचे स्वामी राहा. मी मात्र अरण्यात राहीन; राज्याची माझी इच्छा नाही.
2.34.29
नव पञ्च च वर्षाणि वनवासे विहृत्य ते।
पुनः पादौ ग्रहीष्यामि प्रतिज्ञान्ते नराधिप ॥ २.३४.२९ ॥
हे नराधिपा, वनवासात चौदा वर्षे घालवून प्रतिज्ञा पूर्ण झाल्यावर मी पुन्हा आपले पाय धरीन.
2.34.30
रुदन्नार्तः प्रियं पुत्रं सत्यपाशेन संयुतः।
कैकेय्या चोद्यमानस्तु मिथो राजा तमब्रवीत् ॥ २.३४.३० ॥
सत्याच्या पाशाने बद्ध, दुःखाने पीडित होऊन रडत, कैकेयीने प्रेरित झालेला राजा आपल्या प्रिय पुत्राला हळूच म्हणाला.
2.34.31
श्रेयसे वृद्धये तात पुनरागमनाय च।
गच्छस्वारिष्टमव्यग्रः पन्थानमकुतोभयम् ॥ २.३४.३१ ॥
बाळा, कल्याण, उन्नती आणि परत येण्यासाठी, निश्चिंतपणे, जिथे कुठलीही भीती नाही अशा मार्गाने सुखरूप जा.
2.34.32
न हि सत्यात्मनस्तात धर्माभिमनसस्तव।
संनिवर्तयितुं बुद्धिः शक्यते रघुनन्दन ॥ २.३४.३२ ॥
बाळा, सत्य हेच ज्याचे स्वरूप आणि धर्मात ज्याचे मन स्थिर आहे, अशा तुझा निश्चय परत फिरवणे शक्य नाही, रघुनंदना.
2.34.33
अद्य त्विदानीं रजनीं पुत्र मा गच्छ सर्वथा।
एकाहं दर्शनेनापि साधु तावच्चराम्यहम् ॥ २.३४.३३ ॥
बाळा, आज ही रात्र तरी अजिबात जाऊ नकोस. एक दिवस, तुला पाहूनच मी थोडा वेळ सुखाने राहीन.
2.34.34
मातरं मां च सम्पश्यन् वसेमामद्य शर्वरीम्।
तर्पितः सर्वकामैस्त्वं श्वः काल्ये साधयिष्यसि ॥ २.३४.३४ ॥
आई आणि मला पाहत आज ही रात्र घालव. सर्व इच्छांनी तृप्त होऊन उद्या सकाळी तू आपले कार्य साधशील.
2.34.35
दुष्करं क्रियते पुत्र सर्वथा राघव प्रिय।
त्वया हि मत्प्रियार्थं तु वनमेवमुपाश्रितम् ॥ २.३४.३५ ॥
बाळा, हे राघवा, प्रिया! खरोखर कठीण कार्य तू करीत आहेस. माझ्या प्रसन्नतेसाठीच तू अशा प्रकारे वनाचा आश्रय घेतला आहेस.
2.34.36
न चैतन्मे प्रियं पुत्र शपे सत्येन राघव।
छन्नया चलितस्त्वस्मि स्त्रिया भस्माग्निकल्पया ॥ २.३४.३६ ॥
बाळा, हे राघवा! सत्याची शपथ घेऊन सांगतो, हे मला प्रिय नाही. राखेत लपलेल्या अग्नीसारख्या त्या कपटी स्त्रीने मला विचलित केले आहे.
2.34.37
वञ्चना या तु लब्धा मे तां त्वं निस्तर्तुमिच्छसि।
अनया वृत्तसादिन्या कैकेय्याभिप्रचोदितः ॥ २.३४.३७ ॥
तू माझ्याकडून मिळालेल्या फसवणुकीतून आता सुटू इच्छितोस; सदाचार नष्ट करणाऱ्या या कैकेयीने प्रेरित होऊन.
2.34.38
न चैतदाश्चर्यतमं यत् त्वं ज्येष्ठः सुतो मम।
अपानृतकथं पुत्र पितरं कर्तुमिच्छसि ॥ २.३४.३८ ॥
माझा ज्येष्ठ पुत्र असूनही तू पित्याला असत्यवादी करू इच्छितोस, हे अत्यंत आश्चर्याचे नाही, पुत्रा.
2.34.39
अथ रामस्तदा श्रुत्वा पितुरार्तस्य भाषितम्।
लक्ष्मणेन सह भ्रात्रा दीनो वचनमब्रवीत् ॥ २.३४.३९ ॥
तेव्हा पित्याचे आर्त बोल ऐकून राम बंधू लक्ष्मणासह दीनपणे असे बोलला.
2.34.40
प्राप्स्यामि यानद्य गुणान् को मे श्वस्तान् प्रदास्यति।
अपक्रमणमेवातः सर्वकामैरहं वृणे ॥ २.३४.४० ॥
आज मला मिळणारे गुण उद्या मला कोण देईल? म्हणून सर्व इच्छांसह प्रस्थान करणेच मी निवडतो.
2.34.41
इयं सराष्ट्रा सजना धनधान्यसमाकुला।
मया विसृष्टा वसुधा भरताय प्रदीयताम् ॥ २.३४.४१ ॥
ही पृथ्वी, तिची राष्ट्रे व प्रजा यांसह, धनधान्याने भरलेली आहे; मी ती सोडली आहे; ती भरतास द्यावी.
2.34.42
वनवासकृता बुद्धिर्न च मेऽद्य चलिष्यति।
यस्तु युद्धे वरो दत्तः कैकेय्यै वरद त्वया ॥ २.३४.४२ ॥
वनवासाचा माझा निश्चय आज ढळणार नाही. हे वरदात्या, युद्धात तू कैकेयीला जो वर दिला होतास—.
2.34.43
दीयतां निखिलेनैव सत्यस्त्वं भव पार्थिव।
अहं निदेशं भवतो यथोक्तमनुपालयन् ॥ २.३४.४३ ॥
हे राजा, जे दिले गेले आहे ते पूर्णपणे दिले जावो. तुम्ही सत्यवादी राहा. तुम्ही सांगितलेली आज्ञा मी तशीच पाळीन.
2.34.44
चतुर्दश समा वत्स्ये वने वनचरैः सह।
मा विमर्शो वसुमती भरताय प्रदीयताम् ॥ २.३४.४४ ॥
चौदा वर्षे मी वनात वनवासींसह राहीन. संशय धरू नका; ही पृथ्वी भरताला दिली जावो.
2.34.45
नहि मे कांक्षितं राज्यं सुखमात्मनि वा प्रियम्।
यथानिदेशं कर्तुं वै तवैव रघुनन्दन ॥ २.३४.४५ ॥
हे रघुनंदना, मला राज्याची इच्छा नाही; स्वतःसाठी सुख किंवा प्रिय वस्तूचीही इच्छा नाही. तुमची आज्ञा पूर्ण करणे एवढीच माझी इच्छा आहे.
2.34.46
अपगच्छतु ते दुःखं मा भूर्बाष्पपरिप्लुतः।
नहि क्षुभ्यति दुर्धर्षः समुद्रः सरितां पतिः ॥ २.३४.४६ ॥
तुमचे दुःख दूर होवो; अश्रूंत बुडू नका. नद्यांचा स्वामी असलेला समुद्र कोणाकडूनही क्षुब्ध होत नाही.
2.34.47
नैवाहं राज्यमिच्छामि न सुखं न च मेदिनीम्।
नैव सर्वानिमान् कामान् न स्वर्गं न च जीवितुम् ॥ २.३४.४७ ॥
मला राज्य नको, सुख नको, ही पृथ्वीही नको. ह्या सर्व इच्छा, स्वर्ग, किंवा जीवनही मला नको.
2.34.48
त्वामहं सत्यमिच्छामि नानृतं पुरुषर्षभ।
प्रत्यक्षं तव सत्येन सुकृतेन च ते शपे ॥ २.३४.४८ ॥
हे पुरुषश्रेष्ठा, मी तुमच्याकडून सत्यच इच्छितो, असत्य नव्हे. तुमच्या सत्यावर आणि सत्कर्मावर शपथ घेऊन सांगतो.
2.34.49
न च शक्यं मया तात स्थातुं क्षणमपि प्रभो।
स शोकं धारयस्वेमं नहि मेऽस्ति विपर्ययः ॥ २.३४.४९ ॥
हे तात, हे प्रभो, मला क्षणभरसुद्धा येथे राहणे शक्य नाही. हा शोक तुम्ही धरू नका; माझ्या निश्चयात बदल होणार नाही.
2.34.50
अर्थितो ह्यस्मि कैकेय्या वनं गच्छेति राघव।
मया चोक्तं व्रजामीति तत्सत्यमनुपालये ॥ २.३४.५० ॥
हे राघवा, 'वनात जा' अशी कैकेयीने मला विनंती केली होती, आणि मीही 'जाईन' असे म्हटले होते. ते सत्य मी पाळीन.
2.34.51
मा चोत्कण्ठां कृथा देव वने रंस्यामहे वयम्।
प्रशान्तहरिणाकीर्णे नानाशकुनिनादिते ॥ २.३४.५१ ॥
हे देवा, काळजी करू नका. शांत हरिणांनी भरलेल्या, विविध पक्ष्यांच्या नादाने निनादणाऱ्या वनात आम्ही आनंद घेऊ.
2.34.52
पिता हि दैवतं तात देवतानामपि स्मृतम्।
तस्माद् दैवतमित्येव करिष्यामि पितुर्वचः ॥ २.३४.५२ ॥
हे तात, पिता हेच दैवत आहे; देवांमध्येही पित्यालाच दैवत मानले जाते. म्हणून 'पिता हेच दैवत' असे मानून मी पित्याचे वचन पाळीन.
2.34.53
चतुर्दशसु वर्षेषु गतेषु नृपसत्तम।
पुनर्द्रक्ष्यसि मां प्राप्तं संतापोऽयं विमुच्यताम् ॥ २.३४.५३ ॥
हे नृपश्रेष्ठा, चौदा वर्षे उलटल्यावर परत आलेला मला तुम्ही पुन्हा पाहाल. म्हणून हा संताप सोडा.
2.34.54
येन संस्तम्भनीयोऽयं सर्वो बाष्पकलो जनः।
स त्वं पुरुषशार्दूल किमर्थं विक्रियां गतः ॥ २.३४.५४ ॥
हे पुरुषश्रेष्ठा, अश्रूंनी भरलेल्या या सर्व लोकांना ज्यांनी धीर द्यायचा, तेच तुम्ही असे विचलित का झालात?
2.34.55
पुरं च राष्ट्रं च मही च केवला
मया विसृष्टा भरताय दीयताम्।
अहं निदेशं भवतोऽनुपालयन्
वनं गमिष्यामि चिराय सेवितुम् ॥ २.३४.५५ ॥
नगर आणि राष्ट्र तसेच ही केवळ पृथ्वी, माझ्याकडून सोडली गेलेली आहे; ती भरताला दिली जावो. तुमच्या आज्ञेचे पालन करत मी दीर्घकाल राहण्यासाठी वनात जाईन.
2.34.56
मया विसृष्टां भरतो महीमिमां
सशैलखण्डां सपुरोपकाननाम्।
शिवासु सीमास्वनुशास्तु केवलं
त्वया यदुक्तं नृपते तथास्तु तत् ॥ २.३४.५६ ॥
माझ्याकडून सोडलेल्या या पृथ्वीवर — पर्वतखंड, नगरे व उपवने यांसह — भरताने शुभ सीमांमध्ये संपूर्णपणे राज्य करावे. हे नृपती, तुम्ही जे सांगितले ते तसेच होवो.
2.34.57
न मे तथा पार्थिव धीयते मनो
महत्सु कामेषु न चात्मनः प्रिये।
यथा निदेशे तव शिष्टसम्मते
व्यपैतु दुःखं तव मत्कृतेऽनघ ॥ २.३४.५७ ॥
हे नृपती, मोठ्या इच्छांमध्ये, हे प्रिये, माझ्यासाठीही माझे मन तितके स्थिर राहत नाही, जितके ज्ञानी लोकांनी मान्य केलेल्या तुमच्या आज्ञेत राहते. हे निर्दोषा, माझ्यामुळे तुमचे दुःख दूर होवो.
2.34.58
तदद्य नैवानघ राज्यमव्ययं
न सर्वकामान् वसुधां न मैथिलीम्।
न चिन्तितं त्वामनृतेन योजयन्
वृणीय सत्यं व्रतमस्तु ते तथा ॥ २.३४.५८ ॥
म्हणून, हे निर्दोषा, आज मी अविनाशी राज्य, सर्व इच्छा, पृथ्वी किंवा मैथिलीला इच्छित नाही; तुम्हाला असत्याशी जोडूनही विचार करणार नाही. मी सत्य निवडतो; तुमचे व्रत तसेच होवो.
2.34.59
फलानि मूलानि च भक्षयन् वने
गिरींश्च पश्यन् सरितः सरांसि च।
वनं प्रविश्यैव विचित्रपादपं
सुखी भविष्यामि तवास्तु निर्वृतिः ॥ २.३४.५९ ॥
वनात फळे व कंद खात, पर्वत, नद्या व सरोवरे पाहात, विविध वृक्षांच्या वनात प्रवेश करून मी सुखी राहीन. तुम्हाला शांती लाभो.
2.34.60
एवं स राजा व्यसनाभिपन्न-
स्तापेन दुःखेन च पीड्यमानः।
आलिङ्ग्य पुत्रं सुविनष्टसंज्ञो
भूमिं गतो नैव चिचेष्ट किंचित् ॥ २.३४.६० ॥
अशा प्रकारे तो राजा, संकटात सापडलेला, ताप आणि दुःखाने पीडित होऊन, पुत्राला आलिंगन देऊन, पूर्ण भान हरपून भूमीवर कोसळला; त्याची जराही हालचाल झाली नाही.
2.34.61
देव्यः समस्ता रुरुदुः समेता-
स्तां वर्जयित्वा नरदेवपत्नीम्।
रुदन् सुमन्त्रोऽपि जगाम मूर्च्छां
हाहाकृतं तत्र बभूव सर्वम् ॥ २.३४.६१ ॥
तेथे जमलेल्या सर्व राण्या, त्या राजपत्नीला (कौसल्येला) वगळून, रडू लागल्या; रडता रडता सुमंत्रही मूर्च्छित झाला; तिथे सर्वत्र 'हाय हाय' असा आक्रोश झाला.