वाल्मीकि रामायण · सर्ग 2.36
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
2.36.1
ततः सुमन्त्रमैक्ष्वाकः पीडितोऽत्र प्रतिज्ञया।
सबाष्पमतिनिःश्वस्य जगादेदं पुनर्वचः ॥ २.३६.१ ॥
तेव्हा इक्ष्वाकु राजा त्या प्रतिज्ञेने पीडित होऊन, अश्रूंसह दीर्घ उसासा टाकून सुमंत्राला पुन्हा हे शब्द बोलला.
2.36.2
सूत रत्नसुसम्पूर्णा चतुर्विधबला चमूः।
राघवस्यानुयात्रार्थं क्षिप्रं प्रतिविधीयताम् ॥ २.३६.२ ॥
हे सारथ्या, रत्नांनी भरलेले चतुरंगी सैन्य रघुवंशी रामाच्या अनुगमनासाठी त्वरित सज्ज करा.
2.36.3
रूपाजीवाश्च वादिन्यो वणिजश्च महाधनाः।
शोभयन्तु कुमारस्य वाहिनीः सुप्रसारिताः ॥ २.३६.३ ॥
रूपावर जगणाऱ्या स्त्रिया, वाद्य वाजवणाऱ्या स्त्रिया आणि महाधनी व्यापारी, पसरलेल्या सैन्यपंक्तींनी कुमाराची शोभा वाढवोत.
2.36.4
ये चैनमुपजीवन्ति रमते यैश्च वीर्यतः।
तेषां बहुविधं दत्त्वा तानप्यत्र नियोजय ॥ २.३६.४ ॥
जे याच्यावर उपजीविका करतात आणि याच्या पराक्रमाने आनंद पावतात, त्यांनाही अनेक प्रकारे देऊन येथे नियुक्त करा.
2.36.5
आयुधानि च मुख्यानि नागराः शकटानि च।
अनुगच्छन्तु काकुत्स्थं व्याधाश्चारण्यकोविदाः ॥ २.३६.५ ॥
मुख्य शस्त्रे, नगरवासी, गाड्याही काकुत्स्थ (रामाच्या) मागे जावोत; वनविद्येत निपुण व्याधही जावोत.
2.36.6
निघ्नन् मृगान् कुञ्जरांश्च पिबंश्चारण्यकं मधु।
नदीश्च विविधाः पश्यन् न राज्यं संस्मरिष्यति ॥ २.३६.६ ॥
हरणे आणि हत्ती मारीत, वनातील मध पीत, विविध नद्या पाहत तो राज्याची आठवण करणार नाही.
2.36.7
धान्यकोशश्च यः कश्चिद् धनकोशश्च मामकः।
तौ राममनुगच्छेतां वसन्तं निर्जने वने ॥ २.३६.७ ॥
माझे जे धान्यकोश आणि धनकोश आहेत, ते दोन्ही निर्जन वनात वास करणाऱ्या रामाच्या मागे जावोत.
2.36.8
यजन् पुण्येषु देशेषु विसृजंश्चाप्तदक्षिणाः।
ऋषिभिश्चापि संगम्य प्रवत्स्यति सुखं वने ॥ २.३६.८ ॥
पवित्र स्थळी यज्ञ करत, योग्य दक्षिणा देत आणि ऋषींच्या सहवासात ते वनात सुखाने राहतील.
2.36.9
भरतश्च महाबाहुरयोध्यां पालयिष्यति।
सर्वकामैः पुनः श्रीमान् रामः संसाध्यतामिति ॥ २.३६.९ ॥
महाबाहू भरत अयोध्येचे पालन करील. आणि श्रीमान राम सर्व इच्छांनी पुन्हा संतुष्ट होवो.
2.36.10
एवं ब्रुवति काकुत्स्थे कैकेय्या भयमागतम्।
मुखं चाप्यगमच्छोषं स्वरश्चापि व्यरुध्यत ॥ २.३६.१० ॥
काकुत्स्थ असे बोलत असताना कैकेयीच्या मनात भय निर्माण झाले. तिचे तोंड कोरडे पडले आणि तिचा स्वरही अडखळला.
2.36.11
सा विषण्णा च संत्रस्ता मुखेन परिशुष्यता।
राजानमेवाभिमुखी कैकेयी वाक्यमब्रवीत् ॥ २.३६.११ ॥
खिन्न आणि भयभीत झालेली कैकेयी, कोरड्या तोंडाने राजाकडे वळून हे शब्द बोलली.
2.36.12
राज्यं गतधनं साधो पीतमण्डां सुरामिव।
निरास्वाद्यतमं शून्यं भरतो नाभिपत्स्यते ॥ २.३६.१२ ॥
हे साधो, धनहीन राज्य, तळाशी प्यालेल्या सुरेप्रमाणे अगदी नीरस आणि रिकामे आहे; भरत त्याची इच्छा करणार नाही.
2.36.13
कैकेय्यां मुक्तलज्जायां वदन्त्यामतिदारुणम्।
राजा दशरथो वाक्यमुवाचायतलोचनाम् ॥ २.३६.१३ ॥
लज्जा सोडलेली कैकेयी अत्यंत कठोर बोलत असताना राजा दशरथ विशाल नेत्रांच्या तिला म्हणाला.
2.36.14
वहन्तं किं तुदसि मां नियुज्य धुरि माहिते।
अनार्ये कृत्यमारब्धं किं न पूर्वमुपारुधः ॥ २.३६.१४ ॥
जोखडात जुंपून मला वाहायला लावलेस, आता वाहणाऱ्या मला का छळतेस? हे अनार्ये, सुरू झालेले कार्य आधीच का रोखले नाहीस?
2.36.15
तस्यैतत् क्रोधसंयुक्तमुक्तं श्रुत्वा वराङ्गना।
कैकेयी द्विगुणं क्रुद्धा राजानमिदमब्रवीत् ॥ २.३६.१५ ॥
राजाचे क्रोधभरलेले हे शब्द ऐकून ती श्रेष्ठ स्त्री कैकेयी दुप्पट संतापून राजाला म्हणाली.
2.36.16
तवैव वंशे सगरो ज्येष्ठपुत्रमुपारुधत्।
असमञ्ज इति ख्यातं तथायं गन्तुमर्हति ॥ २.३६.१६ ॥
तुझ्याच वंशात सगराने असमंज नावाच्या आपल्या ज्येष्ठ पुत्राला हाकलले होते; तसेच याने ही जाणे योग्य आहे.
2.36.17
एवमुक्तो धिगित्येव राजा दशरथोऽब्रवीत्।
व्रीडितश्च जनः सर्वः सा च तन्नावबुध्यत ॥ २.३६.१७ ॥
असे म्हटल्यावर राजा दशरथ 'धिक्!' असे म्हणाला. सर्व लोक लज्जित झाले; पण ती ते समजली नाही.
2.36.18
तत्र वृद्धो महामात्रः सिद्धार्थो नाम नामतः।
शुचिर्बहुमतो राज्ञः कैकेयीमिदमब्रवीत् ॥ २.३६.१८ ॥
तेथे राजाचा वृद्ध प्रमुख अमात्य सिद्धार्थ नावाचा, शुचिर्भूत आणि राजाने अत्यंत मान दिलेला होता; त्याने कैकेयीला हे म्हटले.
2.36.19
असमञ्जो गृहीत्वा तु क्रीडतः पथि दारकान्।
सरय्वां प्रक्षिपन्नप्सु रमते तेन दुर्मतिः ॥ २.३६.१९ ॥
असमंजाने रस्त्यावर खेळणारी मुले पकडून सरयू नदीच्या पाण्यात फेकली; दुर्बुद्धी असलेला तो त्यातच आनंद मानत असे.
2.36.20
तं दृष्ट्वा नागराः सर्वे क्रुद्धा राजानमब्रुवन्।
असमञ्जं वृणीष्वैकमस्मान् वा राष्ट्रवर्धन ॥ २.३६.२० ॥
ते पाहून सर्व नगरवासी संतप्त होऊन राजाला म्हणाले, 'हे राष्ट्रवर्धना, असमंजाला किंवा आमच्यातील एकाला निवडा.'
2.36.21
तानुवाच ततो राजा किंनिमित्तमिदं भयम्।
ताश्चापि राज्ञा सम्पृष्टा वाक्यं प्रकृतयोऽब्रुवन् ॥ २.३६.२१ ॥
तेव्हा राजा त्यांना म्हणाला, 'या भयाचे कारण काय?' राजाने विचारल्यावर प्रजाजन हे शब्द बोलले.
2.36.22
क्रीडतस्त्वेष नः पुत्रान् बालानुद्भ्रान्तचेतसः।
सरय्वां प्रक्षिपन्मौर्ख्यादतुलां प्रीतिमश्नुते ॥ २.३६.२२ ॥
हा आमच्या पुत्रांना, विचलित मनाच्या बालकांना, खेळत असताना सरयूत फेकतो; मूर्खपणामुळे त्याला अतुलनीय आनंद मिळतो.
2.36.23
स तासां वचनं श्रुत्वा प्रकृतीनां नराधिपः।
तं तत्याजाहितं पुत्रं तासां प्रियचिकीर्षया ॥ २.३६.२३ ॥
प्रजाजनांचे ते शब्द ऐकून त्या नराधिपाने, त्यांना संतुष्ट करण्याच्या इच्छेने, त्या अहितकारी पुत्राचा त्याग केला.
2.36.24
तं यानं शीघ्रमारोप्य सभार्यं सपरिच्छदम्।
यावज्जीवं विवास्योऽयमिति तानन्वशात् पिता ॥ २.३६.२४ ॥
त्याला पत्नी व सामानासह त्वरित रथात बसवून, 'हा आयुष्यभर हद्दपार केला जावा' असा आदेश पित्याने त्यांना दिला.
2.36.25
स फालपिटकं गृह्य गिरिदुर्गाण्यलोकयत्।
दिशः सर्वास्त्वनुचरन् स यथा पापकर्मकृत् ॥ २.३६.२५ ॥
त्याने फालपिटक घेऊन पर्वतदुर्गांचे निरीक्षण केले; सर्व दिशांमध्ये फिरताना तो पापकर्म करणाऱ्यासारखा दिसला.
2.36.26
इत्येनमत्यजद् राजा सगरो वै सुधार्मिकः।
रामः किमकरोत् पापं येनैवमुपरुध्यते ॥ २.३६.२६ ॥
अशा प्रकारे अत्यंत धार्मिक सगर राजाने त्याचा त्याग केला. रामाने कोणते पाप केले, ज्यामुळे अशी शिक्षा त्याला होत आहे?
2.36.27
नहि कंचन पश्यामो राघवस्यागुणं वयम्।
दुर्लभो ह्यस्य निरयः शशाङ्कस्येव कल्मषम् ॥ २.३६.२७ ॥
राघव (राम) यांच्यामध्ये आम्हाला कोणताही दोष दिसत नाही. चंद्रावरील डाग शोधणे जितके दुर्लभ, तितकेच याच्यात दोष सापडणे दुर्मिळ आहे.
2.36.28
अथवा देवि त्वं कंचिद् दोषं पश्यसि राघवे।
तमद्य ब्रूहि तत्त्वेन तदा रामो विवास्यते ॥ २.३६.२८ ॥
किंवा हे देवी, तू राघवात काही दोष पाहिला आहेस का? आता तो खरेखरे सांग; म्हणूनच रामाला वनवास दिला जात आहे.
2.36.29
अदुष्टस्य हि संत्यागः सत्पथे निरतस्य च।
निर्दहेदपि शक्रस्य द्युतिं धर्मविरोधवान् ॥ २.३६.२९ ॥
जो दुष्टतारहित आहे आणि सत्पथावर स्थिर आहे, त्याचा त्याग करणे धर्मविरुद्ध आहे; ते इंद्राच्या तेजालाही जाळू शकते.
2.36.30
तदलं देवि रामस्य श्रिया विहतया त्वया।
लोकतोऽपि हि ते रक्ष्यः परिवादः शुभानने ॥ २.३६.३० ॥
म्हणून हे देवी, रामाची नष्ट झालेली संपत्ती पुरे आहे. हे शुभानने, लोकांकडूनही तुझ्यावर येणाऱ्या निंदेपासून तुझे रक्षण व्हायला हवे.
2.36.31
श्रुत्वा तु सिद्धार्थवचो राजा श्रान्ततरस्वरः।
शोकोपहतया वाचा कैकेयीमिदमब्रवीत् ॥ २.३६.३१ ॥
सिद्धार्थाचे बोल ऐकून, थकलेल्या स्वरात, शोकाने खचलेल्या वाणीने राजा कैकेयीला असे म्हणाला.
2.36.32
एतद्वचो नेच्छसि पापरूपे
हितं न जानासि ममात्मनोऽथवा।
आस्थाय मार्गं कृपणं कुचेष्टा
चेष्टा हि ते साधुपथादपेता ॥ २.३६.३२ ॥
हे पापरूपे, तू हे वचन इच्छित नाहीस; किंवा माझेही हित तू जाणत नाहीस. दीन मार्ग स्वीकारून तुझी वागणूक वाईट आहे; तुझी कृत्ये सज्जनांच्या मार्गापासून दूर गेली आहेत.
2.36.33
अनुव्रजिष्याम्यहमद्य रामं
राज्यं परित्यज्य सुखं धनं च।
सर्वे च राज्ञा भरतेन च त्वं
यथासुखं भुङ्क्ष्व चिराय राज्यम् ॥ २.३६.३३ ॥
आज मी राज्य, सुख आणि धन सोडून रामाच्या मागे जाईन. तू राजा भरत आणि सर्वांसह, जसे सुख वाटेल तसे, दीर्घकाळ राज्याचा उपभोग घे.