वाल्मीकि रामायण · सर्ग 2.41
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
2.41.1
तस्मिंस्तु पुरुषव्याघ्रे निष्क्रामति कृताञ्जलौ।
आर्तशब्दो हि संजज्ञे स्त्रीणामन्तःपुरे महान् ॥ २.४१.१ ॥
पुरुषव्याघ्र असे ते हात जोडून बाहेर पडताच अंतःपुरातील स्त्रियांमध्ये मोठा आक्रोश उठला.
2.41.2
अनाथस्य जनस्यास्य दुर्बलस्य तपस्विनः।
यो गतिः शरणं चासीत् स नाथः क्व नु गच्छति ॥ २.४१.२ ॥
या अनाथ, दुर्बल आणि तपस्वी लोकांचा जो आधार व आश्रय होता, तो नाथ आता कुठे जात आहे?
2.41.3
न क्रुध्यत्यभिशस्तोऽपि क्रोधनीयानि वर्जयन्।
क्रुद्धान् प्रसादयन् सर्वान् समदुःखः क्व गच्छति ॥ २.४१.३ ॥
निंदिले गेले तरी जो रागावत नाही, क्रोधाची कारणे टाळतो, रागावलेल्या सर्वांना शांत करतो आणि सर्वांच्या दुःखात समान भागीदार होतो, तो राम कुठे चालला आहे?
2.41.4
कौसल्यायां महातेजा यथा मातरि वर्तते।
तथा यो वर्ततेऽस्मासु महात्मा क्व नु गच्छति ॥ २.४१.४ ॥
महातेजस्वी असे ते जसे माता कौसल्येशी वागतात, तसेच आमच्याशीही वागतात; तो महात्मा आता कुठे चालला आहे?
2.41.5
कैकेय्या क्लिश्यमानेन राज्ञा संचोदितो वनम्।
परित्राता जनस्यास्य जगतः क्व नु गच्छति ॥ २.४१.५ ॥
कैकेयीमुळे पीडित झालेल्या राजाच्या आज्ञेने वनात पाठवले जाणारे, या जनतेचे व जगाचे रक्षक असे ते कुठे चालले आहेत?
2.41.6
अहो निश्चेतनो राजा जीवलोकस्य संक्षयम्।
धर्म्यं सत्यव्रतं रामं वनवासे प्रवत्स्यति ॥ २.४१.६ ॥
अरेरे, बेभान झालेला राजा जीवलोकाचा विनाश ओळखत नाही; धर्मात्मा व सत्यव्रती रामाला तो वनवासात पाठवील.
2.41.7
रुरुदुश्चैव दुःखार्ताः सस्वरं च विचुक्रुशुः ॥ २.४१.७ ॥
दुःखाने पीडित झालेले ते रडू लागले आणि मोठ्याने आक्रोश करू लागले.
2.41.8
स तमन्तःपुरे घोरमार्तशब्दं महीपतिः।
पुत्रशोकाभिसंतप्तः श्रुत्वा चासीत् सुदुःखितः ॥ २.४१.८ ॥
अंतःपुरात उठलेला तो भयंकर आक्रोश ऐकून पुत्रशोकाने होरपळलेला राजा अत्यंत दुःखी झाला.
2.41.9
नाग्निहोत्राण्यहूयन्त नापचन् गृहमेधिनः।
अकुर्वन् न प्रजाः कार्यं सूर्यश्चान्तरधीयत ॥ २.४१.९ ॥
अग्निहोत्राचे हवन झाले नाही, गृहस्थांनी स्वयंपाक केला नाही, प्रजेने आपली कर्तव्ये केली नाहीत आणि सूर्यही अंतर्धान पावला.
2.41.10
व्यसृजन् कवलान् नागा गावो वत्सान् न पाययन्।
पुत्रां प्रथमजं लब्ध्वा जननी नाभ्यनन्दत ॥ २.४१.१० ॥
हत्तींनी घास टाकून दिला; गाईंनी वासरांना दूध पाजले नाही; पहिला पुत्र लाभूनही माता आनंदली नाही.
2.41.11
त्रिशङ्कुर्लोहिताङ्गश्च बृहस्पतिबुधावपि।
दारुणाः सोममभ्येत्य ग्रहाः सर्वे व्यवस्थिताः ॥ २.४१.११ ॥
त्रिशंकू, लोहितांग (मंगळ), बृहस्पती आणि बुध हेही भयंकर होऊन चंद्राजवळ आले; सर्व ग्रह तेथे स्थिरावले.
2.41.12
नक्षत्राणि गतार्चींषि ग्रहाश्च गततेजसः।
विशाखाश्च सधूमाश्च नभसि प्रचकाशिरे ॥ २.४१.१२ ॥
नक्षत्रांची प्रभा गेली, ग्रह तेजहीन झाले; आणि विशाखा धुरासह आकाशात चमकू लागली.
2.41.13
कालिकानिलवेगेन महोदधिरिवोत्थितः।
रामे वनं प्रव्रजिते नगरं प्रचचाल तत् ॥ २.४१.१३ ॥
कालिका वायूच्या वेगाने उसळलेल्या महासागराप्रमाणे, राम वनात निघून गेल्यावर ते नगर हादरले.
2.41.14
दिशः पर्याकुलाः सर्वास्तिमिरेणेव संवृताः।
न ग्रहो नापि नक्षत्रं प्रचकाशे न किंचन ॥ २.४१.१४ ॥
सर्व दिशा व्याकुळ झाल्या, जणू अंधाराने वेढल्या गेल्या; कोणताही ग्रह नाही, नक्षत्र नाही, काहीच चमकले नाही.
2.41.15
अकस्मान्नागरः सर्वो जनो दैन्यमुपागमत्।
आहारे वा विहारे वा न कश्चिदकरोन्मनः ॥ २.४१.१५ ॥
अचानक नगरातील सर्व लोक दीनावस्थेला प्राप्त झाले; जेवणात किंवा विहारात कोणाचेही मन रमले नाही.
2.41.16
शोकपर्यायसंतप्तः सततं दीर्घमुच्छ्वसन्।
अयोध्यायां जनः सर्वश्चुक्रोश जगतीपतिम् ॥ २.४१.१६ ॥
शोकाच्या पाठोपाठ येणाऱ्या दुःखांनी संतप्त होऊन, सतत दीर्घ उसासे टाकत, अयोध्येतील सर्व लोक जगत्पतीला (राजाला) दोष देऊ लागले.
2.41.17
बाष्पपर्याकुलमुखो राजमार्गगतो जनः।
न हृष्टो लभ्यते कश्चित् सर्वः शोकपरायणः ॥ २.४१.१७ ॥
अश्रूंनी व्याकुळ झालेल्या मुखांनी राजमार्गावर आलेले लोक; कोणीही आनंदी दिसत नव्हते, सर्वजण शोकात बुडालेले होते.
2.41.18
न वाति पवनः शीतो न शशी सौम्यदर्शनः।
न सूर्यस्तपते लोकं सर्वं पर्याकुलं जगत् ॥ २.४१.१८ ॥
शीतल वारा वाहिला नाही, सौम्य दर्शनाचा चंद्रही उगवला नाही; सूर्यही जगाला तापवत नव्हता, सारे जग व्याकुळ होते.
2.41.19
अनर्थिनः सुताः स्त्रीणां भर्तारो भ्रातरस्तथा।
सर्वे सर्वं परित्यज्य राममेवान्वचिन्तयन् ॥ २.४१.१९ ॥
स्त्रियांचे पुत्र, पती आणि बंधूही स्वार्थ विसरून, सर्वकाही सोडून केवळ रामाचाच विचार करू लागले.
2.41.20
ये तु रामस्य सुहृदः सर्वे ते मूढचेतसः।
शोकभारेण चाक्रान्ताः शयनं नैव भेजिरे ॥ २.४१.२० ॥
रामाचे जे मित्र होते ते सर्व मनाने गोंधळलेले झाले, शोकाच्या भाराने ग्रासले गेले आणि त्यांनी शय्येचाही आश्रय घेतला नाही.
2.41.21
ततस्त्वयोध्या रहिता महात्मना
पुरन्दरेणेव मही सपर्वता।
चचाल घोरं भयशोकदीपिता
सनागयोधाश्वगणा ननाद च ॥ २.४१.२१ ॥
तेव्हा महात्मा रामाविना अयोध्या, इंद्राविना पर्वतांसह पृथ्वीप्रमाणे भयंकरपणे कंपित झाली; भय आणि शोकाने पेटून हत्ती, योद्धे व घोड्यांच्या समूहांसह ती गर्जली.