વાલ્મીકિ રામાયણ · સર્ગ 2.42
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
2.42.1
यावत् तु निर्यतस्तस्य रजोरूपमदृश्यत।
नैवेक्ष्वाकुवरस्तावत् संजहारात्मचक्षुषी ॥ २.४२.१ ॥
તેનું ધૂળથી ઢંકાયેલું રૂપ દેખાતું રહ્યું ત્યાં સુધી ઇક્ષ્વાકુશ્રેષ્ઠે પોતાની આંખો ખસેડી નહીં.
2.42.2
यावद् राजा प्रियं पुत्रं पश्यत्यत्यन्तधार्मिकम्।
तावद् व्यवर्धतेवास्य धरण्यां पुत्रदर्शने ॥ २.४२.२ ॥
રાજા અત્યંત ધાર્મિક પ્રિય પુત્રને જોતા રહ્યા ત્યાં સુધી, પુત્રદર્શન સાથે તેમનો શોક જાણે ધરતી પર વધતો ગયો.
2.42.3
न पश्यति रजोऽप्यस्य यदा रामस्य भूमिपः।
तदार्तश्च निषण्णश्च पपात धरणीतले ॥ २.४२.३ ॥
રામની ધૂળ પણ જ્યારે રાજાને દેખાઈ નહીં, ત્યારે પીડિત અને થાકેલા તેઓ ધરતી પર પડી ગયા.
2.42.4
तस्य दक्षिणमन्वागात् कौसल्या बाहुमङ्गना।
परं चास्यान्वगात् पार्श्वं कैकेयी सा सुमध्यमा ॥ २.४२.४ ॥
તેમની જમણી બાજુએ સુંદર બાહુવાળી કૌસલ્યા આવી, અને બીજી બાજુએ તે પાતળી કમરવાળી કૈકેયી આવી.
2.42.5
तां नयेन च सम्पन्नो धर्मेण विनयेन च।
उवाच राजा कैकेयीं समीक्ष्य व्यथितेन्द्रियः ॥ २.४२.५ ॥
નીતિ, ધર્મ અને વિનયથી યુક્ત રાજાએ, ઇન્દ્રિયો વ્યથિત થયેલી હોવા છતાં કૈકેયી સામે જોઈને તેને કહ્યું.
2.42.6
कैकेयि मामकाङ्गानि मा स्प्राक्षीः पापनिश्चये।
नहि त्वां द्रष्टुमिच्छामि न भार्या न च बान्धवी ॥ २.४२.६ ॥
કૈકેયી! મારાં અંગોને સ્પર્શ ન કરીશ, હે પાપી સંકલ્પવાળી! મને તને જોવાની પણ ઇચ્છા નથી; પત્ની તરીકે નહીં કે સગા તરીકે પણ નહીં.
2.42.7
ये च त्वामनुजीवन्ति नाहं तेषां न ते मम।
केवलार्थपरां हि त्वां त्यक्तधर्मां त्यजाम्यहम् ॥ २.४२.७ ॥
જેઓ તારા પર આધારિત જીવે છે તેઓ મારા નથી, અને હું તેમનો નથી. કેવળ સ્વાર્થમાં રત અને ધર્મ ત્યજી દેનારી તને હું ત્યજું છું.
2.42.8
अगृह्णां यच्च ते पाणिमग्निं पर्यणयं च यत्।
अनुजानामि तत् सर्वमस्मिंल्लोके परत्र च ॥ २.४२.८ ॥
મેં તારો હાથ ગ્રહણ કર્યો અને અગ્નિની પ્રદક્ષિણા કરી—એ સર્વમાંથી હું આ લોકમાં અને પરલોકમાં પણ તને મુક્ત કરું છું.
2.42.9
भरतश्चेत् प्रतीतः स्याद् राज्यं प्राप्यैतदव्ययम्।
यन्मे स दद्यात् पित्रर्थं मा मां तद्दत्तमागमत् ॥ २.४२.९ ॥
ભરત પ્રસન્ન થઈને, આ અક્ષય રાજ્ય મેળવીને પિતા માટે તે મને આપે તોપણ તે દાન મારી પાસે ન આવે.
2.42.10
अथ रेणुसमुद्ध्वस्तं समुत्थाप्य नराधिपम्।
न्यवर्तत तदा देवी कौसल्या शोककर्शिता ॥ २.४२.१० ॥
ત્યારે ધૂળમાં પડેલા નરાધિપને ઊભા કરીને, શોકથી ક્ષીણ થયેલી દેવી કૌસલ્યા પાછી ફરી.
2.42.11
हत्वेव ब्राह्मणं कामात् स्पृष्ट्वाग्निमिव पाणिना।
अन्वतप्यत धर्मात्मा पुत्रं संचिन्त्य राघवम् ॥ २.४२.११ ॥
કામવશ થઈ બ્રાહ્મણની હત્યા કર્યા પછી, કે હાથે અગ્નિને સ્પર્શ્યા પછી જેમ, ધર્માત્મા રાજા પુત્ર રાઘવને યાદ કરીને પછી પસ્તાવાથી બળવા લાગ્યા.
2.42.12
निवृत्यैव निवृत्यैव सीदतो रथवर्त्मसु।
राज्ञो नातिबभौ रूपं ग्रस्तस्यांशुमतो यथा ॥ २.४२.१२ ॥
રથમાર્ગ પર વારંવાર પાછા ફરીને થાકીને પડતા રાજાનું રૂપ, રાહુએ ગ્રસ્ત કરેલા સૂર્યની જેમ શોભ્યું નહીં.
2.42.13
विललाप स दुःखार्तः प्रियं पुत्रमनुस्मरन्।
नगरान्तमनुप्राप्तं बुद्ध्वा पुत्रमथाब्रवीत् ॥ २.४२.१३ ॥
દુઃખથી પીડિત તેઓ પ્રિય પુત્રને યાદ કરીને વિલાપ કરવા લાગ્યા. નગરની સીમાએ પહોંચેલા પુત્રને જાણીને તેઓ ત્યારે બોલ્યા.
2.42.14
वाहनानां च मुख्यानां वहतां तं ममात्मजम्।
पदानि पथि दृश्यन्ते स महात्मा न दृश्यते ॥ २.४२.१४ ॥
શ્રેષ્ઠ વાહનો વડે લઈ જવાતા મારા પુત્રના પગલાં માર્ગ પર દેખાય છે, પણ તે મહાત્મા દેખાતા નથી.
2.42.15
यः सुखेनोपधानेषु शेते चन्दनरूषितः।
वीज्यमानो महार्हाभिः स्त्रीभिर्मम सुतोत्तमः ॥ २.४२.१५ ॥
ચંદનથી લેપાઈને ઓશીકાં પર સુખેથી સૂતેલો મારો ઉત્તમ પુત્ર, કીમતી સ્ત્રીઓ દ્વારા પંખો નાખાતો.
2.42.16
स नूनं क्वचिदेवाद्य वृक्षमूलमुपाश्रितः।
काष्ठं वा यदि वाश्मानमुपधाय शयिष्यते ॥ २.४२.१६ ॥
તે ચોક્કસ આજે ક્યાંક કોઈ વૃક્ષના મૂળનો આશ્રય લઈને, લાકડું કે પથ્થરને ઓશીકું બનાવીને સૂશે.
2.42.17
उत्थास्यति च मेदिन्याः कृपणः पांसुगुण्ठितः।
विनिःश्वसन् प्रस्रवणात् करेणूनामिवर्षभः ॥ २.४२.१७ ॥
દીન, ધૂળથી ઢંકાયેલો, ઊંડા નિસાસા નાખતો તે ધરતી પરથી ઊઠશે, ઝરણા પાસે હાથણીઓ વચ્ચેના વૃષભની જેમ.
2.42.18
द्रक्ष्यन्ति नूनं पुरुषा दीर्घबाहुं वनेचराः।
राममुत्थाय गच्छन्तं लोकनाथमनाथवत् ॥ २.४२.१८ ॥
વનમાં રહેતા માણસો ચોક્કસ દીર્ઘબાહુ રામને જોશે, જે જગતના નાથ હોવા છતાં અનાથની જેમ ઊઠીને જઈ રહ્યા છે.
2.42.19
सा नूनं जनकस्येष्टा सुता सुखसदोचिता।
कण्टकाक्रमणक्लान्ता वनमद्य गमिष्यति ॥ २.४२.१९ ॥
તે નિશ્ચે જનકની પ્રિય પુત્રી છે, સુખાસનને યોગ્ય છે; આજે કાંટા પર ચાલીને થાકેલી તે વનમાં જશે.
2.42.20
अनभिज्ञा वनानां सा नूनं भयमुपैष्यति।
श्वपदानर्दितं श्रुत्वा गम्भीरं रोमहर्षणम् ॥ २.४२.२० ॥
વનોથી અપરિચિત તે નિશ્ચે ભય પામશે, શિયાળોની ગંભીર, રૂંવાડા ઊભા કરતી ચીસો સાંભળીને.
2.42.21
सकामा भव कैकेयि विधवा राज्यमावस।
नहि तं पुरुषव्याघ्रं विना जीवितुमुत्सहे ॥ २.४२.२१ ॥
હે કૈકેયી, તારી ઇચ્છા પૂર્ણ થઈ સુખી રહે; વિધવા થઈને રાજ્ય ભોગવ. તે પુરુષશ્રેષ્ઠ વિના જીવવાનું મારામાં સાહસ નથી.
2.42.22
इत्येवं विलपन् राजा जनौघेनाभिसंवृतः।
अपस्नात इवारिष्टं प्रविवेश गृहोत्तमम् ॥ २.४२.२२ ॥
આ રીતે વિલાપ કરતા રાજા લોકોની ભીડથી ઘેરાયેલા, સ્નાન કરીને શુભ તેલ લગાવેલા માણસની જેમ ઉત્તમ ભવનમાં પ્રવેશ્યા.
2.42.23
शून्यचत्वरवेश्मान्तां संवृतापणवेदिकाम्।
क्लान्तदुर्बलदुःखार्तां नात्याकीर्णमहापथाम् ॥ २.४२.२३ ॥
ખાલી ચોકો અને ઘરોના અંદરના ભાગવાળી, દુકાનો અને ઓટલા બંધ, થાકેલી, નબળી અને દુઃખથી પીડિત, મોટા માર્ગો અતિ ભીડવાળા ન હોય એવી.
2.42.24
तामवेक्ष्य पुरीं सर्वां राममेवानुचिन्तयन्।
विलपन् प्राविशद् राजा गृहं सूर्य इवाम्बुदम् ॥ २.४२.२४ ॥
તે આખા નગરને જોઈને, કેવળ રામનું જ ચિંતન કરતા વિલાપ કરતા રાજા, મેઘમાં પ્રવેશતા સૂર્યની જેમ ભવનમાં પ્રવેશ્યા.
2.42.25
महाह्रदमिवाक्षोभ्यं सुपर्णेन हृतोरगम्।
रामेण रहितं वेश्म वैदेह्या लक्ष्मणेन च ॥ २.४२.२५ ॥
રામ, વૈદેહી અને લક્ષ્મણ વિનાનું એ ભવન, ગરુડે સર્પ હરી લીધેલા, સ્થિર મહાસરોવર જેવું હતું.
2.42.26
अथ गद्गदशब्दस्तु विलपन् वसुधाधिपः।
उवाच मृदु मन्दार्थं वचनं दीनमस्वरम् ॥ २.४२.२६ ॥
ત્યારે ગદ્ગદ સ્વરે વિલાપ કરતા રાજાએ કોમળ, ક્ષીણ અર્થવાળાં, દીન અને રૂંધાયેલા સ્વરે વચનો કહ્યાં.
2.42.27
कौसल्याया गृहं शीघ्रं राममातुर्नयन्तु माम्।
नह्यन्यत्र ममाश्वासो हृदयस्य भविष्यति ॥ २.४२.२७ ॥
રામની માતા કૌસલ્યાના ભવનમાં મને જલદી લઈ જાઓ; બીજે ક્યાંય મારા હૃદયને આશ્વાસન નહીં મળે.
2.42.28
कौसल्याया गृहं तत्र न्यवेस्यत विनीतवत् ॥ २.४२.२८ ॥
કૌસલ્યાના ભવનમાં તેમને ત્યાં વિનયપૂર્વક રાખવા જોઈએ.
2.42.29
ततस्तत्र प्रविष्टस्य कौसल्याया निवेशनम्।
अधिरुह्यापि शयनं बभूव लुलितं मनः ॥ २.४२.२९ ॥
પછી ત્યાં કૌસલ્યાના ભવનમાં પ્રવેશીને, શય્યા પર ચઢીને પણ તેમનું મન વ્યાકુળ જ રહ્યું.
2.42.30
पुत्रद्वयविहीनं च स्नुषया च विवर्जितम्।
अपश्यद् भवनं राजा नष्टचन्द्रमिवाम्बरम् ॥ २.४२.३० ॥
બે પુત્રો વિનાનું અને પુત્રવધૂ વિનાનું એ ભવન રાજાએ જોયું; ચંદ્ર ખોવાયેલા આકાશ જેવું.
2.42.31
तच्च दृष्ट्वा महाराजो भुजमुद्यम्य वीर्यवान्।
उच्चैःस्वरेण प्राक्रोशद्धा राम विजहासि नौ ॥ २.४२.३१ ॥
એ જોઈને પરાક્રમી મહારાજે હાથ ઊંચો કરીને મોટા અવાજે પોકાર્યું, "હા રામ! તેં અમને બંનેને છોડી દીધા!"
2.42.32
सुखिता बत तं कालं जीविष्यन्ति नरोत्तमाः।
परिष्वजन्तो ये रामं द्रक्ष्यन्ति पुनरागतम् ॥ २.४२.३२ ॥
તે સમયે જીવિત રહીને, પાછા આવેલા રામને આલિંગન આપતા જોનારા નરોત્તમો ખરેખર સુખી થશે.
2.42.33
अथ रात्र्यां प्रपन्नायां कालरात्र्यामिवात्मनः।
अर्धरात्रे दशरथः कौसल्यामिदमब्रवीत् ॥ २.४२.३३ ॥
પછી રાત્રિ આવી ત્યારે, જાણે પોતાની મૃત્યુરાત્રિ હોય એવી એ રાત્રિએ, મધ્યરાત્રે દશરથે કૌસલ્યાને આમ કહ્યું.
2.42.34
न त्वां पश्यामि कौसल्ये साधु मां पाणिना स्पृश।
रामं मेऽनुगता दृष्टिरद्यापि न निवर्तते ॥ २.४२.३४ ॥
કૌસલ્યા, મને તું દેખાતી નથી; સારું, તારા હાથથી મને સ્પર્શ કર. રામની પાછળ ગયેલી મારી દૃષ્ટિ આજે પણ પાછી ફરતી નથી.
2.42.35
तं राममेवानुविचिन्तयन्तं
समीक्ष्य देवी शयने नरेन्द्रम्।
उपोपविश्याधिकमार्तरूपा
विनिश्वसन्तं विललाप कृच्छ्रम् ॥ २.४२.३५ ॥
રામનું જ ચિંતન કરતા શય્યા પર પડેલા નરેન્દ્રને જોઈને દેવી અત્યંત દુઃખી થઈ પાસે બેઠી અને નિસાસા નાખતી મોટા કષ્ટથી વિલાપ કરવા લાગી.