वाल्मीकि रामायण · सर्ग 2.42
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
2.42.1
यावत् तु निर्यतस्तस्य रजोरूपमदृश्यत।
नैवेक्ष्वाकुवरस्तावत् संजहारात्मचक्षुषी ॥ २.४२.१ ॥
त्याचे धुळीने माखलेले रूप दिसत राहिले तोपर्यंत इक्ष्वाकुश्रेष्ठांनी आपले डोळे मागे घेतले नाहीत.
2.42.2
यावद् राजा प्रियं पुत्रं पश्यत्यत्यन्तधार्मिकम्।
तावद् व्यवर्धतेवास्य धरण्यां पुत्रदर्शने ॥ २.४२.२ ॥
राजा अत्यंत धार्मिक प्रिय पुत्राला पाहत राहिला तोपर्यंत, पुत्रदर्शनासोबत त्याचे दुःख भूमीवर वाढत गेले.
2.42.3
न पश्यति रजोऽप्यस्य यदा रामस्य भूमिपः।
तदार्तश्च निषण्णश्च पपात धरणीतले ॥ २.४२.३ ॥
रामाची धूळही राजाला दिसेनाशी झाली, तेव्हा दुःखी आणि खचून तो जमिनीवर कोसळला.
2.42.4
तस्य दक्षिणमन्वागात् कौसल्या बाहुमङ्गना।
परं चास्यान्वगात् पार्श्वं कैकेयी सा सुमध्यमा ॥ २.४२.४ ॥
त्याच्या उजव्या बाजूला सुंदर बाहूंची कौसल्या आली, आणि दुसऱ्या बाजूला ती बारीक कमरेची कैकेयी आली.
2.42.5
तां नयेन च सम्पन्नो धर्मेण विनयेन च।
उवाच राजा कैकेयीं समीक्ष्य व्यथितेन्द्रियः ॥ २.४२.५ ॥
नीती, धर्म आणि विनयाने युक्त असलेला राजा, इंद्रिये व्यथित झालेली असताना कैकेयीकडे पाहून तिला म्हणाला.
2.42.6
कैकेयि मामकाङ्गानि मा स्प्राक्षीः पापनिश्चये।
नहि त्वां द्रष्टुमिच्छामि न भार्या न च बान्धवी ॥ २.४२.६ ॥
कैकेयी! माझ्या अंगांना स्पर्श करू नकोस, हे पापी संकल्प असलेल्या! मला तुला पाहण्याचीही इच्छा नाही; पत्नी म्हणूनही नाही आणि नातेवाईक म्हणूनही नाही.
2.42.7
ये च त्वामनुजीवन्ति नाहं तेषां न ते मम।
केवलार्थपरां हि त्वां त्यक्तधर्मां त्यजाम्यहम् ॥ २.४२.७ ॥
जे तुझ्यावर अवलंबून जगतात ते माझे नाहीत आणि मी त्यांचा नाही; केवळ स्वार्थात रमलेल्या, धर्माचा त्याग केलेल्या तुला मी त्यागतो.
2.42.8
अगृह्णां यच्च ते पाणिमग्निं पर्यणयं च यत्।
अनुजानामि तत् सर्वमस्मिंल्लोके परत्र च ॥ २.४२.८ ॥
मी तुझा हात धरला आणि अग्नीभोवती प्रदक्षिणा घातली—त्या सर्वातून मी तुला या लोकी आणि परलोकीही मुक्त करतो.
2.42.9
भरतश्चेत् प्रतीतः स्याद् राज्यं प्राप्यैतदव्ययम्।
यन्मे स दद्यात् पित्रर्थं मा मां तद्दत्तमागमत् ॥ २.४२.९ ॥
भरत प्रसन्न होऊन, हे अक्षय राज्य मिळवल्यावर वडिलांसाठी ते मला दिले तरी ते दान माझ्यापर्यंत येऊ नये.
2.42.10
अथ रेणुसमुद्ध्वस्तं समुत्थाप्य नराधिपम्।
न्यवर्तत तदा देवी कौसल्या शोककर्शिता ॥ २.४२.१० ॥
तेव्हा धुळीत पडलेल्या नराधिपाला उठवून, शोकाने कृश झालेली देवी कौसल्या परत फिरली.
2.42.11
हत्वेव ब्राह्मणं कामात् स्पृष्ट्वाग्निमिव पाणिना।
अन्वतप्यत धर्मात्मा पुत्रं संचिन्त्य राघवम् ॥ २.४२.११ ॥
कामवासनेने ब्राह्मणाचा वध केलेल्या किंवा हाताने अग्नीला स्पर्श केलेल्या माणसाप्रमाणे, धर्मात्मा राजा पुत्र राघवाचे स्मरण करून नंतर पश्चात्तापाने तळमळला.
2.42.12
निवृत्यैव निवृत्यैव सीदतो रथवर्त्मसु।
राज्ञो नातिबभौ रूपं ग्रस्तस्यांशुमतो यथा ॥ २.४२.१२ ॥
रथमार्गावर वारंवार मागे वळून खचून पडणाऱ्या राजाचे रूप, राहूने ग्रासलेल्या सूर्याप्रमाणे तेजस्वी दिसले नाही.
2.42.13
विललाप स दुःखार्तः प्रियं पुत्रमनुस्मरन्।
नगरान्तमनुप्राप्तं बुद्ध्वा पुत्रमथाब्रवीत् ॥ २.४२.१३ ॥
दुःखाने व्याकूळ झालेले ते प्रिय पुत्राची आठवण काढत विलाप करू लागले. नगराच्या सीमेवर पोहोचलेल्या पुत्राला जाणून ते मग म्हणाले.
2.42.14
वाहनानां च मुख्यानां वहतां तं ममात्मजम्।
पदानि पथि दृश्यन्ते स महात्मा न दृश्यते ॥ २.४२.१४ ॥
श्रेष्ठ वाहनांनी वाहून नेले जात असलेल्या माझ्या पुत्राचे पावलांचे ठसे मार्गावर दिसत आहेत, पण तो महात्मा दिसत नाही.
2.42.15
यः सुखेनोपधानेषु शेते चन्दनरूषितः।
वीज्यमानो महार्हाभिः स्त्रीभिर्मम सुतोत्तमः ॥ २.४२.१५ ॥
चंदनाचा लेप लावून उशांवर सुखाने निजणारा माझा उत्तम पुत्र, मौल्यवान स्त्रियांकडून वारा घातला जाणारा.
2.42.16
स नूनं क्वचिदेवाद्य वृक्षमूलमुपाश्रितः।
काष्ठं वा यदि वाश्मानमुपधाय शयिष्यते ॥ २.४२.१६ ॥
तो निश्चितच आज कुठेतरी एखाद्या झाडाच्या मुळाचा आश्रय घेऊन, लाकूड किंवा दगड उशी करून झोपेल.
2.42.17
उत्थास्यति च मेदिन्याः कृपणः पांसुगुण्ठितः।
विनिःश्वसन् प्रस्रवणात् करेणूनामिवर्षभः ॥ २.४२.१७ ॥
दीन, धुळीने माखलेला, दीर्घ उसासे टाकत तो जमिनीवरून उठेल, झऱ्याजवळ हत्तिणींमधील वृषभाप्रमाणे.
2.42.18
द्रक्ष्यन्ति नूनं पुरुषा दीर्घबाहुं वनेचराः।
राममुत्थाय गच्छन्तं लोकनाथमनाथवत् ॥ २.४२.१८ ॥
वनात राहणारे लोक निश्चितच दीर्घबाहू रामाला पाहतील, जो जगाचा नाथ असूनही अनाथासारखा उठून चालला आहे.
2.42.19
सा नूनं जनकस्येष्टा सुता सुखसदोचिता।
कण्टकाक्रमणक्लान्ता वनमद्य गमिष्यति ॥ २.४२.१९ ॥
ती निश्चितच जनकाची प्रिय कन्या आहे, सुखासनास योग्य आहे; आज काट्यांवर चालून थकलेली ती वनात जाईल.
2.42.20
अनभिज्ञा वनानां सा नूनं भयमुपैष्यति।
श्वपदानर्दितं श्रुत्वा गम्भीरं रोमहर्षणम् ॥ २.४२.२० ॥
वनांशी अपरिचित असलेली ती निश्चितच भयभीत होईल, कोल्ह्यांचा गंभीर, रोमांच उभे करणारा आवाज ऐकून.
2.42.21
सकामा भव कैकेयि विधवा राज्यमावस।
नहि तं पुरुषव्याघ्रं विना जीवितुमुत्सहे ॥ २.४२.२१ ॥
हे कैकेयी, तुझी इच्छा पूर्ण होऊन सुखी राहा; विधवा होऊन राज्य उपभोगा. त्या पुरुषश्रेष्ठाशिवाय जगण्याचे धैर्य मला नाही.
2.42.22
इत्येवं विलपन् राजा जनौघेनाभिसंवृतः।
अपस्नात इवारिष्टं प्रविवेश गृहोत्तमम् ॥ २.४२.२२ ॥
असा विलाप करीत राजा लोकांच्या गर्दीने वेढलेला, स्नान करून मंगल तेल लावलेल्या माणसाप्रमाणे उत्तम प्रासादात शिरला.
2.42.23
शून्यचत्वरवेश्मान्तां संवृतापणवेदिकाम्।
क्लान्तदुर्बलदुःखार्तां नात्याकीर्णमहापथाम् ॥ २.४२.२३ ॥
रिकामे चौक आणि घरांचे आतील भाग असलेली, दुकाने व ओटे बंद असलेली, थकलेली, दुर्बल व दुःखाने पीडित, मोठे रस्ते फार गर्दीने न भरलेली.
2.42.24
तामवेक्ष्य पुरीं सर्वां राममेवानुचिन्तयन्।
विलपन् प्राविशद् राजा गृहं सूर्य इवाम्बुदम् ॥ २.४२.२४ ॥
ती सर्व नगरी पाहून, केवळ रामाचेच चिंतन करीत विलाप करणारा राजा, मेघात शिरणाऱ्या सूर्याप्रमाणे गृहात शिरला.
2.42.25
महाह्रदमिवाक्षोभ्यं सुपर्णेन हृतोरगम्।
रामेण रहितं वेश्म वैदेह्या लक्ष्मणेन च ॥ २.४२.२५ ॥
राम, वैदेही आणि लक्ष्मण नसलेले ते निवासस्थान, गरुडाने सर्प हरण केलेल्या, निश्चल महासरोवरासारखे होते.
2.42.26
अथ गद्गदशब्दस्तु विलपन् वसुधाधिपः।
उवाच मृदु मन्दार्थं वचनं दीनमस्वरम् ॥ २.४२.२६ ॥
तेव्हा गद्गद स्वराने विलाप करीत राजा मृदू, क्षीण अर्थाचे, दीन आणि कंठ दाटलेल्या स्वराने बोलला.
2.42.27
कौसल्याया गृहं शीघ्रं राममातुर्नयन्तु माम्।
नह्यन्यत्र ममाश्वासो हृदयस्य भविष्यति ॥ २.४२.२७ ॥
रामाची माता कौसल्येच्या गृही मला लवकर न्या; माझ्या हृदयाला दुसरीकडे आश्वासन मिळणार नाही.
2.42.28
कौसल्याया गृहं तत्र न्यवेस्यत विनीतवत् ॥ २.४२.२८ ॥
कौसल्येच्या गृही त्यांना तेथे विनम्रपणे ठेवावे.
2.42.29
ततस्तत्र प्रविष्टस्य कौसल्याया निवेशनम्।
अधिरुह्यापि शयनं बभूव लुलितं मनः ॥ २.४२.२९ ॥
मग कौसल्येच्या गृही प्रवेश करून, शय्येवर चढूनही त्यांचे मन अस्वस्थच राहिले.
2.42.30
पुत्रद्वयविहीनं च स्नुषया च विवर्जितम्।
अपश्यद् भवनं राजा नष्टचन्द्रमिवाम्बरम् ॥ २.४२.३० ॥
दोन पुत्रांनी रहित आणि सुनेविना असलेले ते भवन राजाने पाहिले; चंद्र नष्ट झालेल्या आकाशासारखे.
2.42.31
तच्च दृष्ट्वा महाराजो भुजमुद्यम्य वीर्यवान्।
उच्चैःस्वरेण प्राक्रोशद्धा राम विजहासि नौ ॥ २.४२.३१ ॥
ते पाहून पराक्रमी महाराज हात उंचावून मोठ्या आवाजात ओरडले, "हा राम! तू आम्हां दोघांना सोडून गेलास!"
2.42.32
सुखिता बत तं कालं जीविष्यन्ति नरोत्तमाः।
परिष्वजन्तो ये रामं द्रक्ष्यन्ति पुनरागतम् ॥ २.४२.३२ ॥
त्या काळात जिवंत राहून, परत आलेल्या रामाला आलिंगन देत पाहणारे नरोत्तम खरोखर सुखी होतील.
2.42.33
अथ रात्र्यां प्रपन्नायां कालरात्र्यामिवात्मनः।
अर्धरात्रे दशरथः कौसल्यामिदमब्रवीत् ॥ २.४२.३३ ॥
मग रात्र झाल्यावर, जणू स्वतःच्या मृत्यूची रात्र असल्यासारख्या त्या रात्री, मध्यरात्री दशरथ कौसल्येला असे म्हणाले.
2.42.34
न त्वां पश्यामि कौसल्ये साधु मां पाणिना स्पृश।
रामं मेऽनुगता दृष्टिरद्यापि न निवर्तते ॥ २.४२.३४ ॥
कौसल्ये, मला तू दिसत नाहीस; बरे, तू आपल्या हाताने मला स्पर्श कर. रामाच्या मागे गेलेली माझी दृष्टी आजही परत येत नाही.
2.42.35
तं राममेवानुविचिन्तयन्तं
समीक्ष्य देवी शयने नरेन्द्रम्।
उपोपविश्याधिकमार्तरूपा
विनिश्वसन्तं विललाप कृच्छ्रम् ॥ २.४२.३५ ॥
रामाचेच चिंतन करीत अंथरूणावर पडलेल्या नरेंद्रांना पाहून देवी अत्यंत दुःखाने जवळ बसली आणि दीर्घ उसासे टाकत मोठ्या कष्टाने विलाप करू लागली.