ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣ · ସର୍ଗ 2.42
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
2.42.1
यावत् तु निर्यतस्तस्य रजोरूपमदृश्यत।
नैवेक्ष्वाकुवरस्तावत् संजहारात्मचक्षुषी ॥ २.४२.१ ॥
ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ତାଙ୍କର ଧୂଳିଆବୃତ ରୂପ ଦେଖାଗଲା, ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ-ଶ୍ରେଷ୍ଠ ନିଜ ଆଖି ଫେରାଇ ନେଲେ ନାହିଁ।
2.42.2
यावद् राजा प्रियं पुत्रं पश्यत्यत्यन्तधार्मिकम्।
तावद् व्यवर्धतेवास्य धरण्यां पुत्रदर्शने ॥ २.४२.२ ॥
ରାଜା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଧାର୍ମିକ ପ୍ରିୟ ପୁତ୍ରଙ୍କୁ ଦେଖୁଥିବା ଯାଏଁ, ପୁତ୍ରଦର୍ଶନ ସହିତ ତାଙ୍କ ଶୋକ ଭୂମିରେ ଯେପରି ବଢ଼ୁଥିଲା।
2.42.3
न पश्यति रजोऽप्यस्य यदा रामस्य भूमिपः।
तदार्तश्च निषण्णश्च पपात धरणीतले ॥ २.४२.३ ॥
ଯେତେବେଳେ ରାଜା ରାମଙ୍କ ଧୂଳିଟି ମଧ୍ୟ ଦେଖିପାରିଲେ ନାହିଁ, ସେତେବେଳେ ଦୁଃଖିତ ଓ ଅବସନ୍ନ ହୋଇ ସେ ଭୂମିରେ ଖସି ପଡ଼ିଲେ।
2.42.4
तस्य दक्षिणमन्वागात् कौसल्या बाहुमङ्गना।
परं चास्यान्वगात् पार्श्वं कैकेयी सा सुमध्यमा ॥ २.४२.४ ॥
ତାଙ୍କ ଡାହାଣ ପାର୍ଶ୍ୱକୁ ସୁନ୍ଦର ବାହୁବିଶିଷ୍ଟା କୌଶଲ୍ୟା ଆସିଲେ; ଅନ୍ୟ ପାର୍ଶ୍ୱକୁ ସେହି ପତଳା କଟିବିଶିଷ୍ଟା କୈକେୟୀ ଆସିଲେ।
2.42.5
तां नयेन च सम्पन्नो धर्मेण विनयेन च।
उवाच राजा कैकेयीं समीक्ष्य व्यथितेन्द्रियः ॥ २.४२.५ ॥
ନୀତି, ଧର୍ମ ଓ ବିନୟରେ ଯୁକ୍ତ ରାଜା, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ବ୍ୟଥିତ ଥିବା ସତ୍ତ୍ୱେ, କୈକେୟୀଙ୍କୁ ଦେଖି ତାଙ୍କୁ କହିଲେ।
2.42.6
कैकेयि मामकाङ्गानि मा स्प्राक्षीः पापनिश्चये।
नहि त्वां द्रष्टुमिच्छामि न भार्या न च बान्धवी ॥ २.४२.६ ॥
କୈକେୟୀ! ମୋ ଅଙ୍ଗକୁ ଛୁଅଁ ନାହିଁ, ହେ ପାପସଂକଳ୍ପା! ମୁଁ ତୁମକୁ ଦେଖିବାକୁ ମଧ୍ୟ ଇଚ୍ଛା କରେ ନାହିଁ; ପତ୍ନୀ ଭାବେ କିମ୍ବା ଆତ୍ମୀୟ ଭାବେ ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ।
2.42.7
ये च त्वामनुजीवन्ति नाहं तेषां न ते मम।
केवलार्थपरां हि त्वां त्यक्तधर्मां त्यजाम्यहम् ॥ २.४२.७ ॥
ଯେଉଁମାନେ ତୁମ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରି ବଞ୍ଚନ୍ତି ସେମାନେ ମୋର ନୁହଁନ୍ତି, ମୁଁ ମଧ୍ୟ ସେମାନଙ୍କର ନୁହେଁ। କେବଳ ସ୍ୱାର୍ଥରେ ରତ ଏବଂ ଧର୍ମ ତ୍ୟାଗ କରିଥିବା ତୁମକୁ ମୁଁ ତ୍ୟାଗ କରୁଛି।
2.42.8
अगृह्णां यच्च ते पाणिमग्निं पर्यणयं च यत्।
अनुजानामि तत् सर्वमस्मिंल्लोके परत्र च ॥ २.४२.८ ॥
ମୁଁ ତୁମ ହାତ ଧରିଥିଲି ଏବଂ ଅଗ୍ନିକୁ ପରିକ୍ରମା କରିଥିଲି—ସେ ସବୁରୁ ମୁଁ ଏ ଲୋକରେ ଓ ପରଲୋକରେ ମଧ୍ୟ ତୁମକୁ ମୁକ୍ତ କରୁଛି।
2.42.9
भरतश्चेत् प्रतीतः स्याद् राज्यं प्राप्यैतदव्ययम्।
यन्मे स दद्यात् पित्रर्थं मा मां तद्दत्तमागमत् ॥ २.४२.९ ॥
ଭରତ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହୋଇ ଏହି ଅକ୍ଷୟ ରାଜ୍ୟ ପାଇ ପିତାଙ୍କ ପାଇଁ ଯଦି ତାହା ମୋତେ ଦିଅନ୍ତି, ସେ ଦାନ ମୋ ପାଖରେ ନ ପହଞ୍ଚୁ।
2.42.10
अथ रेणुसमुद्ध्वस्तं समुत्थाप्य नराधिपम्।
न्यवर्तत तदा देवी कौसल्या शोककर्शिता ॥ २.४२.१० ॥
ତା'ପରେ ଧୂଳିରେ ପଡ଼ିଥିବା ନରାଧିପଙ୍କୁ ଉଠାଇ, ଶୋକରେ କୃଶ ହୋଇଥିବା ଦେବୀ କୌଶଲ୍ୟା ଫେରିଗଲେ।
2.42.11
हत्वेव ब्राह्मणं कामात् स्पृष्ट्वाग्निमिव पाणिना।
अन्वतप्यत धर्मात्मा पुत्रं संचिन्त्य राघवम् ॥ २.४२.११ ॥
କାମବଶରେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ବଧ କରିଥିବା କିମ୍ବା ହାତରେ ଅଗ୍ନି ସ୍ପର୍ଶ କରିଥିବା ଲୋକ ପରି, ଧର୍ମାତ୍ମା ରାଜା ପୁତ୍ର ରାଘବଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରି ପରେ ଅନୁତାପରେ ଦଗ୍ଧ ହେଲେ।
2.42.12
निवृत्यैव निवृत्यैव सीदतो रथवर्त्मसु।
राज्ञो नातिबभौ रूपं ग्रस्तस्यांशुमतो यथा ॥ २.४२.१२ ॥
ରଥ ପଥରେ ବାରମ୍ବାର ଫେରି ଫେରି ଥକି ପଡ଼ୁଥିବା ରାଜାଙ୍କ ରୂପ, ରାହୁ ଗ୍ରାସିତ ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଦେଖାଗଲା ନାହିଁ।
2.42.13
विललाप स दुःखार्तः प्रियं पुत्रमनुस्मरन्।
नगरान्तमनुप्राप्तं बुद्ध्वा पुत्रमथाब्रवीत् ॥ २.४२.१३ ॥
ଦୁଃଖରେ ପୀଡିତ ସେ ପ୍ରିୟ ପୁତ୍ରକୁ ସ୍ମରଣ କରି ବିଳାପ କଲେ। ନଗରର ସୀମାକୁ ପହଞ୍ଚିଥିବା ପୁତ୍ରକୁ ଜାଣି ସେ ତା'ପରେ କହିଲେ।
2.42.14
वाहनानां च मुख्यानां वहतां तं ममात्मजम्।
पदानि पथि दृश्यन्ते स महात्मा न दृश्यते ॥ २.४२.१४ ॥
ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଯାନରେ ବହି ନିଆଯାଉଥିବା ମୋ ପୁତ୍ରର ପାଦଚିହ୍ନ ପଥରେ ଦେଖାଯାଉଛି, କିନ୍ତୁ ସେଇ ମହାତ୍ମା ଦେଖାଯାଉନାହାନ୍ତି।
2.42.15
यः सुखेनोपधानेषु शेते चन्दनरूषितः।
वीज्यमानो महार्हाभिः स्त्रीभिर्मम सुतोत्तमः ॥ २.४२.१५ ॥
ଚନ୍ଦନ ଲେପିତ ହୋଇ ବାଲିସରେ ସୁଖରେ ଶୋଉଥିବା ମୋ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପୁତ୍ର, ମୂଲ୍ୟବାନ ନାରୀମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପଙ୍ଖା ବିଜା ଯାଉଥିବା।
2.42.16
स नूनं क्वचिदेवाद्य वृक्षमूलमुपाश्रितः।
काष्ठं वा यदि वाश्मानमुपधाय शयिष्यते ॥ २.४२.१६ ॥
ସେ ନିଶ୍ଚୟ ଆଜି କୌଣସି ସ୍ଥାନରେ କୌଣସି ବୃକ୍ଷର ମୂଳକୁ ଆଶ୍ରୟ କରି, କାଠ କିମ୍ବା ପଥରକୁ ବାଲିସ କରି ଶୋଇବ।
2.42.17
उत्थास्यति च मेदिन्याः कृपणः पांसुगुण्ठितः।
विनिःश्वसन् प्रस्रवणात् करेणूनामिवर्षभः ॥ २.४२.१७ ॥
ଦୀନ, ଧୂଳିରେ ଆବୃତ, ଦୀର୍ଘ ନିଃଶ୍ୱାସ ଛାଡ଼ି ସେ ଧରଣୀରୁ ଉଠିବ, ଝରଣା ପାଖରେ ହାତୀଣୀଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଷଣ୍ଢ ପରି।
2.42.18
द्रक्ष्यन्ति नूनं पुरुषा दीर्घबाहुं वनेचराः।
राममुत्थाय गच्छन्तं लोकनाथमनाथवत् ॥ २.४२.१८ ॥
ବନରେ ରହୁଥିବା ମଣିଷମାନେ ନିଶ୍ଚୟ ଦୀର୍ଘବାହୁ ରାମଙ୍କୁ ଦେଖିବେ, ଯିଏ ଜଗତର ନାଥ ହୋଇ ମଧ୍ୟ ଅନାଥ ପରି ଉଠି ଯାଉଛନ୍ତି।
2.42.19
सा नूनं जनकस्येष्टा सुता सुखसदोचिता।
कण्टकाक्रमणक्लान्ता वनमद्य गमिष्यति ॥ २.४२.१९ ॥
ସେ ନିଶ୍ଚୟ ଜନକଙ୍କ ପ୍ରିୟ କନ୍ୟା, ସୁଖାସନ ଯୋଗ୍ୟା; ଆଜି କଣ୍ଟକ ଉପରେ ଚାଲି କ୍ଳାନ୍ତ ହୋଇ ସେ ବନକୁ ଯିବ।
2.42.20
अनभिज्ञा वनानां सा नूनं भयमुपैष्यति।
श्वपदानर्दितं श्रुत्वा गम्भीरं रोमहर्षणम् ॥ २.४२.२० ॥
ବନ ସହିତ ଅପରିଚିତା ସେ ନିଶ୍ଚୟ ଭୟ ପାଇବ, ଶିଆଳମାନଙ୍କର ଗମ୍ଭୀର, ରୋମାଞ୍ଚକର ଚିତ୍କାର ଶୁଣି।
2.42.21
सकामा भव कैकेयि विधवा राज्यमावस।
नहि तं पुरुषव्याघ्रं विना जीवितुमुत्सहे ॥ २.४२.२१ ॥
ହେ କୈକେୟୀ, ତୁମ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ ହୋଇ ସୁଖୀ ରୁହ; ବିଧବା ହୋଇ ରାଜ୍ୟ ଭୋଗ କର। ସେହି ପୁରୁଷଶ୍ରେଷ୍ଠ ବିନା ବଞ୍ଚିବାକୁ ମୋର ସାହସ ନାହିଁ।
2.42.22
इत्येवं विलपन् राजा जनौघेनाभिसंवृतः।
अपस्नात इवारिष्टं प्रविवेश गृहोत्तमम् ॥ २.४२.२२ ॥
ଏହିପରି ବିଳାପ କରୁ କରୁ ରାଜା ଲୋକଙ୍କ ଭିଡ଼ରେ ଘେରି, ସ୍ନାନ କରି ମଙ୍ଗଳ ତେଲ ଲଗାଇଥିବା ପରି ଉତ୍ତମ ଗୃହରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ।
2.42.23
शून्यचत्वरवेश्मान्तां संवृतापणवेदिकाम्।
क्लान्तदुर्बलदुःखार्तां नात्याकीर्णमहापथाम् ॥ २.४२.२३ ॥
ଶୂନ୍ୟ ଚତ୍ୱର ଓ ଗୃହ-ଭିତର ଥିବା, ଦୋକାନ ଓ ବେଦି ବନ୍ଦ ଥିବା, କ୍ଳାନ୍ତ, ଦୁର୍ବଳ ଓ ଦୁଃଖରେ ପୀଡ଼ିତ, ବଡ଼ ପଥଗୁଡ଼ିକ ଅତ୍ୟଧିକ ଭିଡ଼ରେ ଭରା ନ ଥିବା।
2.42.24
तामवेक्ष्य पुरीं सर्वां राममेवानुचिन्तयन्।
विलपन् प्राविशद् राजा गृहं सूर्य इवाम्बुदम् ॥ २.४२.२४ ॥
ସେହି ସମଗ୍ର ନଗରୀକୁ ଦେଖି, କେବଳ ରାମଙ୍କୁ ଚିନ୍ତା କରି ବିଳାପ କରୁଥିବା ରାଜା, ମେଘରେ ପ୍ରବେଶ କରୁଥିବା ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି ଗୃହରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ।
2.42.25
महाह्रदमिवाक्षोभ्यं सुपर्णेन हृतोरगम्।
रामेण रहितं वेश्म वैदेह्या लक्ष्मणेन च ॥ २.४२.२५ ॥
ରାମ, ବୈଦେହୀ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ବିନା ସେ ଗୃହ, ଗରୁଡ଼ ଦ୍ୱାରା ସାପ ହରଣ ହୋଇଥିବା ସ୍ଥିର ମହାହ୍ରଦ ପରି ଥିଲା।
2.42.26
अथ गद्गदशब्दस्तु विलपन् वसुधाधिपः।
उवाच मृदु मन्दार्थं वचनं दीनमस्वरम् ॥ २.४२.२६ ॥
ତା'ପରେ ଗଦ୍ଗଦ ସ୍ୱରରେ ବିଳାପ କରୁ କରୁ ଭୂପତି କୋମଳ, କ୍ଷୀଣାର୍ଥ, ଦୀନ ଓ ରୁଦ୍ଧ ସ୍ୱରରେ କଥା କହିଲେ।
2.42.27
कौसल्याया गृहं शीघ्रं राममातुर्नयन्तु माम्।
नह्यन्यत्र ममाश्वासो हृदयस्य भविष्यति ॥ २.४२.२७ ॥
ରାମଙ୍କ ମାତା କୌଶଲ୍ୟାଙ୍କ ଗୃହକୁ ଶୀଘ୍ର ମୋତେ ନେଇଯାଅ; ଅନ୍ୟତ୍ର ମୋ ହୃଦୟକୁ ସାନ୍ତ୍ୱନା ମିଳିବ ନାହିଁ।
2.42.28
कौसल्याया गृहं तत्र न्यवेस्यत विनीतवत् ॥ २.४२.२८ ॥
କୌଶଲ୍ୟାଙ୍କ ଗୃହରେ ସେଠାରେ ତାଙ୍କୁ ବିନୀତ ଭାବରେ ରଖାଯିବା ଉଚିତ।
2.42.29
ततस्तत्र प्रविष्टस्य कौसल्याया निवेशनम्।
अधिरुह्यापि शयनं बभूव लुलितं मनः ॥ २.४२.२९ ॥
ତା'ପରେ ସେଠାରେ କୌଶଲ୍ୟାଙ୍କ ଗୃହରେ ପ୍ରବେଶ କରି, ଶଯ୍ୟାରେ ଉଠିଲେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କ ମନ ବ୍ୟାକୁଳ ରହିଲା।
2.42.30
पुत्रद्वयविहीनं च स्नुषया च विवर्जितम्।
अपश्यद् भवनं राजा नष्टचन्द्रमिवाम्बरम् ॥ २.४२.३० ॥
ଦୁଇ ପୁତ୍ର ଓ ପୁତ୍ରବଧୂ ବିନା ସେ ଗୃହକୁ ରାଜା ଦେଖିଲେ; ଚନ୍ଦ୍ର ହଜିଯାଇଥିବା ଆକାଶ ପରି।
2.42.31
तच्च दृष्ट्वा महाराजो भुजमुद्यम्य वीर्यवान्।
उच्चैःस्वरेण प्राक्रोशद्धा राम विजहासि नौ ॥ २.४२.३१ ॥
ଏହା ଦେଖି ପରାକ୍ରମୀ ମହାରାଜ ହାତ ଉଠାଇ ଉଚ୍ଚସ୍ୱରରେ ଚିତ୍କାର କଲେ, "ହା ରାମ! ତୁମେ ଆମ ଦୁହିଁଙ୍କୁ ତ୍ୟାଗ କଲ!"
2.42.32
सुखिता बत तं कालं जीविष्यन्ति नरोत्तमाः।
परिष्वजन्तो ये रामं द्रक्ष्यन्ति पुनरागतम् ॥ २.४२.३२ ॥
ସେ ସମୟରେ ବଞ୍ଚି, ଫେରିଆସିଥିବା ରାମଙ୍କୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରି ଦେଖିବା ନରୋତ୍ତମମାନେ ପ୍ରକୃତରେ ସୁଖୀ ହେବେ।
2.42.33
अथ रात्र्यां प्रपन्नायां कालरात्र्यामिवात्मनः।
अर्धरात्रे दशरथः कौसल्यामिदमब्रवीत् ॥ २.४२.३३ ॥
ତା'ପରେ ରାତ୍ରି ଆସିଲେ, ନିଜର ମୃତ୍ୟୁରାତ୍ରି ପରି ସେହି ରାତ୍ରିରେ, ମଧ୍ୟରାତ୍ରିରେ ଦଶରଥ କୌଶଲ୍ୟାଙ୍କୁ ଏହା କହିଲେ।
2.42.34
न त्वां पश्यामि कौसल्ये साधु मां पाणिना स्पृश।
रामं मेऽनुगता दृष्टिरद्यापि न निवर्तते ॥ २.४२.३४ ॥
କୌଶଲ୍ୟା, ମୁଁ ତୁମକୁ ଦେଖୁନାହିଁ; ଭଲ ହେବ ଯଦି ତୁମେ ତୁମ ହାତରେ ମୋତେ ଛୁଅଁ। ରାମଙ୍କ ପଛେ ଯାଇଥିବା ମୋ ଦୃଷ୍ଟି ଆଜି ବି ଫେରିନାହିଁ।
2.42.35
तं राममेवानुविचिन्तयन्तं
समीक्ष्य देवी शयने नरेन्द्रम्।
उपोपविश्याधिकमार्तरूपा
विनिश्वसन्तं विललाप कृच्छ्रम् ॥ २.४२.३५ ॥
ରାମଙ୍କୁ ହିଁ ଚିନ୍ତା କରୁଥିବା ଶଯ୍ୟାରେ ଥିବା ନରେନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ଦେଖି, ଦେବୀ ଅତ୍ୟଧିକ ଦୁଃଖରେ ପାଖରେ ବସି, ଦୀର୍ଘ ନିଶ୍ୱାସ ଛାଡ଼ି କଷ୍ଟରେ ବିଳାପ କଲେ।